KhangChien.comKháng Chiến
Nghệ thuật quân sự Việt Nam

Kế sách vườn không nhà trống từ thời Trần đến kháng chiến chống Pháp

Vườn không nhà trống là cất giấu lương thực, sơ tán dân, bỏ trống nơi đối phương sẽ tới để quân xâm lược đói, mệt và tự suy yếu trước khi bị phản công.

Empty rural Vietnamese courtyard with closed wooden doors, bare rice storage baskets and a dry well, overgrown grass, overcast quiet morning, wide shot, no people

Vườn không nhà trống là kế sách cất giấu hoặc mang đi toàn bộ lương thực, sơ tán dân và bỏ trống những nơi đối phương sắp tiến vào, để đạo quân xâm lược không cướp được gì, càng đi sâu càng đói, càng mệt và tự suy yếu trước khi bị phản công. Sử cũ gọi cách làm này là thanh dã, nghĩa là làm cho đồng ruộng sạch trơn. Nó được vận dụng rõ nhất trong ba lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên thời Trần, và trở lại dưới dạng mới là tiêu thổ kháng chiến, tản cư, phá hoại đường sá trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp.

Bài này đi theo hai thời điểm ấy để thấy kế sách vận hành ra sao, vì sao nó hợp với một nước nhỏ đối đầu một đạo quân lớn, và cái giá mà người dân đã chấp nhận trả. Diễn biến chi tiết các trận đánh đã có ở những danh mục khác; ở đây chỉ bàn về cách đánh.

Vườn không nhà trống gồm những việc gì

Cất giấu và mang theo lương thực. Thóc gạo, muối, gia súc là thứ đầu tiên phải đưa đi hoặc chôn giấu. Một đạo quân viễn chinh đông người tiêu thụ lượng lương rất lớn mỗi ngày; nếu không lấy được tại chỗ, họ phải chở từ xa về, vừa chậm vừa dễ bị đánh chặn dọc đường. Lương thực nằm trong tay dân thì đối phương mất đi nguồn tiếp tế gần nhất.

Sơ tán người. Dân rời làng lên vùng núi, vào rừng hoặc về những nơi đã chuẩn bị sẵn. Làng không còn người thì đối phương không bắt được phu, không hỏi được đường, không lấy được tin tức. Sơ tán cũng giữ được sức người, vì sau đó chính những người dân ấy lại quay về sản xuất và tham gia phản công.

Bỏ trống có tính toán. Không phải mọi nơi đều bị bỏ. Những vị trí hiểm yếu vẫn được giữ, các đội quân nhỏ vẫn bám theo để quấy rối. Cái được bỏ là những nơi mà giữ lại chỉ tổn thất vô ích, như một kinh thành không có tường thành vững để chống một đạo kỵ binh mạnh.

Chờ thời cơ phản công. Đây là vế thường bị bỏ quên. Vườn không nhà trống không phải là chạy trốn, mà là đổi đất lấy thời gian. Khi đối phương đói, ốm, dàn mỏng lực lượng để đi tìm lương, bên kháng chiến mới chọn lúc đánh lớn. Thiếu vế phản công, kế sách chỉ còn là tổn thất.

Thời Trần: rút khỏi Thăng Long ba lần

Năm 1258, trước đạo quân Mông Cổ thiện chiến bậc nhất thời ấy, triều Trần không đặt cược tất cả vào một trận giữ kinh thành. Sau trận đánh ở Bình Lệ Nguyên, vua Trần cho rút quân và dân khỏi Thăng Long. Quân Mông Cổ vào một kinh thành vắng, không tìm được lương thực, lại gặp khí hậu nóng ẩm xa lạ. Chỉ ít ngày sau, quân Trần phản công ở Đông Bộ Đầu và đối phương phải rút về phương bắc.

Lần thứ hai năm 1285, quy mô lớn hơn nhiều. Quân Nguyên tiến từ phía bắc và phía nam, ép triều Trần vào thế gọng kìm. Trần Quốc Tuấn chủ trương lui quân, bảo toàn lực lượng, đưa vua và triều đình di chuyển liên tục, trong khi các làng dọc đường tiến quân của đối phương cất giấu thóc gạo. Đến mùa hè, khi quân Nguyên mỏi mệt, thiếu lương và bị dịch bệnh, quân Trần mới phản công lần lượt ở Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết, Vạn Kiếp.

Lần thứ ba năm 1287–1288, kế sách được lặp lại và kết hợp với đòn đánh vào đoàn thuyền lương ở Vân Đồn. Khi đoàn thuyền chở lương bị phá, đạo quân đóng ở Vạn Kiếp và Thăng Long rơi vào cảnh thiếu ăn nghiêm trọng, buộc phải tính đường rút. Cuộc rút ấy dẫn thẳng tới trận Bạch Đằng năm 1288. Ba lần, cùng một cách nghĩ: không để đối phương sống bằng đất của mình.

Vì sao cách đánh này hợp với thời Trần

Quân Mông – Nguyên mạnh nhất ở kỵ binh và những trận đánh lớn trên đồng bằng trống trải. Họ cũng quen một kiểu chiến tranh mà quân viễn chinh lấy lương tại chỗ, vừa đánh vừa cướp để nuôi quân. Thanh dã đánh thẳng vào thói quen ấy. Kỵ binh mạnh đến đâu cũng cần cỏ cho ngựa và gạo cho người; khi làng trống, kho trống, mỗi bước tiến lại thêm một gánh nặng.

Nhà Trần có một điều kiện quan trọng để làm được việc khó này: sự đồng lòng của dân. Hội nghị Diên Hồng, nơi các bô lão được hỏi nên hoà hay nên đánh, thường được nhắc như biểu tượng của sự đồng thuận ấy. Bỏ nhà, bỏ ruộng, mang con nhỏ đi lánh nạn là việc chỉ làm được khi người dân tin rằng mình sẽ trở về, và tin vào những người đang lãnh đạo cuộc kháng chiến.

Ngoài ra, địa hình nhiều sông ngòi, núi rừng của Đại Việt cho phép dân lánh đi không quá xa mà vẫn an toàn, và cho phép các đội quân nhỏ bám theo quấy rối. Kế sách không phải là sáng kiến riêng của một người, mà là sự kết hợp giữa hiểu đối phương, hiểu đất mình và tin vào dân mình.

Kháng chiến chống Pháp: tiêu thổ kháng chiến và tản cư

Gần bảy thế kỷ sau, cuối năm 1946 và trong năm 1947, cùng một ý tưởng xuất hiện trở lại với tên gọi mới. Quân Pháp có ô tô, xe tăng, máy bay, mạnh nhất trên những trục đường lớn và trong các đô thị. Chính phủ kháng chiến kêu gọi tiêu thổ kháng chiến: phá hoại những gì đối phương có thể dùng, từ đường sá, cầu cống đến những ngôi nhà kiên cố có thể biến thành đồn bốt.

Song song là phong trào tản cư. Hàng chục vạn người dân thành thị rời Hà Nội, Nam Định, Hải Phòng và nhiều thị xã về nông thôn và vùng núi. Máy móc của nhiều xưởng được tháo rời, gánh bộ, chở thuyền lên các chiến khu để dựng lại thành những xưởng quân giới nhỏ. Ở nông thôn, phong trào đào đường, đắp ụ, phá cầu được nhiều nơi gọi là đào đường đánh giặc, khiến xe cơ giới khó tiến sâu.

Cách làm này có nhiều điểm giống thời Trần: không để đối phương sử dụng tài sản của mình, kéo họ vào vùng khó đi, đổi không gian lấy thời gian. Nhưng nó cũng khác ở chỗ cuộc kháng chiến kéo dài nhiều năm, nên song song với phá hoại là xây dựng: làm ra hậu phương ở Việt Bắc và các vùng tự do để sản xuất, học tập, nuôi quân trong thời gian dài.

So sánh hai thời kỳ vận dụng

Bảng dưới đây đặt hai thời kỳ cạnh nhau để thấy phần giữ nguyên và phần thay đổi của kế sách.

Khía cạnhThời Trần (thế kỷ XIII)Chống Pháp (1946–1950)
Tên gọiThanh dã, vườn không nhà trốngTiêu thổ kháng chiến, tản cư
Thứ phải cất giấu, phá bỏThóc gạo, gia súc, thuyền bèĐường sá, cầu cống, nhà kiên cố, máy móc
Thế mạnh đối phương bị vô hiệuKỵ binh và lối lấy lương tại chỗXe cơ giới và đồn bốt dựa vào nhà cửa
Thời gianTừng chiến dịch kéo dài vài thángNhiều năm, gắn với xây dựng hậu phương
Vế phản côngĐông Bộ Đầu, Chương Dương, Bạch ĐằngViệt Bắc 1947, Biên giới 1950 và các chiến dịch sau

Điểm chung xuyên suốt là không đánh nhau ở nơi và theo cách đối phương mong muốn. Điểm khác chủ yếu nằm ở công cụ: thời Trần đối phó với đội quân dựa vào ngựa và lương cướp được, thời chống Pháp đối phó với đội quân dựa vào đường sá và máy móc. Cách nghĩ giống nhau, cách làm thay đổi theo đối phương.

Cái giá mà người dân phải trả

Khi kể lại kế sách vườn không nhà trống, dễ chỉ nhìn thấy cái hay của mưu lược mà quên mất cái giá. Bỏ làng nghĩa là bỏ ruộng vườn đang mùa, bỏ ngôi nhà của nhiều thế hệ, đưa người già, trẻ nhỏ đi đường xa trong cảnh thiếu thốn. Thời chống Pháp, nhiều gia đình tản cư tự tay dỡ ngôi nhà mình để đối phương không dùng làm đồn được. Đó là những quyết định rất đau.

Chính vì cái giá ấy, kế sách chỉ thành công khi có lòng tin. Người dân phải tin rằng hy sinh hôm nay sẽ dẫn tới thắng lợi, rằng mình không bị bỏ rơi, rằng sẽ có ngày quay về. Ở cả hai thời kỳ, chính quyền kháng chiến đều phải lo tổ chức nơi ở mới, phân chia ruộng đất cho người tản cư, giữ trật tự và giúp đỡ những gia đình khó khăn nhất.

Khi dạy con cháu về kế sách này, nên kể cả hai vế: trí tuệ của người chỉ huy và sự chịu đựng của người dân. Thiếu một trong hai, câu chuyện sẽ lệch, và người học dễ hiểu sai rằng chiến thắng đến chỉ nhờ một mưu kế khéo léo.

Những điều hay hiểu nhầm

Hiểu nhầm thứ nhất là coi vườn không nhà trống là rút chạy. Thật ra, mỗi lần rút đều có kế hoạch giữ lực lượng, có các đội quân nhỏ bám địch, có mục tiêu phản công cụ thể. Sử sách không ca ngợi việc bỏ kinh thành, mà ca ngợi quyết định không để quân chủ lực bị tiêu diệt chỉ vì cố giữ một nơi không giữ được.

Hiểu nhầm thứ hai là cho rằng kế sách này luôn đúng. Nó chỉ hợp khi đối phương phụ thuộc vào nguồn tiếp tế tại chỗ, khi bên kháng chiến có đất để lùi và có dân sẵn lòng đi theo. Một đạo quân tự mang đủ lương, hoặc một cuộc chiến diễn ra trên vùng đất quá hẹp, sẽ làm kế sách mất nhiều tác dụng.

Hiểu nhầm thứ ba là gán toàn bộ thắng lợi cho kế sách. Vườn không nhà trống chỉ làm đối phương yếu đi; thắng lợi cuối cùng vẫn đến từ những trận phản công được tổ chức tốt, từ sức chiến đấu của quân đội và từ việc phối hợp nhiều cách đánh khác. Nó là một mắt xích trong cả chuỗi, không phải toàn bộ chuỗi.

Câu hỏi thường gặp

Thanh dã nghĩa là gì?

Thanh dã là cách gọi trong sử cũ, nghĩa đen là làm sạch đồng ruộng. Ý là cất giấu, mang đi hoặc phá bỏ lương thực và tài sản để đạo quân xâm lược không lấy được gì khi tiến vào, phải chịu đói và suy yếu dần.

Nhà Trần dùng kế vườn không nhà trống mấy lần?

Kế sách được vận dụng trong cả ba lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên các năm 1258, 1285 và 1287–1288. Mỗi lần đều có việc rút khỏi Thăng Long, cất giấu lương thực rồi chờ thời cơ phản công.

Tiêu thổ kháng chiến khác vườn không nhà trống thế nào?

Hai cách làm cùng một ý tưởng là không để đối phương dùng tài sản của mình. Tiêu thổ kháng chiến thời chống Pháp nhấn mạnh việc phá đường sá, cầu cống, nhà kiên cố, vì đối phương dựa vào xe cơ giới và đồn bốt.

Tản cư năm 1946–1947 diễn ra như thế nào?

Khi chiến sự lan rộng, hàng chục vạn người dân ở Hà Nội và nhiều đô thị rời về nông thôn, vùng núi. Nhiều máy móc được tháo rời mang lên chiến khu để dựng lại các xưởng sản xuất phục vụ kháng chiến lâu dài.

Vì sao kế sách này cần sự đồng lòng của dân?

Vì người dân phải tự bỏ nhà, bỏ ruộng, mang theo người già và trẻ nhỏ đi nơi khác. Chỉ khi tin tưởng vào cuộc kháng chiến và những người lãnh đạo, người dân mới chấp nhận hy sinh lớn như vậy.

Có thể tìm hiểu thêm về kế sách này ở đâu?

Có thể đọc Đại Việt sử ký toàn thư ở các đoạn chép về thời Trần, sách giáo khoa lịch sử, các công trình lịch sử quân sự, và tham quan Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, đối chiếu nhiều nguồn chính thống.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138