Đánh trên sông nước là cách các thế hệ người Việt dùng chính con sông, con nước và rừng ven bờ làm vũ khí, để những chiếc thuyền nhỏ, ít quân có thể đánh bại những hạm đội lớn hơn mình. Bí quyết không nằm ở thuyền to hay súng mạnh, mà ở chỗ hiểu nhịp thuỷ triều, thuộc từng khúc quanh, từng luồng lạch, và kéo đối phương vào nơi mà kích thước của họ trở thành gánh nặng.
Bài này đi từ bãi cọc Bạch Đằng thời Ngô, Trần qua trận Rạch Gầm – Xoài Mút thời Tây Sơn, trận đốt tàu trên vàm Nhật Tảo thời chống Pháp, đến lối đánh của bộ đội ở vùng sông rạch, rừng ngập mặn Nam Bộ thời chống Mỹ. Trọng tâm là cách đánh, không phải kể lại diễn biến từng trận.
Vì sao sông nước là chiến trường của người Việt
Châu thổ sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long đều được đan bởi hàng nghìn sông, kênh, rạch. Từ xa xưa, thuyền là phương tiện đi lại, chở hàng, đánh cá hằng ngày. Người dân ven sông thuộc đường nước như thuộc đường làng: biết chỗ nào nông, chỗ nào xoáy, lúc nào nước lên, lúc nào nước xuống. Kiến thức ấy, khi có chiến tranh, trở thành lợi thế mà đối phương từ xa tới không thể học kịp.
Đối phương thường mạnh trên biển hoặc có những chiến thuyền, tàu thuyền lớn. Nhưng để tiến sâu vào nội địa, họ buộc phải đi theo sông. Sông thì hẹp hơn biển, quanh co hơn, phụ thuộc thuỷ triều, và hai bờ có thể giấu quân. Mỗi đặc điểm ấy đều làm giảm sức mạnh của đội tàu lớn và tăng cơ hội cho những thuyền nhỏ linh hoạt.
Vì vậy, trong lịch sử, nhiều trận đánh quyết định của Việt Nam diễn ra trên sông hoặc ở cửa sông. Đánh trên sông nước không phải là một chiến thuật riêng lẻ, mà là sự kết hợp giữa hiểu biết của người dân, thuyền nhỏ cơ động và phục kích từ bờ.
Bạch Đằng: biến thuỷ triều thành vũ khí
Năm 938, Ngô Quyền cho đóng những hàng cọc gỗ đầu bịt sắt ở lòng sông Bạch Đằng, gần cửa biển. Khi nước triều lên, cọc chìm dưới mặt nước; khi nước rút, cọc nhô lên. Thuyền nhẹ được cử ra khiêu chiến lúc triều lên, nhử đoàn chiến thuyền Nam Hán vượt qua bãi cọc. Đến khi nước rút, quân phục kích đổ ra đánh, đoàn thuyền lớn quay lại thì vướng cọc, vỡ đắm hàng loạt.
Ba thế kỷ rưỡi sau, năm 1288, Trần Quốc Tuấn lặp lại cách đánh này với quy mô lớn hơn để chặn đường rút của thuỷ quân Nguyên do Ô Mã Nhi chỉ huy. Bãi cọc được chuẩn bị trên nhiều nhánh sông, các đội thuyền nhỏ nhử đối phương vào đúng con nước, bộ binh mai phục hai bên bờ. Khi triều rút, đoàn thuyền bị kẹt giữa bãi cọc và bị đánh từ mọi phía.
Điều đáng học ở hai trận Bạch Đằng không phải bản thân những chiếc cọc, mà là cách tính thời gian. Cả kế hoạch dựa trên việc dự đoán chính xác lúc nước lên, lúc nước xuống, và điều khiển đối phương đi đúng nhịp đó. Đây là sự kết hợp giữa hiểu biết tự nhiên của người dân vùng cửa sông và tài tổ chức của người chỉ huy.
Rạch Gầm – Xoài Mút: giấu quân trong cù lao và nhánh rạch
Đầu năm 1785, Nguyễn Huệ đối đầu với đạo quân Xiêm tiến vào đồng bằng sông Cửu Long bằng cả đường thuỷ và đường bộ. Ông chọn đoạn sông Tiền từ Rạch Gầm đến Xoài Mút, thuộc tỉnh Tiền Giang cũ, nay là tỉnh Đồng Tháp, làm trận địa. Đoạn sông này có cù lao ở giữa và nhiều rạch nhỏ hai bên, cây cối rậm rạp, đủ để giấu cả đoàn thuyền và bộ binh.
Quân Tây Sơn nhử thuỷ binh Xiêm xuôi dòng vào giữa đoạn sông đã bố trí sẵn. Khi đội hình đối phương lọt hẳn vào, thuyền chiến từ các nhánh rạch đổ ra chặn đầu, khoá đuôi, trong khi bộ binh và pháo trên bờ, trên cù lao đánh vào sườn. Đội hình thuyền dài trên một dòng sông không còn đường lui, bị chia cắt và tiêu diệt phần lớn.
So với Bạch Đằng, Rạch Gầm – Xoài Mút không dùng cọc mà dùng địa hình sông rạch để giấu quân. Cùng một nguyên lý là chọn nơi giao chiến, nhưng công cụ khác nhau theo đặc điểm từng vùng sông nước. Đây cũng là minh chứng rằng nghệ thuật thuỷ chiến không phải bài học thuộc lòng, mà là cách đọc từng khúc sông cụ thể.
Vàm Nhật Tảo và những trận đánh tàu thời chống Pháp
Khi thực dân Pháp đánh chiếm Nam Kỳ, họ dựa vào tàu chiến chạy hơi nước có đại bác, ưu thế hoàn toàn so với thuyền gỗ. Tháng 12 năm 1861, nghĩa quân do Nguyễn Trung Trực chỉ huy dùng thuyền nhỏ áp sát chiếc tàu Espérance đang neo trên vàm Nhật Tảo, thuộc tỉnh Long An cũ, nay là tỉnh Tây Ninh, rồi đốt cháy con tàu. Trận đánh gây tiếng vang lớn, được dân gian truyền tụng qua câu thơ ca ngợi người anh hùng đốt tàu.
Cách đánh ở đây khác Bạch Đằng: không có hạm đội đối đầu hạm đội, mà là một nhóm nhỏ, quen sông nước, lợi dụng lúc đối phương neo đậu và chủ quan để áp sát. Yếu tố quyết định là bí mật, nắm chính xác vị trí, giờ giấc của tàu và sự giúp đỡ của người dân ven sông.
Trong cuộc kháng chiến 1945–1954, bộ đội và du kích Nam Bộ tiếp tục dùng sông rạch làm đường cơ động, giấu xuồng dưới tán dừa nước, đánh các tàu tuần tiễu và đoàn tàu vận tải trên những con sông lớn. Sông vừa là chiến trường vừa là đường liên lạc, đường tiếp tế giữa các vùng căn cứ.
Rừng ngập mặn và sông rạch thời chống Mỹ
Thời chống Mỹ, đối phương đưa vào vùng sông nước những lực lượng chuyên đánh trên sông với tàu tuần tra, tàu đổ bộ, trực thăng yểm trợ, và rải chất độc hoá học làm trụi rừng ngập mặn. Phía Việt Nam đáp lại bằng cách bám đất, bám rừng, tổ chức các đơn vị nhỏ, cơ động, thông thuộc từng con kênh.
Rừng Sác, vùng rừng ngập mặn Cần Giờ thuộc TP. Hồ Chí Minh ngày nay, là ví dụ hay được nhắc. Luồng tàu qua đây dẫn vào Sài Gòn là tuyến vận tải quan trọng của đối phương. Các đơn vị đặc công nước ở Rừng Sác sống giữa sình lầy, nước mặn, thiếu nước ngọt và lương thực trong nhiều năm, liên tục đánh vào tuyến luồng và các kho cảng. Ở Đồng Tháp Mười, U Minh và nhiều vùng ven biển miền Tây, kênh rạch dày đặc cũng trở thành nơi giấu quân, nơi phục kích và đường vận chuyển.
Nét chung của giai đoạn này là đánh nhỏ, đánh liên tục, dựa vào địa hình và người dân. Không bên nào làm chủ hoàn toàn mặt nước, nhưng bên thông thuộc sông rạch luôn giữ được thế chủ động chọn lúc, chọn nơi giao chiến.
Những điều kiện để đánh thắng trên sông nước
Nhìn lại các trận đánh trên, có thể rút ra mấy điều kiện chung. Thứ nhất là thông tin: phải biết đối phương đi đường nào, vào lúc nào, đội hình ra sao. Ở Bạch Đằng, nếu đoàn thuyền đối phương không đi đúng luồng đã đoán trước, bãi cọc trở nên vô ích. Ở Nhật Tảo, nếu không biết giờ giấc neo đậu của tàu, nhóm áp sát sẽ bị phát hiện từ xa. Người dân chài lưới, buôn bán ven sông là nguồn tin không thể thay thế.
Thứ hai là bí mật. Đóng cọc, giấu thuyền, bố trí phục binh đều cần nhiều người và nhiều ngày; chỉ một sơ hở là đối phương đổi đường. Kỷ luật giữ bí mật của quân và sự kín miệng của dân quan trọng không kém lòng dũng cảm lúc giao chiến.
Thứ ba là phối hợp giữa thuỷ và bộ. Hầu như không trận nào chỉ đánh bằng thuyền. Quân trên bờ chặn đường lên bộ, bắn vào sườn đội hình, đón đánh những người bỏ thuyền chạy lên. Thuyền nhỏ nhử địch, chặn đầu, khoá đuôi. Thiếu một bên, bên kia khó tạo được thắng lợi trọn vẹn.
Cuối cùng là sự kiên nhẫn. Phần lớn thời gian của người đánh trên sông nước là chờ: chờ con nước, chờ đối phương lọt vào, chờ thời cơ. Đánh sớm một chút là lộ trận địa, đánh muộn một chút là đối phương đã đi qua. Cái tài của người chỉ huy nằm ở chỗ biết đúng lúc ra lệnh.
Bảng tóm tắt: mỗi trận khai thác sông nước theo cách nào
Bảng dưới đây không kể diễn biến mà chỉ tách ra yếu tố sông nước được tận dụng trong từng trường hợp.
| Trận, thời kỳ | Yếu tố sông nước | Cách tận dụng |
|---|---|---|
| Bạch Đằng, 938 | Thuỷ triều ở cửa sông | Bãi cọc ẩn dưới nước, nhử địch lúc triều lên |
| Bạch Đằng, 1288 | Thuỷ triều, nhiều nhánh sông | Bãi cọc trên đường rút, phục binh hai bờ |
| Rạch Gầm – Xoài Mút, 1785 | Cù lao và nhánh rạch | Giấu thuyền, chặn đầu khoá đuôi |
| Vàm Nhật Tảo, 1861 | Vàm sông, tàu neo đậu | Nhóm nhỏ áp sát bất ngờ |
| Rừng Sác, thời chống Mỹ | Rừng ngập mặn, luồng tàu | Đơn vị nhỏ bám rừng, đánh liên tục |
| Đồng Tháp Mười, U Minh | Kênh rạch dày đặc | Cơ động bằng xuồng, giấu quân, phục kích |
Đọc bảng sẽ thấy cùng một tinh thần nhưng mỗi thời một cách. Khi đối phương có thuyền buồm, người xưa dùng cọc và con nước. Khi đối phương có tàu máy và trực thăng, người sau dùng rừng ngập mặn và mạng lưới kênh rạch. Điều không đổi là người hiểu sông nước hơn sẽ chọn được trận địa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Ngô Quyền và Trần Hưng Đạo đều chọn sông Bạch Đằng?
Vì cửa sông Bạch Đằng có chênh lệch thuỷ triều lớn và là đường thuỷ quan trọng mà đoàn thuyền đối phương phải đi qua. Bãi cọc ẩn dưới nước lúc triều lên và nhô lên lúc triều rút đã biến quy luật tự nhiên ấy thành vũ khí.
Trận Rạch Gầm – Xoài Mút diễn ra ở đâu?
Trận đánh diễn ra năm 1785 trên đoạn sông Tiền từ Rạch Gầm đến Xoài Mút, thuộc tỉnh Tiền Giang cũ, nay là tỉnh Đồng Tháp. Nguyễn Huệ giấu thuyền và quân trong các nhánh rạch, cù lao rồi đánh chặn thuỷ binh Xiêm.
Nguyễn Trung Trực đốt tàu ở đâu?
Tháng 12 năm 1861, nghĩa quân do Nguyễn Trung Trực chỉ huy đốt chiếc tàu Espérance của Pháp trên vàm Nhật Tảo, thuộc vùng Long An ngày nay. Đây là một trận đánh tàu nổi tiếng thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp ở Nam Kỳ.
Rừng Sác có vai trò gì trong kháng chiến chống Mỹ?
Rừng Sác là vùng rừng ngập mặn Cần Giờ nằm cạnh luồng tàu vào Sài Gòn. Các đơn vị đặc công nước bám trụ ở đây nhiều năm, liên tục đánh vào tuyến vận tải và kho cảng của đối phương.
Điểm chung của các trận đánh trên sông nước là gì?
Điểm chung là bên kháng chiến hiểu sông nước hơn đối phương: thuộc thuỷ triều, luồng lạch, chỗ giấu quân. Từ hiểu biết ấy, họ chọn được nơi và lúc giao chiến làm cho ưu thế tàu thuyền của đối phương mất tác dụng.
Có thể tham quan di tích đánh trên sông nước ở đâu?
Có thể tham quan khu di tích Bạch Đằng ở vùng Quảng Ninh và Hải Phòng, di tích Rạch Gầm – Xoài Mút ở Đồng Tháp (Tiền Giang cũ), khu di tích Rừng Sác ở Cần Giờ, và tìm hiểu thêm tại các bảo tàng lịch sử quân sự.