KhangChien.comKháng Chiến
Nhân vật và anh hùng kháng chiến

Lý Thường Kiệt: từ cuộc tiến công sang đất Tống đến phòng tuyến Như Nguyệt

Lý Thường Kiệt là danh tướng ba triều Lý, chủ động tiến công Ung Châu năm 1075–1076 rồi đánh bại quân Tống ở phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077.

Calm wide river bend in northern Vietnam at golden hour, low earthen dike with bamboo groves along the bank, a lone fisherman in a small boat far away

Lý Thường Kiệt (1019–1105) là danh tướng phục vụ ba đời vua Lý, người chỉ huy cuộc tiến công sang đất Tống năm 1075–1076 và đánh bại quân Tống ở phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077. Ông còn tham gia những chiến dịch ở phía Nam, giữ nhiều chức vụ cao trong triều và được nhân dân thờ ở nhiều nơi. Tên ông gắn với bài thơ Nam quốc sơn hà theo truyền thuyết, dù giới nghiên cứu vẫn bàn về tác giả thật của bài thơ.

Bài này đi theo đời ông: xuất thân, con đường làm quan, cách ông đọc thời cuộc trước khi chiến tranh nổ ra, cuộc tiến công phá căn cứ quân Tống, việc lập phòng tuyến và kết thúc chiến tranh bằng đường hoà, rồi những năm cuối đời. Diễn biến chi tiết trận Như Nguyệt có bài riêng trên trang, ở đây chỉ nhắc ở mức cần để hiểu con người ông.

Xuất thân và con đường vào triều

Lý Thường Kiệt tên thật là Ngô Tuấn, sinh năm 1019, người ở vùng phường Thái Hoà, thành Thăng Long theo cách ghi phổ biến. Ông được ban họ vua là họ Lý vì có công, nên đời sau gọi theo họ được ban. Sử chép ông vào làm việc trong triều từ khi còn trẻ, dưới thời vua Lý Thái Tông, và dần được tin dùng nhờ năng lực và sự cẩn trọng.

Ông phục vụ ba đời vua là Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông. Dưới thời Lý Thánh Tông, ông theo vua đi đánh Chiêm Thành năm 1069, một chiến dịch kết thúc bằng việc vua Chiêm là Chế Củ bị bắt và phải dâng ba châu đất để chuộc tội. Sau chiến dịch, ông được thăng chức và giao giữ những việc quan trọng hơn.

Khi vua Lý Nhân Tông lên ngôi còn nhỏ tuổi năm 1072, triều chính do Thái hậu và các đại thần cùng gánh vác, trong đó Lý Thường Kiệt là người cầm quân chủ chốt. Đúng vào giai đoạn này, ở phương Bắc, nhà Tống dưới thời tể tướng Vương An Thạch chủ trương cải cách và có ý đồ đánh xuống phía Nam, tích trữ lương thực, luyện quân ở các châu biên giới như Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu.

Đọc thời cuộc: vì sao chọn đánh trước

Thấy nhà Tống chuẩn bị chiến tranh rõ ràng, Lý Thường Kiệt chủ trương không ngồi chờ giặc đến. Sử thường dẫn ý của ông là ngồi yên đợi giặc không bằng đem quân ra trước để chặn mũi nhọn của giặc, được tóm gọn thành bốn chữ tiên phát chế nhân, nghĩa là ra tay trước để chế ngự đối phương. Đây không phải cuộc chiến xâm chiếm đất đai, mà là đòn đánh phủ đầu vào các căn cứ hậu cần nơi quân Tống tập trung lương thảo để chuẩn bị đánh Đại Việt.

Quyết định này đòi hỏi tính toán kỹ: đánh vào đâu, bao lâu, và khi nào rút. Mục tiêu được chọn là ba châu Khâm, Liêm và Ung, nơi nhà Tống đặt kho tàng và luyện binh. Đánh những nơi đó sẽ làm chậm kế hoạch xâm lược, cho Đại Việt thêm thời gian chuẩn bị phòng thủ. Theo ghi chép, trong cuộc hành quân ông cho yết bảng nói rõ mục đích là đánh vào kẻ chủ chiến và các căn cứ quân sự, để tránh đẩy dân thường nơi ấy về phía đối phương.

Cách nghĩ này về sau thường được nhắc như một bài học về phòng thủ chủ động: bảo vệ đất nước không có nghĩa là chỉ chờ ở biên giới, mà có thể là đánh vào khả năng chuẩn bị chiến tranh của đối phương, rồi rút về để giữ thế chính nghĩa.

Cuộc tiến công Khâm Châu, Liêm Châu và Ung Châu 1075–1076

Cuối năm 1075, quân Đại Việt chia hai đường thuỷ bộ tiến sang. Cánh quân đi đường biển đánh chiếm Khâm Châu và Liêm Châu khá nhanh. Cánh quân đường bộ tiến lên vây thành Ung Châu, nơi được phòng thủ chặt chẽ dưới sự chỉ huy của quan coi thành Tô Giám.

Thành Ung Châu cầm cự hơn bốn mươi ngày. Quân Đại Việt vừa vây thành vừa đánh tan các cánh quân cứu viện của nhà Tống, rồi dùng nhiều cách công thành, cuối cùng hạ được thành vào đầu năm 1076. Sau khi đạt mục tiêu là phá huỷ các căn cứ tập trung quân và lương, Lý Thường Kiệt cho rút quân về nước, không đóng giữ đất đai bên kia biên giới.

Tác dụng của cuộc tiến công rất rõ: kế hoạch đánh Đại Việt của nhà Tống bị chậm lại, kho lương ở vùng biên bị phá, còn Đại Việt có thời gian chuẩn bị tuyến phòng thủ. Đồng thời, việc rút quân ngay sau khi xong việc cho thấy mục đích tự vệ chứ không phải mở rộng lãnh thổ. Đây là điều sử học Việt Nam luôn nhấn mạnh khi đánh giá cuộc tiến công này.

Phòng tuyến sông Như Nguyệt và cuộc kháng chiến năm 1077

Như dự đoán, cuối năm 1076 nhà Tống cử Quách Quỳ và Triệu Tiết đem quân sang báo thù. Lý Thường Kiệt chọn sông Như Nguyệt, tức một đoạn của sông Cầu, làm tuyến chặn chính, vì đây là con đường mà quân bộ của đối phương buộc phải vượt để tiến về Thăng Long. Dọc bờ Nam, quân ta đắp đất thành luỹ cao, cắm rào tre nhiều lớp, bố trí quân ở các bến đò hiểm yếu. Ở ngoài khơi, thuỷ quân của Lý Kế Nguyên chặn không cho thuỷ quân Tống vào hỗ trợ.

Quân Tống nhiều lần cố vượt sông nhưng đều bị đẩy lui. Có lúc họ chọc thủng được một đoạn, nhưng bị phản kích dữ dội và phải rút về bờ Bắc. Thời gian kéo dài, quân Tống thiếu lương, ốm đau vì khí hậu, tinh thần sa sút. Đến mùa xuân năm 1077, thế của họ đã rất khó khăn.

Đúng lúc ấy, Lý Thường Kiệt chủ động đề nghị giảng hoà để quân Tống có đường rút về, tránh kéo dài chiến tranh và tránh gây thêm mất mát cho cả hai bên. Quân Tống rút, cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi. Cách kết thúc này cho thấy một quan niệm quen thuộc của ông cha: thắng trên chiến trường rồi thì mở đường hoà hiếu, giữ yên biên cương lâu dài.

Nam quốc sơn hà: truyền thuyết và những điều nên biết

Bài thơ Nam quốc sơn hà thường được gọi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc, nội dung khẳng định sông núi nước Nam do vua Nam ở, ranh giới đã được định rõ, kẻ nào xâm phạm ắt sẽ chuốc lấy thất bại. Theo truyền thuyết phổ biến, trong những đêm giữ phòng tuyến Như Nguyệt, bài thơ vang lên từ đền thờ bên sông, làm quân ta thêm phấn chấn và quân địch nao núng.

Giới nghiên cứu hiện nay chưa thống nhất về tác giả của bài thơ. Có ý kiến gắn bài thơ với Lý Thường Kiệt, có ý kiến cho rằng bài thơ đã xuất hiện từ trước, thời kháng chiến chống Tống năm 981. Sách giáo khoa hiện hành thường ghi bài thơ là "tương truyền" của Lý Thường Kiệt hoặc để khuyết danh. Khi kể chuyện cho con cháu hay viết bài, cách an toàn là nói "tương truyền" thay vì khẳng định chắc chắn.

Dù tác giả là ai, giá trị của bài thơ vẫn rất rõ: đó là lời khẳng định chủ quyền và ý chí giữ nước được viết thành văn bản sớm nhất còn lưu lại, và việc nó gắn với chiến thắng Như Nguyệt trong ký ức dân gian cho thấy chiến thắng ấy có ý nghĩa lớn thế nào với người đương thời.

Điều gì làm nên tầm vóc của Lý Thường Kiệt

Nhìn lại cả cuộc đời, các nhà sử học thường nêu một số nét làm nên tầm vóc của ông. Những nét này được rút ra từ việc ông làm, không phải từ giai thoại, nên có thể dùng khi giới thiệu ông với học sinh hay người mới tìm hiểu:

  • Nhìn xa trước khi chiến tranh nổ ra: thấy được ý đồ của đối phương qua việc tích trữ lương, luyện quân ở biên giới, và hành động sớm thay vì chờ đợi.
  • Biết dừng đúng lúc: đạt mục tiêu ở Ung Châu thì rút quân, thắng ở Như Nguyệt thì mở đường giảng hoà, không kéo chiến tranh dài hơn mức cần thiết.
  • Chọn địa hình làm đồng minh: dùng con sông làm tuyến chặn, đắp luỹ, cắm rào, đặt quân ở bến đò, buộc đối phương phải đánh ở chỗ bất lợi cho họ.
  • Phối hợp thuỷ bộ: cả khi tiến công lẫn khi phòng thủ đều có thuỷ quân hỗ trợ, cắt đường tiếp ứng bằng đường biển của đối phương.
  • Giữ được sự tin cậy của triều đình qua ba đời vua: trong giai đoạn vua còn nhỏ, sự ổn định của bộ máy chỉ huy là điều kiện quan trọng để đánh thắng.

Những nét trên cũng là lý do Lý Thường Kiệt thường được xếp cạnh Ngô Quyền, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung trong danh sách các nhà quân sự tiêu biểu của thời phong kiến Việt Nam. Khi so sánh, nên nhớ mỗi người sống trong một hoàn cảnh khác, đối mặt với đối phương và điều kiện khác, nên bài học rút ra từ mỗi người cũng có sắc thái riêng.

Những năm cuối đời và dấu tích hôm nay

Sau kháng chiến chống Tống, Lý Thường Kiệt tiếp tục giữ trọng trách trong triều, giữ chức Thái uý và có những đóng góp trong việc ổn định biên cương phía Nam. Năm 1104, dù đã cao tuổi, ông còn đem quân đánh dẹp ở phía Nam. Ông mất năm 1105, thọ khoảng tám mươi sáu tuổi, được triều đình truy tặng chức tước và lập đền thờ.

Ngày nay, nhiều đình đền ở vùng đồng bằng Bắc Bộ thờ ông. Khu vực sông Như Nguyệt nay thuộc tỉnh Bắc Ninh sau sắp xếp đơn vị hành chính, nơi còn đền thờ và các dấu tích liên quan đến phòng tuyến năm xưa. Tên Lý Thường Kiệt được đặt cho đường phố, trường học ở nhiều địa phương. Trước khi đến thăm, nên kiểm thông tin tham quan tại ban quản lý di tích địa phương.

Khi tìm hiểu về ông, nên đọc phần chép về thời Lý trong Đại Việt sử ký toàn thư và các công trình nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Tống. Một cách dễ tiếp cận là đọc song song bài về phòng tuyến Như Nguyệt và bài về cuộc kháng chiến năm 981 trên trang, để thấy hai cuộc chiến với cùng một đối phương được xử lý theo hai cách khác nhau, phù hợp với hoàn cảnh từng thời.

Câu hỏi thường gặp

Lý Thường Kiệt tên thật là gì?

Lý Thường Kiệt tên thật là Ngô Tuấn. Ông được nhà vua ban họ Lý vì có công với triều đình, nên đời sau quen gọi theo họ được ban. Ông sinh năm 1019 và mất năm 1105, phục vụ ba đời vua nhà Lý.

Tiên phát chế nhân nghĩa là gì?

Tiên phát chế nhân là cách tóm gọn chủ trương ra tay trước để chế ngự đối phương. Lý Thường Kiệt dùng chủ trương này khi đánh vào các căn cứ hậu cần của nhà Tống năm 1075–1076, rồi rút quân về, không chiếm giữ đất đai.

Phòng tuyến Như Nguyệt nằm ở đâu?

Phòng tuyến chạy dọc bờ Nam sông Như Nguyệt, tức một đoạn sông Cầu, nơi quân Tống buộc phải vượt để tiến về Thăng Long. Khu vực này nay thuộc tỉnh Bắc Ninh sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025.

Nam quốc sơn hà có phải do Lý Thường Kiệt viết không?

Theo truyền thuyết, bài thơ gắn với Lý Thường Kiệt trong lúc giữ phòng tuyến Như Nguyệt. Tuy vậy giới nghiên cứu chưa thống nhất về tác giả, có ý kiến cho rằng bài thơ đã có từ năm 981, nên nhiều sách ghi là tương truyền.

Vì sao Lý Thường Kiệt chủ động giảng hoà năm 1077?

Khi quân Tống đã mệt mỏi, thiếu lương và không vượt được sông, việc mở đường cho họ rút về giúp kết thúc chiến tranh sớm, tránh thêm mất mát cho cả hai bên và giữ yên biên giới lâu dài sau chiến thắng.

Có thể đọc thêm về Lý Thường Kiệt ở đâu?

Nên bắt đầu từ phần thời Lý trong Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch có chú giải, các sách lịch sử quân sự phổ thông và tài liệu của các bảo tàng lịch sử. Đến thăm đền thờ ở vùng sông Cầu cũng giúp hình dung địa thế phòng tuyến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138