KhangChien.comKháng Chiến
Nhân vật và anh hùng kháng chiến

Trần Hưng Đạo: cuộc đời, ba lần đánh quân Nguyên và những trước tác để lại

Trần Hưng Đạo (Trần Quốc Tuấn) là vị chủ tướng hai lần cuối đánh thắng quân Nguyên, tác giả Hịch tướng sĩ, người để lại lời dặn khoan thư sức dân.

Ancient stone temple courtyard in northern Vietnam at early morning, old banyan tree and incense smoke drifting over moss covered steps, visitors seen from behind

Trần Hưng Đạo, tên thật là Trần Quốc Tuấn, là vị tôn thất nhà Trần được giao làm Quốc công tiết chế, thống lĩnh quân đội trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1285 và 1287–1288. Ông là người tổ chức thế trận rút lui bảo toàn lực lượng rồi phản công năm 1285, và là chủ tướng của trận Bạch Đằng năm 1288. Ông để lại Hịch tướng sĩ, bộ Binh thư yếu lược và lời dặn trước khi mất về việc khoan thư sức dân, được sử cũ chép lại.

Bài này kể lại cuộc đời ông theo trình tự: xuất thân, vai trò trong từng lần kháng chiến, những trước tác, cách ông dùng người, và những nơi thờ phụng còn lại hôm nay. Chi tiết nào sử liệu chép khác nhau, bài nói rõ là "theo sử cũ" hoặc "tương truyền" để người đọc tự phân biệt.

Xuất thân trong hoàng tộc và một mối hiềm khích cũ

Trần Quốc Tuấn là con của An Sinh vương Trần Liễu, anh ruột vua Trần Thái Tông. Năm sinh của ông các sách ghi không thống nhất, nên các tài liệu phổ thông thường chỉ nói ông sinh vào khoảng đầu thế kỷ XIII. Năm mất thì sử chép rõ là năm Canh Tý 1300, ngày 20 tháng Tám âm lịch, cũng là lý do ngày giỗ ông được nhân dân nhiều nơi nhớ tới vào dịp này.

Sử cũ kể Trần Liễu từng có mối hiềm khích với Trần Thái Tông và Trần Thủ Độ sau một biến cố trong hoàng tộc, và trước khi mất đã dặn con phải báo thù. Điều làm hậu thế nhắc mãi là Trần Quốc Tuấn không nghe theo lời dặn ấy. Khi đất nước đứng trước nạn ngoại xâm, ông đặt việc giữ nước lên trên chuyện riêng của dòng họ, giữ quan hệ hoà thuận với Trần Quang Khải, người con của vua Thái Tông và cũng là một tướng giỏi của triều đình. Sự đoàn kết trong hoàng tộc nhà Trần vì vậy được coi là một trong những điều kiện giúp triều đình giữ được lòng người và thống nhất chỉ huy suốt ba lần kháng chiến.

Ông được phong tước Hưng Đạo vương, nên đời sau quen gọi là Hưng Đạo Đại Vương hay Trần Hưng Đạo. Ngoài tài quân sự, sử chép ông là người học rộng, đọc nhiều binh thư, và chính kiến thức đó về sau được ông đúc kết thành sách để dạy tướng lĩnh.

Lần thứ nhất năm 1258: một vị tướng giữ biên

Khi quân Mông Cổ tiến vào Đại Việt cuối năm 1257, đầu năm 1258, Trần Quốc Tuấn đã là một tướng chỉ huy, được giao đem quân giữ vùng biên giới phía Bắc theo lệnh vua Trần Thái Tông. Trong lần kháng chiến này, người đóng vai trò quyết định trên triều là vua Thái Tông và Thái sư Trần Thủ Độ, còn Trần Quốc Tuấn mới là một trong các tướng trẻ.

Lần thứ nhất kết thúc nhanh: quân Mông Cổ vào Thăng Long đã bỏ trống, thiếu lương thực, bị phản công ở Đông Bộ Đầu và phải rút về. Với Trần Quốc Tuấn, đây là lần đầu chứng kiến cách triều đình chủ động rút khỏi kinh thành để bảo toàn lực lượng, rồi chờ thời cơ phản công. Gần ba mươi năm sau, chính ông dùng lại tư tưởng ấy ở quy mô lớn hơn nhiều.

Giữa lần thứ nhất và lần thứ hai là gần ba thập kỷ hoà hoãn có căng thẳng. Nhà Nguyên sau khi chiếm Trung Hoa liên tục gây sức ép, đòi vua Trần sang chầu, đòi đặt quan giám trị. Triều Trần vừa khéo léo ngoại giao, vừa chuẩn bị quân đội, và trong giai đoạn đó vị trí của Trần Quốc Tuấn ngày càng quan trọng.

Lần thứ hai năm 1285: Quốc công tiết chế và kế rút lui

Trước nguy cơ chiến tranh, cuối năm 1282 triều Trần họp các vương hầu, quan lại ở Bình Than; ngay sau đó Trần Quốc Tuấn được giao làm Quốc công tiết chế, nắm quyền chỉ huy toàn bộ quân đội. Ông cho duyệt binh, chia quân giữ các nơi hiểm yếu, và trong thời gian này viết Hịch tướng sĩ để khích lệ tướng sĩ dưới quyền.

Đầu năm 1285, quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy tràn qua biên giới phía Bắc, đồng thời cánh quân của Toa Đô đánh lên từ phía Nam. Thế giặc rất mạnh, quân ta bất lợi ở nhiều trận đầu. Trần Quốc Tuấn chủ trương không dồn quân liều một trận, mà lui về giữ Vạn Kiếp, rồi tổ chức rút khỏi Thăng Long, đưa vua và triều đình đi lánh, vừa đánh vừa lui để bảo toàn lực lượng. Sử cũ chép khi vua Trần Nhân Tông lo lắng hỏi có nên hàng để cứu dân, ông đã khảng khái tâu rằng nếu bệ hạ muốn hàng thì xin chém đầu thần trước. Câu nói được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, nhưng lời văn mỗi bản dịch có khác nhau đôi chút.

Khi quân Nguyên dàn mỏng, thiếu lương và mệt mỏi vì khí hậu, quân Trần bắt đầu phản công từ tháng 5/1285 với các trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết, rồi giải phóng Thăng Long. Cánh quân của Toa Đô bị tiêu diệt, Toa Đô tử trận; Thoát Hoan tháo chạy về phương Bắc. Trong các trận ấy, nhiều tướng lĩnh cùng chia công như Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Quốc Toản, Phạm Ngũ Lão.

Lần thứ ba 1287–1288: chặn đường lương rồi đón đánh ở Bạch Đằng

Cuối năm 1287, quân Nguyên lại sang, lần này có cả thuỷ quân lớn và đoàn thuyền chở lương. Rút kinh nghiệm hai lần trước, Trần Hưng Đạo nhận ra chỗ yếu chết người của đối phương là lương thực. Khi đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ đi vào vùng biển Vân Đồn, tướng Trần Khánh Dư đánh chìm và cướp được phần lớn số lương. Mất lương, quân Nguyên ở Vạn Kiếp và Thăng Long rơi vào cảnh đói, buộc phải tính đường rút về.

Biết đối phương sẽ rút một phần bằng đường thuỷ qua sông Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo cho đóng cọc gỗ đầu bịt sắt dưới lòng sông, bố trí quân mai phục hai bên bờ, và tính thời điểm theo con nước triều. Ngày 9/4/1288, khi nước triều rút, đoàn thuyền giặc bị dụ vào bãi cọc, mắc cạn, quân Trần từ các ngả đánh ra. Thuỷ quân Nguyên bị tiêu diệt gần hết, nhiều tướng bị bắt sống. Diễn biến chi tiết trận này được kể riêng trong bài về trận Bạch Đằng năm 1288 trên trang.

Điều đáng nói về vai trò của ông ở lần thứ ba là tầm nhìn cả cuộc chiến: không tìm một trận quyết thắng sớm, mà làm cho đối phương suy yếu dần vì đói, mệt, rồi mới đánh vào lúc họ rút lui. Đó là cách dùng điểm mạnh của mình là địa hình sông nước, sự ủng hộ của dân và khả năng chịu đựng lâu dài, để bù cho chỗ yếu về quân số.

Những trước tác gắn với tên tuổi Trần Hưng Đạo

Ngoài chiến công, Trần Hưng Đạo để lại những văn bản mà đến nay vẫn được dạy trong nhà trường và được giới nghiên cứu quân sự đọc lại. Bảng dưới tóm tắt ba trước tác thường được nhắc tới.

Trước tácNội dung chínhTình trạng hôm nay
Hịch tướng sĩBài hịch khích lệ tướng sĩ trước cuộc kháng chiến lần thứ hai: nêu gương người xưa, chỉ ra hiểm hoạ, phê phán thói ăn chơi, kêu gọi học binh thư và luyện tập.Còn văn bản, được đưa vào chương trình Ngữ văn, có nhiều bản dịch.
Binh thư yếu lượcSách tóm lược phép dùng binh, đúc kết từ binh thư cổ và kinh nghiệm thực tế, dùng để dạy tướng lĩnh.Bản truyền lại hiện nay được giới nghiên cứu cho là đã có thêm bớt qua nhiều đời, cần đọc có phê phán.
Vạn Kiếp tông bí truyền thưSách binh pháp được sử cũ nhắc tới, có lời tựa của Trần Khánh Dư.Nguyên bản đã thất truyền, chỉ còn biết qua ghi chép.

Khi đọc các trước tác này, nên dùng bản có chú thích của nhà xuất bản uy tín và đọc kèm lời giới thiệu về văn bản học. Một số câu được trích dẫn rộng rãi trên mạng là câu dịch thoát hoặc ghép từ nhiều đoạn, không hẳn đúng nguyên văn.

Lời dặn khoan thư sức dân và cách dùng người

Năm 1300, khi Trần Hưng Đạo ốm nặng, vua Trần Anh Tông đến thăm và hỏi kế giữ nước nếu giặc phương Bắc lại sang. Đại Việt sử ký toàn thư chép câu trả lời của ông, trong đó có ý cốt lõi được trích nhiều nhất: phải khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước. Lời dặn cho thấy ông coi sức mạnh quân sự gắn liền với đời sống của dân: dân no đủ, đồng lòng thì mới có quân, có lương, có người che giấu và tiếp tế khi chiến tranh.

Về cách dùng người, sử và truyền thuyết đều nhắc đến những gia tướng xuất thân bình dân của ông như Yết Kiêu, Dã Tượng, và người học trò, về sau là con rể, Phạm Ngũ Lão. Câu chuyện Phạm Ngũ Lão ngồi đan sọt bên đường mải nghĩ việc nước đến nỗi bị giáo đâm vào đùi mà không hay là giai thoại quen thuộc, nhưng nên kể với tư cách chuyện được lưu truyền, không phải ghi chép quân sự chính xác. Điều chắc chắn hơn là ông biết tiến cử người có tài, không câu nệ xuất thân.

Ông cũng được ghi nhận là người tiến cử nhiều nhân tài cho triều đình, như Phạm Ngũ Lão, Trần Thì Kiến, Trương Hán Siêu. Đây là mặt ít được kể trong các câu chuyện về trận mạc nhưng lại giải thích vì sao bộ máy quân sự nhà Trần vận hành tốt qua nhiều năm.

Đền thờ và cách tìm hiểu về ông hôm nay

Nơi gắn bó nhất với Trần Hưng Đạo lúc cuối đời là vùng Vạn Kiếp, nơi ông đặt đại bản doanh và về sống những năm cuối. Đền Kiếp Bạc ngày nay thuộc thành phố Hải Phòng sau sáp nhập, gần đền Côn Sơn thờ Nguyễn Trãi, tạo thành cụm di tích lịch sử lớn. Ở quê hương nhà Trần, khu di tích đền Trần nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau sáp nhập cũng thờ các vua và vương hầu nhà Trần.

Ngoài ra, rất nhiều đình, đền trên cả nước thờ ông, và tên Trần Hưng Đạo được đặt cho đường phố ở hầu hết các đô thị. Dân gian tôn kính gọi ông là Đức Thánh Trần, và lễ hội tưởng nhớ ông thường diễn ra quanh ngày giỗ tháng Tám âm lịch. Đó là một nét văn hoá tưởng niệm người có công với nước, nên được tìm hiểu với thái độ tôn trọng.

Người muốn đọc kỹ hơn có thể bắt đầu từ Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch có chú giải, các sách lịch sử quân sự do Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam và các viện nghiên cứu biên soạn, rồi đến thăm khu di tích để nhìn tận mắt địa thế sông nước nơi ông từng bày trận. Khi kể cho trẻ, nên chọn câu chuyện về sự đoàn kết, lòng thương dân và tinh thần học hỏi, thay vì chỉ kể chuyện đánh thắng.

Câu hỏi thường gặp

Trần Hưng Đạo tên thật là gì?

Trần Hưng Đạo tên thật là Trần Quốc Tuấn, con của An Sinh vương Trần Liễu. Ông được phong tước Hưng Đạo vương, nên đời sau gọi là Hưng Đạo Đại Vương hay Trần Hưng Đạo, dân gian còn gọi là Đức Thánh Trần.

Trần Hưng Đạo chỉ huy mấy lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên?

Trong lần thứ nhất năm 1258, ông là một tướng giữ biên giới. Ở lần thứ hai năm 1285 và lần thứ ba 1287–1288, ông giữ chức Quốc công tiết chế, thống lĩnh toàn bộ quân đội và là người hoạch định thế trận chung.

Hịch tướng sĩ được viết vào lúc nào?

Hịch tướng sĩ được viết trước cuộc kháng chiến lần thứ hai, trong thời gian triều Trần chuẩn bị lực lượng sau Hội nghị Bình Than năm 1282. Mục đích là khích lệ tướng sĩ, phê phán thói cầu an và kêu gọi học binh thư, luyện tập.

Trần Hưng Đạo mất năm nào?

Theo sử cũ, Trần Hưng Đạo mất năm Canh Tý 1300, ngày 20 tháng Tám âm lịch. Vì vậy nhiều nơi tổ chức lễ tưởng niệm ông vào khoảng tháng Tám âm lịch hằng năm, nổi bật là lễ hội ở đền Kiếp Bạc.

Lời dặn khoan thư sức dân có ý nghĩa gì?

Lời dặn được chép khi vua Trần Anh Tông hỏi kế giữ nước. Ý chính là phải nới sức dân, để dân yên ổn làm ăn, coi đó là kế sâu rễ bền gốc. Lời dặn cho thấy ông coi sức dân là nền tảng của sức mạnh quốc phòng.

Đền Kiếp Bạc nay thuộc tỉnh nào?

Đền Kiếp Bạc trước đây thuộc tỉnh Hải Dương, sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 nay thuộc thành phố Hải Phòng. Trước khi đi nên kiểm thông tin mở cửa và lịch lễ hội tại ban quản lý di tích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138