KhangChien.comKháng Chiến
Nghệ thuật quân sự Việt Nam

Chiến tranh nhân dân: vì sao cả nước cùng đánh là nét riêng của kháng chiến Việt Nam

Chiến tranh nhân dân là cách đánh dựa vào sức toàn dân: mọi làng, mọi ngành cùng góp sức, quân đội làm nòng cốt, đánh trên mọi mặt và đánh bền bỉ lâu dài.

Elderly Vietnamese villagers and young people seen from behind walking along a bamboo hedge path toward an old communal house courtyard, late afternoon golden light, earth tones

Chiến tranh nhân dân là cách đánh giặc dựa vào sức của toàn dân: mọi người, mọi làng, mọi ngành đều có phần việc, quân đội làm nòng cốt, đánh trên mọi mặt và đánh bền bỉ cho tới khi đối phương phải từ bỏ ý đồ xâm lược. Đây trở thành nét riêng của kháng chiến Việt Nam vì một nước không đông người, kinh tế nghèo, nhiều lần phải đối đầu với những đội quân đông hơn, giàu hơn và vũ khí mạnh hơn. Chỉ trông vào một đạo quân thường trực thì không đủ sức; muốn đứng vững phải biến cả đất nước thành một thế trận.

Bài đi theo mạch tư tưởng ấy qua các thời: từ phép gửi lính vào nhà nông và lực lượng hương binh thời Lý – Trần, đến đường lối toàn dân, toàn diện, trường kỳ thời chống Pháp và thế trận hai chân, ba mũi, ba vùng thời chống Mỹ. Trọng tâm là cách tổ chức và lý do nó hiệu quả, không kể lại diễn biến từng trận đánh.

Chiến tranh nhân dân nghĩa là gì, gói lại trong ba ý

Toàn dân tham gia. Không chỉ người cầm súng mới là người kháng chiến. Người nông dân làm ra hạt gạo, người mẹ giấu cán bộ dưới hầm, cậu bé đưa thư, cô gái tải đạn, ông cụ canh đê đều nằm trong thế trận. Mỗi người một việc vừa sức, ghép lại thành một sức mạnh mà đối phương không thể đếm được bằng số sư đoàn. Quân đội là nòng cốt, nhưng quân đội sống được, đánh được là nhờ dân nuôi, dân che chở, dân làm tai mắt.

Đánh trên mọi mặt. Mặt trận quân sự đi cùng mặt trận chính trị, kinh tế, văn hoá và ngoại giao. Vừa đánh vừa sản xuất để tự nuôi mình, vừa đánh vừa giữ trường lớp, giữ tinh thần, vừa đánh vừa tranh thủ sự ủng hộ của bạn bè quốc tế. Đối phương có thể thắng một trận đánh, nhưng không thể cùng lúc thắng ở mọi mặt đó.

Bền bỉ và dựa vào sức mình là chính. Bên yếu hơn về vật chất không thể đánh nhanh thắng nhanh. Phải giữ lực lượng, vừa đánh vừa lớn lên, làm cho đối phương hao mòn dần về người, của và ý chí, rồi chớp thời cơ để giành thắng lợi quyết định. Đánh lâu dài không có nghĩa là kéo dài vô hạn, mà là không chấp nhận một trận quyết chiến sớm ở nơi đối phương mạnh nhất.

Gốc rễ từ thời phong kiến: ngụ binh ư nông và hương binh

Tư tưởng dựa vào dân để giữ nước có từ rất sớm. Thời Lý, nhà nước thực hiện phép ngụ binh ư nông, tức gửi lính vào nhà nông: phần lớn binh lính được thay phiên về quê cày cấy, lúc bình yên thì sản xuất, khi có việc thì gọi ra. Cách này giữ được một lực lượng đông mà không làm cạn kiệt kho lương, đồng thời gắn người lính với làng xóm, ruộng đồng của chính mình. Người lính biết mình đánh giặc để giữ cái gì.

Đến thời Trần, quân đội gồm quân cấm vệ của triều đình, quân các lộ ở địa phương và lực lượng hương binh, dân binh ở làng xã; các vương hầu còn có đội quân riêng góp vào khi có chiến sự. Trước cuộc kháng chiến lần thứ hai chống quân Nguyên, cuối năm 1284 triều đình mời các bô lão về điện Diên Hồng hỏi ý nên đánh hay nên hoà, và nhận được câu trả lời đồng lòng là đánh. Sự kiện ấy thường được nhắc như biểu tượng của việc hỏi dân, dựa vào dân trước một quyết định lớn. Sử cũ cũng chép lời Trần Hưng Đạo lúc cuối đời khuyên vua phải nới sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, coi đó là thượng sách giữ nước.

Thời Lam Sơn, nghĩa quân đi lên từ một căn cứ nhỏ ở miền núi Thanh Hoá, sống được qua những năm khó khăn nhất nhờ dân nuôi giấu. Những ý tưởng ấy chưa được gọi là chiến tranh nhân dân, nhưng đã là mầm của nó: sức mạnh giữ nước nằm ở chỗ lòng dân có theo hay không.

Toàn dân, toàn diện, trường kỳ: đường lối thời chống Pháp

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bắt đầu đêm 19/12/1946, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà mới ra đời hơn một năm, quân đội còn non trẻ, vũ khí thiếu thốn, kinh tế kiệt quệ sau nạn đói. Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến kêu gọi mọi người, không phân biệt già trẻ, gái trai, tôn giáo hay dân tộc, ai có gì dùng nấy để chống giặc. Từ đó đường lối kháng chiến được trình bày gọn trong mấy chữ: toàn dân, toàn diện, trường kỳ, tự lực cánh sinh. Năm 1947, tác phẩm Kháng chiến nhất định thắng lợi của Trường Chinh phân tích kỹ đường lối này và trở thành tài liệu học tập rộng rãi.

Trên thực tế, đường lối được cụ thể hoá thành những việc rất cụ thể. Ở vùng tự do, nhân dân vừa tăng gia sản xuất vừa đóng góp lương thực, mở lớp bình dân học vụ để xoá mù chữ ngay giữa chiến tranh. Ở vùng tạm chiếm, du kích bám làng, phá kế hoạch bắt lính, giữ cơ sở. Cơ quan, trường học, xưởng quân giới dời lên chiến khu Việt Bắc và các căn cứ địa, tiếp tục hoạt động. Tinh thần chung là vừa kháng chiến vừa kiến quốc: không để chiến tranh làm ngưng mọi thứ, mà dùng chính cuộc kháng chiến để xây nền móng cho một nhà nước mới.

Thế trận ba thứ quân: mỗi lực lượng một phần việc

Xương sống tổ chức của chiến tranh nhân dân thời chống Pháp và chống Mỹ là ba thứ quân. Mỗi lực lượng có nhiệm vụ riêng, nhưng chỉ phát huy hết sức khi phối hợp với nhau.

Lực lượngPhạm vi hoạt độngViệc chính
Bộ đội chủ lựcToàn chiến trường, theo chiến dịchĐánh những trận lớn, tiêu diệt lực lượng cơ động của đối phương, mở các chiến dịch quyết định
Bộ đội địa phươngMột tỉnh, một vùngBám địa bàn, đánh vừa và nhỏ, bảo vệ căn cứ, hỗ trợ chủ lực khi chiến dịch đi qua
Dân quân du kíchLàng, xãCanh gác, giữ làng, quấy rối, bắn tỉa, dẫn đường, nắm tình hình, chống càn quét

Cách phối hợp có thể hình dung thế này: dân quân du kích ở khắp nơi buộc đối phương phải chia quân ra đóng đồn giữ từng điểm; khi quân đối phương đã dàn mỏng, bộ đội chủ lực tập trung đánh vào một hướng, tạo ưu thế cục bộ. Ngược lại, chiến thắng của chủ lực lại tạo điều kiện cho du kích mở rộng vùng hoạt động. Ba lực lượng cũng là ba nấc trưởng thành: nhiều chiến sĩ chủ lực đi lên từ du kích xã, nhiều đơn vị địa phương được nâng cấp thành chủ lực. Thế trận ấy làm cho đối phương ở đâu cũng gặp người kháng chiến, nhưng lại khó tìm thấy một đạo quân lớn để đánh một trận quyết định theo ý họ.

Hai chân, ba mũi, ba vùng: chiến tranh nhân dân thời chống Mỹ

Ở miền Nam sau năm 1954, chiến tranh nhân dân phát triển thêm những nét mới. Cách nói hai chân chỉ hai hình thức đấu tranh song song là đấu tranh quân sự và đấu tranh chính trị. Ba mũi giáp công là ba mũi tiến công cùng lúc: quân sự, chính trị và binh vận, tức vận động binh lính phía bên kia bỏ ngũ, quay về với gia đình. Phong trào Đồng Khởi năm 1960 là ví dụ rõ: từ đấu tranh chính trị của quần chúng, kết hợp với lực lượng vũ trang còn nhỏ, nhân dân nhiều xã ở Bến Tre và các tỉnh Nam Bộ đã làm tan rã bộ máy kìm kẹp ở cơ sở.

Cách đánh còn được vận dụng khác nhau theo ba vùng chiến lược: rừng núi, nông thôn đồng bằng và đô thị. Ở rừng núi, đấu tranh quân sự là chủ yếu; ở đồng bằng, quân sự và chính trị đi song song; ở đô thị, đấu tranh chính trị của các tầng lớp nhân dân giữ vai trò lớn. Những đoàn phụ nữ đấu tranh trực diện với bộ máy chính quyền đối phương, thường được gọi trìu mến là đội quân tóc dài, là hình ảnh tiêu biểu của mũi chính trị.

Trong khi đó, miền Bắc làm nhiệm vụ hậu phương lớn: vừa sản xuất, vừa chiến đấu chống chiến tranh phá hoại bằng không quân, vừa chi viện người và của cho chiến trường. Cả hai miền vì thế cùng nằm trong một thế trận chung, mỗi miền một nhiệm vụ.

Vì sao cách đánh này hiệu quả với một nước nhỏ

Đối phương không có hậu phương an toàn. Khi người kháng chiến có mặt ở khắp nơi, mỗi con đường tiếp tế, mỗi đồn bốt, mỗi đoàn xe đều có thể bị đánh. Quân đối phương phải để lại rất nhiều người chỉ để canh giữ, nên số quân thực sự đi đánh giảm đi đáng kể.

Ưu thế vũ khí khó phát huy. Máy bay, pháo binh và xe tăng mạnh nhất khi có một mục tiêu lớn, rõ ràng. Một lực lượng phân tán, ẩn trong làng, trong rừng, dưới lòng đất làm cho sức mạnh hoả lực bị dàn mỏng, nhiều khi đánh vào khoảng trống.

Tai mắt ở khắp nơi. Người dân biết đối phương đi đâu, đóng ở đâu, đông hay ít. Thông tin ấy được truyền về cho lực lượng vũ trang nhanh hơn mọi phương tiện trinh sát, trong khi đối phương lại luôn thiếu tin tức về phía người kháng chiến.

Thời gian đứng về phía bên bền bỉ. Mỗi năm chiến tranh kéo dài, chi phí của đối phương tăng lên, dư luận ở chính quốc của họ phân hoá, ý chí lung lay. Bên kháng chiến dựa vào sức dân thì vẫn tự nuôi được mình, càng đánh càng có thêm kinh nghiệm và lực lượng.

Những điều hay hiểu nhầm về chiến tranh nhân dân

Hiểu nhầm thứ nhất là cho rằng chiến tranh nhân dân chỉ là du kích đánh lẻ. Thực ra du kích là nền móng, nhưng những thắng lợi quyết định vẫn đến từ các chiến dịch lớn của bộ đội chủ lực: Biên giới năm 1950, Điện Biên Phủ năm 1954, Tây Nguyên và Hồ Chí Minh năm 1975. Không có nền du kích thì chủ lực khó lớn lên; không có chủ lực thì du kích khó kết thúc chiến tranh.

Hiểu nhầm thứ hai là nghĩ rằng ai cũng phải cầm súng. Phần lớn đóng góp của nhân dân là sản xuất, vận chuyển, nuôi giấu, chăm sóc thương binh, giữ gìn trường lớp và đời sống. Một hợp tác xã làm đủ thóc, một bệnh xá giữ được người bị thương cũng là một phần của thế trận.

Hiểu nhầm thứ ba là coi trường kỳ là chờ đợi. Đánh lâu dài luôn đi kèm việc chuẩn bị và nắm thời cơ; khi thời cơ đến, cách đánh chuyển nhanh sang tiến công lớn. Cuối cùng, cũng nên tránh thần bí hoá: chiến tranh nhân dân không làm cho mất mát nhẹ đi. Mỗi thắng lợi đều trả bằng hy sinh rất lớn của cả quân và dân, và hiểu điều đó là cách tôn trọng lịch sử đúng mực nhất.

Câu hỏi thường gặp

Chiến tranh nhân dân là gì nói ngắn gọn?

Đó là cách tiến hành chiến tranh dựa vào sức của toàn dân, có lực lượng vũ trang làm nòng cốt, đánh trên mọi mặt quân sự, chính trị, kinh tế, văn hoá, ngoại giao và đánh bền bỉ lâu dài, dựa vào sức mình là chính để giành thắng lợi.

Ba thứ quân gồm những lực lượng nào?

Ba thứ quân gồm bộ đội chủ lực đánh các trận lớn theo chiến dịch, bộ đội địa phương bám một tỉnh hay một vùng, và dân quân du kích bám làng xã. Ba lực lượng phối hợp với nhau, lực lượng nhỏ làm nền để lực lượng lớn phát triển.

Ngụ binh ư nông là gì?

Đây là phép gửi lính vào nhà nông thời Lý: phần lớn binh lính thay phiên về quê làm ruộng, khi có chiến sự thì được gọi ra. Cách này giữ được lực lượng đông mà vẫn bảo đảm sản xuất, và gắn người lính với làng quê của mình.

Hai chân ba mũi giáp công nghĩa là gì?

Hai chân là đấu tranh quân sự và đấu tranh chính trị đi song song. Ba mũi giáp công là ba mũi tiến công quân sự, chính trị và binh vận. Đây là cách nói tóm tắt phương thức đấu tranh ở miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ.

Chiến tranh nhân dân có phải chỉ là đánh du kích không?

Không. Du kích là nền móng giúp giữ đất, giữ dân và làm hao mòn đối phương, nhưng những thắng lợi quyết định vẫn do các chiến dịch lớn của bộ đội chủ lực tạo ra. Hai hình thức bổ sung cho nhau trong cùng một thế trận.

Nên đọc tài liệu nào để tìm hiểu thêm về chiến tranh nhân dân?

Có thể bắt đầu từ sách giáo khoa lịch sử, các ấn phẩm tổng kết chiến tranh của nhà xuất bản quân đội, hồi ký của các tướng lĩnh và các phòng trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, đọc đối chiếu nhiều nguồn chính thống.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138