Thanh niên xung phong là lực lượng thanh niên tình nguyện, không trực tiếp cầm súng như bộ đội, nhưng làm những việc nặng nhọc và nguy hiểm nhất ở tuyến lửa: mở đường, sửa đường, san lấp hố bom, canh giữ bom nổ chậm, tải đạn, tải gạo và cứu thương. Họ có mặt từ kháng chiến chống Pháp, đông đảo nhất trong kháng chiến chống Mỹ, và tiếp tục góp sức xây dựng đất nước sau chiến tranh.
Bài này kể lại sự ra đời, cách tổ chức và những việc chính của thanh niên xung phong, gắn với những địa danh như Ngã ba Đồng Lộc, Truông Bồn, đường Trường Sơn. Góc nhìn là vị trí của lực lượng này trong nghệ thuật quân sự: vì sao một đội quân không súng lại quan trọng với những chiến dịch lớn.
Ra đời năm 1950: đội thanh niên xung phong đầu tiên
Ngày 15 tháng 7 năm 1950, đội thanh niên xung phong công tác trung ương đầu tiên được thành lập để phục vụ chiến dịch Biên giới. Ngày này về sau được chọn làm ngày truyền thống của lực lượng. Đội viên là những thanh niên nam nữ tình nguyện rời gia đình, nhận nhiệm vụ mở đường, vận chuyển, bảo đảm giao thông cho bộ đội ở những vùng rừng núi.
Năm 1951, khi đến thăm một đơn vị thanh niên xung phong đang làm đường ở vùng Bắc Kạn, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tặng bốn câu thơ: Không có việc gì khó, Chỉ sợ lòng không bền, Đào núi và lấp biển, Quyết chí ắt làm nên. Bốn câu thơ này trở thành phương châm của nhiều thế hệ thanh niên.
Trong những năm cuối kháng chiến chống Pháp, thanh niên xung phong tham gia phục vụ nhiều chiến dịch, trong đó có chiến dịch Điện Biên Phủ. Họ cùng dân công và công binh mở đường cho xe, cho pháo, sửa đường bị bom phá, vận chuyển lương thực và thương binh qua những cung đường hiểm trở.
Những việc chính của thanh niên xung phong
Mở đường và sửa đường. Đây là việc thường xuyên nhất. Với cuốc, xẻng, xà beng, quang gánh, họ mở những cung đường xuyên núi, đắp nền, kè đá, làm cầu tạm. Mỗi lần đường bị bom phá, họ phải có mặt ngay để san lấp, giữ cho xe đi qua kịp trong đêm.
San lấp hố bom và canh giữ bom chưa nổ. Ở các trọng điểm bị đánh phá, thanh niên xung phong đếm bom, đánh dấu vị trí bom chưa nổ, canh giữ và dẫn xe tránh, phối hợp với công binh là lực lượng chuyên trách xử lý bom. Đây là việc nguy hiểm nhất, nhiều người đã hy sinh khi đang làm nhiệm vụ ngay trên mặt đường.
Tải đạn, tải gạo. Ở những đoạn xe không vào được, họ gùi, gánh, cõng hàng qua đèo dốc, suối sâu. Nhiều cung đường tải đạn kéo dài hàng chục kilômét, đi vào ban đêm để tránh máy bay.
Cứu thương và giữ liên lạc. Thanh niên xung phong khiêng cáng thương binh về tuyến sau, chuyển công văn, giữ các trạm giao liên. Có những đơn vị phụ trách cả việc nấu ăn, trồng rau, nuôi lợn để tự túc và cung cấp cho bộ đội qua đường.
Thời chống Mỹ: hàng chục vạn thanh niên ra tuyến lửa
Từ năm 1965, khi chiến tranh phá hoại lan rộng ra miền Bắc và nhu cầu chi viện cho miền Nam tăng mạnh, lực lượng thanh niên xung phong chống Mỹ cứu nước được tổ chức lại với quy mô lớn. Hàng chục vạn thanh niên, phần đông là nữ, tình nguyện lên đường. Họ được tổ chức thành tổng đội, đại đội, tiểu đội, có chỉ huy, có kỷ luật như một đơn vị quân sự, nhưng nhiệm vụ chính là bảo đảm giao thông.
Thanh niên xung phong có mặt trên các tuyến giao thông huyết mạch ở Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Vĩnh Linh và dọc đường Trường Sơn. Đây là những nơi đối phương tập trung đánh phá để cắt đường chi viện. Một số trọng điểm bị ném bom hàng nghìn lượt, mặt đất cày xới liên tục, nhưng đường vẫn được giữ thông.
Ở miền Nam, lực lượng thanh niên xung phong cũng hoạt động trong các vùng giải phóng, phục vụ chiến trường, vận chuyển, cứu thương, xây dựng căn cứ. Với nhiều người, những năm tháng thanh niên xung phong là tuổi trẻ trọn vẹn của mình, đánh đổi bằng sức khoẻ và cả tính mạng.
Ngã ba Đồng Lộc và Truông Bồn: hai địa danh của sự hy sinh
Ngã ba Đồng Lộc ở vùng Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, là một trọng điểm trên tuyến đường chi viện vào Nam, bị máy bay đánh phá dày đặc. Ngày 24 tháng 7 năm 1968, mười nữ thanh niên xung phong của một tiểu đội đang làm nhiệm vụ san lấp hố bom thì bị trúng bom và hy sinh. Người lớn tuổi nhất mới hơn hai mươi tuổi. Câu chuyện mười cô gái Đồng Lộc trở thành biểu tượng của tuổi trẻ hy sinh vì con đường.
Truông Bồn ở vùng Đô Lương, tỉnh Nghệ An, cũng là một trọng điểm ác liệt. Cuối tháng 10 năm 1968, chỉ ít ngày trước khi có lệnh ngừng ném bom miền Bắc, mười ba thanh niên xung phong đã hy sinh tại đây khi đang làm nhiệm vụ giữ đường.
Ngày nay, cả hai nơi đều đã thành khu di tích, có nhà tưởng niệm, mộ phần và những câu chuyện được lưu giữ. Đến đây, khách thường dừng lại lâu trước những kỷ vật giản dị: chiếc lược, chiếc gương nhỏ, lá thư viết dở. Chúng nhắc rằng những người làm đường cũng là những thanh niên đang ở tuổi mơ ước.
Một ngày ở trọng điểm: nhịp làm việc theo bom đạn
Đời sống của thanh niên xung phong ở trọng điểm xoay quanh nhịp đánh phá của đối phương. Ban ngày, máy bay trinh sát và ném bom hoạt động nhiều, nên các đội thường trú ẩn trong hầm, trong rừng, tranh thủ nghỉ ngơi, sửa dụng cụ, nấu ăn. Khi máy bay vừa rời đi, cả đơn vị lập tức ra mặt đường để đếm bom, đánh dấu, san lấp, mở lối cho xe.
Ban đêm là lúc bận rộn nhất. Đoàn xe chở hàng chỉ đi khi trời tối, thanh niên xung phong đứng ở các điểm hiểm để dẫn đường, có khi cầm những vật phát sáng nhỏ làm cọc tiêu sống cho xe đi đúng lối qua đoạn vừa san lấp. Mỗi chuyến xe qua được trọng điểm trước khi trời sáng là một nhiệm vụ hoàn thành.
Giữa những ca làm việc ấy vẫn có tiếng hát, những lá thư gửi về nhà, những buổi học chữ, học văn hoá ngắn. Nhiều hồi ký kể rằng chính tình đồng đội và những sinh hoạt giản dị này đã giúp những người trẻ đứng vững trong nhiều năm ở nơi ác liệt.
Vì sao lực lượng không cầm súng lại quan trọng với chiến dịch
Trong nghệ thuật quân sự, giao thông vận tải là mạch máu của chiến dịch. Bộ đội chủ lực có thể đánh giỏi đến đâu cũng cần đạn, gạo, thuốc men được đưa tới kịp lúc. Đối phương hiểu điều này nên đánh mạnh vào các tuyến giao thông. Thanh niên xung phong chính là lực lượng giữ cho mạch máu ấy không bị cắt.
Họ giải phóng sức cho bộ đội. Nếu không có thanh niên xung phong, bộ đội phải rút bớt quân để làm đường, tải hàng, giữ trạm. Nhờ có họ, lực lượng chiến đấu được dành cho nhiệm vụ chiến đấu. Đây là một cách phân công lao động hợp lý trong thế trận chiến tranh nhân dân, mỗi lực lượng một phần việc.
Thanh niên xung phong còn là cầu nối giữa hậu phương và tiền tuyến. Họ đến từ khắp các làng quê, mang theo sự góp sức của gia đình, địa phương mình. Khi trở về, họ mang câu chuyện tuyến lửa về làng, góp phần củng cố niềm tin của hậu phương vào cuộc kháng chiến.
Sau chiến tranh và những điều nên nhớ
Sau năm 1975, lực lượng thanh niên xung phong tiếp tục được tổ chức ở nhiều địa phương để khai hoang, làm thuỷ lợi, xây dựng vùng kinh tế mới, làm đường giao thông nông thôn. Hình thức thay đổi nhưng tinh thần tình nguyện đến những nơi khó khăn vẫn được giữ.
Nhiều cựu thanh niên xung phong mang thương tật, bệnh tật từ những năm tháng ở tuyến lửa, trong đó có không ít người bị ảnh hưởng bởi chất độc hoá học. Việc chăm lo cho họ là phần trách nhiệm của xã hội. Khi tìm hiểu về lực lượng này, nên tra các quy định hiện hành về chế độ dành cho cựu thanh niên xung phong tại cơ quan lao động, thương binh và xã hội ở địa phương.
Với thế hệ hôm nay, cách tốt nhất để nhớ về thanh niên xung phong là nghe họ kể. Nhiều cựu thanh niên xung phong vẫn sống ở các làng quê, sẵn lòng chia sẻ. Những câu chuyện ấy cho thấy một mặt của chiến tranh ít được nói tới: tuổi trẻ, tình bạn, nỗi nhớ nhà và lòng kiên trì giữa bom đạn.
Bảng các mốc và địa danh cần nhớ
Bảng dưới đây gom lại những mốc thời gian và địa danh tiêu biểu gắn với lực lượng thanh niên xung phong, để tiện tra cứu nhanh.
| Mốc, địa danh | Thời gian | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Đội thanh niên xung phong công tác trung ương đầu tiên | 15/7/1950 | Ngày truyền thống của lực lượng |
| Bác Hồ tặng thơ đơn vị làm đường ở Bắc Kạn | 1951 | Bốn câu thơ thành phương châm của thanh niên |
| Phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ | 1953–1954 | Mở đường, vận chuyển cho chiến dịch lớn |
| Lực lượng thanh niên xung phong chống Mỹ cứu nước | Từ 1965 | Giữ thông tuyến lửa, tuyến chi viện |
| Ngã ba Đồng Lộc, Hà Tĩnh | 24/7/1968 | Mười nữ thanh niên xung phong hy sinh |
| Truông Bồn, Nghệ An | 31/10/1968 | Mười ba thanh niên xung phong hy sinh |
Các mốc trên chỉ là những điểm tiêu biểu. Trên thực tế, có rất nhiều trọng điểm khác dọc Trường Sơn và các tuyến đường miền Trung nơi thanh niên xung phong hy sinh mà chưa được nhiều người biết đến. Nhiều địa phương vẫn đang tiếp tục sưu tầm, ghi chép lại những câu chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Thanh niên xung phong khác bộ đội thế nào?
Thanh niên xung phong là lực lượng tình nguyện, chủ yếu làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông, vận chuyển, cứu thương, không trực tiếp chiến đấu như bộ đội. Tuy vậy, họ thường làm việc ở những nơi ác liệt nhất và chịu nhiều hy sinh.
Ngày truyền thống thanh niên xung phong là ngày nào?
Ngày 15 tháng 7 hằng năm, gắn với sự kiện thành lập đội thanh niên xung phong công tác trung ương đầu tiên năm 1950 để phục vụ chiến dịch Biên giới.
Mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc là ai?
Là mười nữ thanh niên xung phong của một tiểu đội làm nhiệm vụ san lấp hố bom tại Ngã ba Đồng Lộc, Hà Tĩnh. Các chị hy sinh ngày 24 tháng 7 năm 1968 khi trúng bom, người lớn tuổi nhất mới hơn hai mươi tuổi.
Bốn câu thơ Bác Hồ tặng thanh niên xung phong là gì?
Bốn câu thơ là: Không có việc gì khó, Chỉ sợ lòng không bền, Đào núi và lấp biển, Quyết chí ắt làm nên. Bác tặng khi đến thăm một đơn vị đang làm đường ở vùng Bắc Kạn năm 1951.
Thanh niên xung phong có xử lý bom không?
Thanh niên xung phong chủ yếu đếm bom, đánh dấu, canh giữ bom chưa nổ và san lấp hố bom, phối hợp với công binh là lực lượng chuyên trách. Nhiều người đã hy sinh khi đang làm nhiệm vụ trên mặt đường.
Cựu thanh niên xung phong được hưởng chế độ gì?
Chế độ dành cho cựu thanh niên xung phong được quy định trong các văn bản của Nhà nước và có thể thay đổi theo thời gian. Nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động, thương binh và xã hội tại địa phương.