Lễ thắp nến tri ân là hoạt động tưởng niệm diễn ra vào buổi tối quanh ngày 27/7, thường là tối 26 hoặc tối 27 tuỳ nơi, khi người dân, đoàn viên, học sinh cùng đặt nến lên từng ngôi mộ trong nghĩa trang liệt sĩ. Ý nghĩa của nó đơn giản: không ngôi mộ nào tối trong đêm tri ân. Muốn tham gia, cách dễ nhất là đăng ký qua đoàn thanh niên xã, phường, trường học, hoặc hỏi ban quản lý nghĩa trang về lịch tổ chức năm đó.
Phần dưới kể lại hoạt động này thường diễn ra thế nào, việc của tình nguyện viên, những điểm cần chú ý về an toàn lửa với đám đông và trẻ nhỏ, cách dọn dẹp sau lễ, và cách thắp nến tại nhà cho những ai không thể đến nghĩa trang.
Ngọn nến trong đêm tri ân có ý nghĩa gì
Thắp hương là nếp tưởng nhớ quen thuộc của người Việt. Ngọn nến trong đêm 27/7 mang thêm một lớp ý nghĩa: ánh sáng đặt đều lên tất cả các ngôi mộ, mộ có tên lẫn mộ chưa tên, mộ có người thân về viếng lẫn mộ cả năm không ai tới. Khi cả nghĩa trang sáng lên cùng lúc, người đứng giữa các hàng mộ cảm nhận rõ con số hy sinh theo cách mà không bảng thống kê nào truyền đạt được.
Hoạt động thắp nến ở nghĩa trang liệt sĩ được tổ chức rộng rãi trong nhiều năm gần đây, chủ yếu do đoàn thanh niên khởi xướng và chính quyền địa phương, ban quản lý nghĩa trang phối hợp. Những nơi có quy mô lớn như nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, Đường 9, khu Thành cổ Quảng Trị thu hút đông người từ nhiều tỉnh. Ở Quảng Trị, đêm tri ân còn gắn với việc thả hoa đăng trên sông Thạch Hãn, nơi nhiều chiến sĩ đã ngã xuống năm 1972.
Với người trẻ, đây thường là lần đầu tiên họ đi giữa nghĩa trang lúc trời tối, cầm ngọn nến dừng trước từng bia mộ. Nhiều người kể lại rằng đó là lúc họ đọc tên, tuổi trên bia và nhận ra phần lớn liệt sĩ nằm đây còn rất trẻ.
Cách đăng ký và tham gia
Qua đoàn thanh niên, trường học. Đoàn xã, phường và các trường thường lập danh sách tình nguyện viên vài tuần trước ngày lễ. Đăng ký qua đây giúp có người hướng dẫn, phân khu, và có phương tiện đi lại nếu nghĩa trang ở xa.
Qua ban quản lý nghĩa trang. Người dân đi riêng có thể hỏi ban quản lý về giờ bắt đầu, khu vực được thắp, nến do ban tổ chức chuẩn bị hay người tham gia tự mang. Năm nào cũng nên hỏi lại, vì kế hoạch thay đổi theo từng năm.
Đi theo đoàn cơ quan, hội cựu chiến binh. Nhiều cơ quan, doanh nghiệp, hội cựu chiến binh tổ chức đoàn đi thắp nến ở nghĩa trang có đồng đội, đồng hương. Đi theo đoàn thì tuân thủ phân công của trưởng đoàn.
Đến sớm. Nên có mặt trước giờ lễ chừng một tiếng để nhận khu vực, nhận nến, nghe phổ biến an toàn. Đến muộn khi lễ đã bắt đầu dễ gây chen lấn ở lối vào.
Một buổi thắp nến thường diễn ra thế nào
Thông thường, buổi lễ mở đầu bằng phần dâng hương, đặt vòng hoa tại đài Tổ quốc ghi công, đọc lời tưởng niệm, có khi kèm vài tiết mục văn nghệ trang nghiêm hoặc ôn lại truyền thống. Sau đó, người chủ trì thắp ngọn nến đầu tiên tại đài tưởng niệm, lửa được chuyền dần sang các tình nguyện viên.
Tình nguyện viên được chia theo khu, mỗi nhóm phụ trách một số hàng mộ. Nến được đặt cố định ở vị trí thống nhất, thường là chân bia hoặc trên bệ mộ, cách xa hoa giấy, hoa khô. Thắp xong một hàng mới sang hàng kế tiếp, không chạy chéo giữa các khu. Tới khi tất cả các mộ đều có nến, ban tổ chức thường có một phút mặc niệm chung.
Sau phần chính, nhiều người ở lại đi một vòng giữa các hàng mộ, đọc tên trên bia, thắp thêm hương. Đây là phần yên lặng nhất của buổi tối, cũng là lúc dễ quên để ý ngọn lửa, nên các nhóm trưởng thường được giao nhiệm vụ đi kiểm tra lại các hàng nến trước khi rời đi.
Ở những nghĩa trang lớn, buổi lễ có thể kéo dài tới khuya và có hàng nghìn người cùng tham gia. Người tham gia lần đầu nên đi theo nhóm, giữ liên lạc với nhóm trưởng, hẹn sẵn điểm gặp lại ở cổng. Mang theo đèn pin nhỏ, nước uống, áo mỏng phòng mưa; tháng 7 ở miền Trung và miền Bắc có thể mưa giông bất chợt, khi đó ban tổ chức thường dừng hoặc thu hẹp phần thắp nến để bảo đảm an toàn.
An toàn lửa và an toàn đám đông
Hàng nghìn ngọn nến, cỏ khô mùa hè, đông người và trẻ em cùng có mặt là bài toán an toàn thật sự. Những điều ban tổ chức và người tham gia nên giữ:
- Dùng nến có cốc đựng hoặc nến đặt trong vỏ chống gió, không dùng nến que cắm thẳng xuống cỏ.
- Đặt nến xa hoa giấy, vòng hoa, cờ phướn, cành cây khô; không đặt dưới tán cây thấp.
- Trẻ nhỏ phải có người lớn đi kèm, không để trẻ tự cầm bật lửa hay chạy giữa hàng nến.
- Buộc gọn tóc dài, khăn quàng, vạt áo rộng khi cúi xuống thắp nến.
- Biết vị trí bình chữa cháy, xô nước, lối thoát mà ban tổ chức bố trí.
- Không chen lấn ở lối vào, cổng ra; đi theo luồng mà ban tổ chức phân.
- Người già, người có bệnh tim mạch nên chọn khu gần lối ra, mang nước uống, nghỉ khi mệt.
Khi thấy lửa bén vào hoa, cỏ, hãy báo ngay cho nhóm trưởng hoặc người trực gần nhất, đừng tự dập bằng tay không. Phần lớn sự cố đều nhỏ nếu được xử lý sớm.
Ban tổ chức nên phân công rõ người trực ở mỗi khu, có đèn pin, có cách liên lạc với nhau, và chốt giờ kết thúc để dập nến còn cháy trước khi cổng đóng. Một đêm tri ân trọn vẹn là đêm không ai phải đi cấp cứu.
Những điều không nên làm trong đêm tri ân
Đêm thắp nến đông người, ánh sáng đẹp, dễ khiến một số người quên mình đang ở đâu. Vài điều nên tránh:
- Tạo dáng, quay video kiểu giải trí, phát nhạc qua loa cá nhân giữa các hàng mộ.
- Cầm nến đi lại, chuyền tay nhau rồi để rơi xuống cỏ; nến đã đặt thì để yên tại chỗ.
- Dồn nến thành hình chữ, hình trang trí trên lối đi để chụp ảnh khi ban tổ chức không bố trí.
- Đốt vàng mã, đồ giấy cạnh hàng nến, làm tăng nguy cơ cháy và khói.
- Bỏ về giữa chừng mà không báo nhóm trưởng, để khu mình phụ trách không ai trông.
- Đăng ảnh kèm lời lẽ kém trang nghiêm, hoặc lấy đêm tri ân làm nền quảng cáo hàng hoá.
Nhiều người chụp ảnh nghĩa trang rực sáng rồi chia sẻ với mong muốn lan toả. Điều đó không sai, miễn là bức ảnh giữ được sự trang nghiêm và lời đi kèm hướng về những người đang nằm đó. Một câu nhắc tên nghĩa trang, số mộ, hay tên một liệt sĩ cụ thể có giá trị hơn nhiều lời ca ngợi chung chung.
Ban tổ chức cũng nên nhắc những điều này ngay trong phần phổ biến trước giờ lễ, thay vì để tới khi có chuyện mới chấn chỉnh.
Dọn dẹp sau đêm thắp nến
Sáng hôm sau, nghĩa trang thường ngổn ngang vỏ nến nhựa, cốc giấy, que hương, giấy gói hoa. Nhiều đoàn thanh niên tổ chức luôn buổi dọn dẹp vào sáng sớm, coi đó là một phần của lễ tri ân. Nếu tham gia thắp nến, nên nhận luôn phần dọn khu vực mình phụ trách, hoặc ít nhất mang về rác của chính mình.
Vỏ nến nhựa, cốc thủy tinh có thể gom riêng để tái sử dụng cho năm sau; nhiều nơi đã chuyển sang dùng cốc nến thủy tinh rửa lại được, giảm hẳn lượng rác. Phần sáp chảy trên bệ mộ nên cạo nhẹ bằng que gỗ, không dùng dao kim loại làm xước bia.
Ban tổ chức nên ghi lại những gì chưa ổn trong năm, như lối đi bị tắc, khu thiếu người trực, nến cháy quá lâu, để năm sau rút kinh nghiệm. Đêm tri ân đẹp nhất là đêm mà sáng hôm sau, gia đình liệt sĩ đến viếng thấy nghĩa trang sạch sẽ như chưa từng có ai đến.
Thắp nến tri ân tại nhà
Không phải ai cũng đến được nghĩa trang: người già yếu, người ở xa quê, người phải làm ca đêm. Nhiều gia đình thắp một ngọn nến hoặc nén hương trên bàn thờ, bên di ảnh người thân là liệt sĩ, hoặc đặt một ngọn nến bên cửa sổ vào tối 27/7. Không có quy định nào về cách làm; điều cần là dành vài phút yên lặng để nhớ.
Có thể biến khoảnh khắc ấy thành dịp kể chuyện trong nhà. Ông bà kể về người chú, người bác đi bộ đội; bố mẹ kể về nghĩa trang ở quê; trẻ con đọc tên những người liệt sĩ của làng mà các em đã thấy trên bia. Nếu nhà không có người thân hy sinh, vẫn có thể kể về nghĩa trang gần nhà và những người nằm ở đó.
Khi thắp nến trong nhà, đặt trên đĩa chịu nhiệt, xa rèm cửa, không để cháy qua đêm khi cả nhà đã ngủ. Một ngọn nến nhỏ được trông chừng cẩn thận có ý nghĩa không kém hàng nghìn ngọn nến ở nghĩa trang.
Câu hỏi thường gặp
Lễ thắp nến tri ân diễn ra vào ngày nào?
Lễ thường tổ chức vào buổi tối quanh ngày 27/7, phần nhiều là tối 26 hoặc tối 27 tuỳ địa phương và kế hoạch từng năm. Muốn biết chính xác, nên hỏi đoàn thanh niên xã, phường hoặc ban quản lý nghĩa trang nơi định đến.
Muốn đi thắp nến tri ân thì đăng ký ở đâu?
Cách dễ nhất là đăng ký qua đoàn thanh niên xã, phường, trường học hoặc đi theo đoàn cơ quan, hội cựu chiến binh. Người đi riêng có thể hỏi ban quản lý nghĩa trang về giờ giấc, khu vực được thắp và việc chuẩn bị nến.
Thắp nến ở nghĩa trang cần chú ý an toàn gì?
Dùng nến có cốc đựng, đặt xa hoa giấy và cỏ khô, buộc gọn tóc và khăn, không để trẻ tự cầm lửa, biết chỗ để bình chữa cháy và lối thoát. Thấy lửa bén vào hoa, cỏ thì báo ngay người trực gần nhất.
Thắp nến tri ân có ý nghĩa gì?
Ngọn nến đặt đều lên mọi ngôi mộ, kể cả mộ không tên và mộ ít người viếng, để không ngôi mộ nào tối trong đêm tri ân. Đây cũng là dịp người trẻ đọc tên, tuổi trên bia và hiểu rõ hơn về sự hy sinh.
Không đến được nghĩa trang thì tri ân thế nào?
Có thể thắp nến hoặc hương tại nhà vào tối 27/7, dành vài phút yên lặng và kể chuyện về người thân hay liệt sĩ quê mình cho con cháu nghe. Nhớ đặt nến trên đĩa chịu nhiệt, xa rèm cửa và không để cháy qua đêm.
Sau lễ thắp nến có cần dọn dẹp không?
Có. Vỏ nến, cốc, giấy gói hoa thường để lại nhiều rác. Người tham gia nên mang về rác của mình hoặc nhận dọn khu được phân công; nhiều đoàn thanh niên tổ chức dọn dẹp vào sáng hôm sau như một phần của lễ tri ân.