KhangChien.comKháng Chiến
Nhân vật và anh hùng kháng chiến

Quang Trung Nguyễn Huệ: hành quân thần tốc và những trận đánh làm nên tên tuổi

Quang Trung Nguyễn Huệ (1753–1792) đánh tan quân Xiêm ở Rạch Gầm – Xoài Mút, đại phá quân Thanh xuân Kỷ Dậu 1789 và để lại nhiều cải cách dở dang.

Low green hills and rice fields of central Vietnam under a wide morning sky, an old stone well and tamarind tree near a quiet memorial courtyard

Quang Trung Nguyễn Huệ (1753–1792) là thủ lĩnh quân sự kiệt xuất của phong trào Tây Sơn, người đánh tan quân Xiêm ở Rạch Gầm – Xoài Mút năm 1785 và đại phá quân Thanh mùa xuân Kỷ Dậu 1789. Ông lên ngôi hoàng đế cuối năm 1788 với niên hiệu Quang Trung, trị vì chưa đầy bốn năm nhưng để lại nhiều chính sách về nông nghiệp, giáo dục và chữ viết. Điểm nổi bật nhất trong cách cầm quân của ông là tốc độ hành quân và khả năng đánh nhanh, quyết đoán.

Bài này kể theo đời ông: quê hương và phong trào Tây Sơn, hai cuộc chống ngoại xâm, cuộc hành quân ra Bắc cuối năm 1788, những cải cách sau chiến thắng, và các nơi tưởng niệm hôm nay. Diễn biến chi tiết của trận Rạch Gầm – Xoài Mút và trận Ngọc Hồi – Đống Đa có bài riêng trên trang; ở đây chỉ dừng ở mức giúp hiểu con người ông.

Quê hương Tây Sơn và ba anh em khởi nghĩa

Nguyễn Huệ sinh năm 1753 ở ấp Kiên Mỹ, vùng Tây Sơn thuộc phủ Quy Nhơn, nay thuộc tỉnh Gia Lai sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025. Gia đình ông vốn họ Hồ, gốc ở Nghệ An, tổ tiên bị bắt vào Nam từ thời Trịnh – Nguyễn phân tranh. Ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ được dạy học từ nhỏ, trong đó thầy giáo Trương Văn Hiến thường được nhắc là người có ảnh hưởng.

Năm 1771, ba anh em dựng cờ khởi nghĩa ở vùng Tây Sơn thượng đạo, trong bối cảnh chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong suy yếu, thuế khoá nặng nề, đời sống dân cực khổ. Phong trào nhanh chóng thu hút nông dân, đồng bào các dân tộc Tây Nguyên và cả thương nhân. Trong những năm đầu, Nguyễn Nhạc là người đứng đầu, còn Nguyễn Huệ dần nổi lên là vị tướng cầm quân giỏi nhất.

Từ năm 1776 đến 1783, Nguyễn Huệ nhiều lần đem quân vào Gia Định, đánh bại các lực lượng của chúa Nguyễn. Những trận này rèn cho ông kinh nghiệm hành quân đường dài bằng cả đường thuỷ lẫn đường bộ, điều về sau trở thành thế mạnh lớn nhất của ông.

Năm 1785: đánh tan quân Xiêm trên sông Tiền

Sau nhiều lần thất bại, Nguyễn Ánh sang cầu viện vua Xiêm. Năm 1784, quân Xiêm kéo vào Gia Định bằng cả đường thuỷ và đường bộ, chiếm một phần miền Tây Nam Bộ, và sử chép họ cướp bóc, gây nhiều khổ sở cho dân địa phương. Đầu năm 1785, Nguyễn Huệ được cử đem quân vào Nam đối phó.

Ông không đánh trực diện mà khảo sát kỹ đoạn sông Tiền từ Rạch Gầm đến Xoài Mút, nơi lòng sông hẹp, hai bên có cù lao và rạch nhỏ, cây cối rậm rạp, thuận cho việc giấu thuyền và quân. Ông bố trí thuỷ binh, bộ binh và pháo mai phục, rồi dùng một bộ phận nhỏ khiêu chiến để dụ đoàn thuyền Xiêm xuôi dòng vào trận địa. Trận đánh diễn ra vào khoảng giữa tháng 1/1785 và kết thúc trong một thời gian ngắn, quân Xiêm gần như bị tiêu diệt toàn bộ, số còn lại phải rút về theo đường bộ.

Rạch Gầm – Xoài Mút cho thấy rõ cách đánh của Nguyễn Huệ: chọn đúng địa hình, giấu quân tốt, ra đòn bất ngờ và dứt điểm nhanh. Vùng sông Tiền này nay thuộc tỉnh Đồng Tháp sau sắp xếp đơn vị hành chính, nơi có khu di tích tưởng niệm chiến thắng.

Từ Phú Xuân ra Thăng Long: phù Lê và mâu thuẫn mới

Năm 1786, Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc, lật đổ chính quyền chúa Trịnh đã suy thoái với khẩu hiệu "phù Lê diệt Trịnh". Vua Lê Hiển Tông gả công chúa Lê Ngọc Hân cho ông. Sau đó, nội bộ Tây Sơn có mâu thuẫn giữa Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ, cuối cùng chia ra mỗi người cai quản một vùng, Nguyễn Huệ giữ vùng từ Thuận Hoá trở ra.

Ở Bắc Hà, tình hình tiếp tục rối ren. Vua Lê Chiêu Thống không giữ được ngai vàng, đã sang cầu viện nhà Thanh. Cuối năm 1788, nhà Thanh cử Tôn Sĩ Nghị đem quân sang, lấy danh nghĩa giúp nhà Lê, nhanh chóng tiến vào Thăng Long. Quân Tây Sơn ở Bắc Hà do Ngô Văn Sở chỉ huy, theo kế của Ngô Thì Nhậm, rút về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn để bảo toàn lực lượng và báo tin vào Phú Xuân.

Quyết định rút lui ấy là bước quan trọng. Nó tránh được việc mất quân trong những trận không cân sức, đồng thời làm cho đối phương chủ quan, nghĩ rằng quân Tây Sơn đã sợ hãi. Toàn bộ thời gian còn lại được dành cho Nguyễn Huệ chuẩn bị một đòn quyết định.

Mùa xuân Kỷ Dậu 1789: hành quân thần tốc và đại phá quân Thanh

Nhận tin, ngày 22/12/1788 Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ở núi Bân, gần Phú Xuân, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi lập tức đem quân ra Bắc. Trên đường, ông dừng ở Nghệ An khoảng hơn mười ngày để tuyển thêm quân, duyệt binh và động viên tướng sĩ. Đến Tam Điệp, ông hội quân với cánh quân của Ngô Văn Sở, cho quân ăn Tết trước và hẹn ngày vào Thăng Long. Cách hành quân luân phiên, nhiều người khiêng một người để quân sĩ thay nhau nghỉ, được lưu truyền như một cách giải thích tốc độ đáng kinh ngạc của cuộc hành quân.

Đêm 30 Tết, quân Tây Sơn vượt sông Gián Khẩu, mở màn cuộc tiến công. Đêm mùng 3 Tết, đồn Hà Hồi bị vây và đầu hàng. Rạng sáng mùng 5 Tết, quân chủ lực tiến công đồn Ngọc Hồi, trong khi cánh quân của Đô đốc Long đánh vào Khương Thượng, nơi có gò Đống Đa ngày nay. Quân Thanh tan vỡ, tướng Sầm Nghi Đống tự vẫn, Tôn Sĩ Nghị tháo chạy về nước. Trưa mùng 5 Tết, Quang Trung tiến vào Thăng Long.

Từ lúc rời Phú Xuân đến khi vào Thăng Long chỉ khoảng hơn một tháng, còn cuộc tiến công chính diễn ra trong vài ngày Tết. Tốc độ này, cùng việc chọn thời điểm đối phương lơi lỏng vì Tết, là lý do chiến thắng được gọi là đại phá và người đời sau gắn với ông chữ "thần tốc".

Những cải cách dở dang sau chiến thắng

Sau chiến thắng, Quang Trung chủ động đặt lại quan hệ hoà hiếu với nhà Thanh để giữ yên biên giới, tập trung vào việc xây dựng đất nước. Ông ban Chiếu khuyến nông, kêu gọi dân phiêu tán trở về quê làm ruộng, khai khẩn ruộng bỏ hoang. Chiếu lập học khuyến khích mở trường đến tận xã.

Một trong những điểm được nhắc nhiều là việc đề cao chữ Nôm. Thời Quang Trung, chữ Nôm được dùng trong nhiều văn bản của nhà nước và trong thi cử, việc dịch sách chữ Hán sang chữ Nôm được giao cho Viện Sùng chính do La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp đứng đầu. Ông cũng tìm cách thu phục người tài của triều trước như Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích, Nguyễn Thiếp, sử dụng họ vào những việc hợp với sở trường.

Ngày 16/9/1792, Quang Trung mất đột ngột ở Phú Xuân khi mới khoảng 39 tuổi. Nhiều kế hoạch còn dang dở. Sau khi ông mất, triều Tây Sơn suy yếu dần và đến năm 1802 thì chấm dứt. Các nhà sử học vì vậy thường đánh giá ông vừa là nhà quân sự kiệt xuất, vừa là nhà cải cách chưa kịp hoàn thành công việc.

Những nét trong cách cầm quân của Quang Trung

Tốc độ. Ông thường đi những quãng đường rất dài trong thời gian ngắn, đến nơi khi đối phương chưa kịp chuẩn bị. Tốc độ không chỉ là đi nhanh, mà là tổ chức hậu cần, tuyển quân, nghỉ ngơi xen kẽ để quân không kiệt sức.

Chọn thời điểm. Ở Rạch Gầm – Xoài Mút là lúc đối phương chủ quan khi xuôi dòng, ở Ngọc Hồi – Đống Đa là dịp Tết khi quân Thanh lơi lỏng. Đòn đánh luôn rơi vào lúc đối phương ít ngờ nhất.

Dùng địa hình. Sông Tiền với cù lao, rạch nhỏ là nơi giấu thuyền lý tưởng; vùng đồng bằng phía Nam Thăng Long thuận cho việc tiến công nhiều mũi cùng lúc. Ông luôn khảo sát kỹ trước khi đánh.

Động viên tinh thần. Việc dừng ở Nghệ An duyệt binh, cho quân ăn Tết trước ở Tam Điệp là những cách nâng tinh thần quân sĩ trước trận lớn. Các tài liệu đời sau còn lưu nhiều lời hiểu dụ của ông, nhưng câu chữ cụ thể nên đọc theo bản dịch đã được chú giải.

Biết rút để thắng. Việc chấp nhận để Ngô Văn Sở rút khỏi Thăng Long năm 1788 cho thấy ông không câu nệ chuyện giữ đất bằng mọi giá, mà giữ quân để đánh đòn quyết định.

Nơi tưởng niệm và cách tìm hiểu hôm nay

Bảo tàng Quang Trung ở vùng Tây Sơn, nay thuộc tỉnh Gia Lai, được xây trên nền nhà cũ của ba anh em, có cây me và giếng nước được lưu truyền là từ thời ấy. Ở Hà Nội, gò Đống Đa có tượng đài Quang Trung và là nơi diễn ra lễ hội kỷ niệm chiến thắng vào ngày mùng 5 Tết hằng năm. Ở Đồng Tháp có khu di tích chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút. Trước khi đi, nên kiểm thông tin tham quan tại ban quản lý từng nơi.

Ngoài di tích, có thể tìm hiểu về ông qua sách lịch sử phổ thông, các công trình nghiên cứu về phong trào Tây Sơn, và tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí, một cuốn tiểu thuyết lịch sử viết theo lối chương hồi, có nhiều đoạn tả cuộc hành quân ra Bắc. Cần nhớ đây là tác phẩm văn học, có giá trị tư liệu nhưng không phải sử ký, nên khi trích dẫn chi tiết nên đối chiếu với sách sử.

Khi kể cho học sinh, câu chuyện về Quang Trung hấp dẫn vì có nhịp nhanh và kết quả rõ ràng. Nhưng nên kể thêm phần sau chiến thắng: việc lo cho dân trở về làm ruộng, mở trường học, dùng người tài. Đó là phần giúp các em hiểu rằng giữ nước không chỉ là đánh thắng, mà còn là dựng lại đời sống sau chiến tranh.

Câu hỏi thường gặp

Quang Trung Nguyễn Huệ sinh và mất năm nào?

Nguyễn Huệ sinh năm 1753 ở vùng Tây Sơn, phủ Quy Nhơn, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Ông mất ngày 16/9/1792 tại Phú Xuân khi khoảng 39 tuổi, sau chưa đầy bốn năm ở ngôi hoàng đế.

Vì sao gọi cuộc hành quân của Quang Trung là thần tốc?

Từ khi lên ngôi ở Phú Xuân ngày 22/12/1788 đến lúc vào Thăng Long trưa mùng 5 Tết Kỷ Dậu chỉ khoảng hơn một tháng, trên quãng đường rất dài, có dừng tuyển quân ở Nghệ An. Tốc độ ấy khiến quân Thanh không kịp đối phó.

Quang Trung đánh quân Xiêm ở đâu?

Ông đánh quân Xiêm trên đoạn sông Tiền từ Rạch Gầm đến Xoài Mút vào đầu năm 1785. Vùng này nay thuộc tỉnh Đồng Tháp sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, có khu di tích tưởng niệm chiến thắng.

Lễ hội Gò Đống Đa diễn ra khi nào?

Lễ hội kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa thường diễn ra vào ngày mùng 5 Tết Nguyên đán tại gò Đống Đa, Hà Nội, đúng ngày quân Tây Sơn tiến vào Thăng Long năm 1789. Nên kiểm lịch cụ thể từng năm.

Chiếu khuyến nông của vua Quang Trung có nội dung gì?

Chiếu khuyến nông kêu gọi dân phiêu tán trở về quê cũ làm ăn, khai khẩn ruộng đất bỏ hoang sau nhiều năm chiến tranh, nhằm khôi phục sản xuất nông nghiệp và ổn định đời sống ở nông thôn.

Hoàng Lê nhất thống chí có phải sách sử không?

Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử viết theo lối chương hồi, có giá trị tư liệu lớn về thời cuối Lê và Tây Sơn. Tuy vậy đây là tác phẩm văn học, nên khi dùng chi tiết cần đối chiếu với sách sử.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138