KhangChien.comKháng Chiến
Nhân vật và anh hùng kháng chiến

Phan Đình Giót, Tô Vĩnh Diện, Bế Văn Đàn: những tấm gương ở Điện Biên Phủ

Ba người lính quê Hà Tĩnh, Thanh Hoá, Cao Bằng hy sinh trong chiến dịch Điện Biên Phủ: chèn pháo, làm giá súng, lấp lỗ châu mai. Họ là ai, việc làm ra sao.

Old wooden artillery wheel resting on a steep red earth slope in a misty northwestern Vietnam mountain pass, thick ropes coiled beside it, pine forest behind

Phan Đình Giót, Tô Vĩnh Diện và Bế Văn Đàn là ba chiến sĩ hy sinh trong chiến dịch Điện Biên Phủ và đều được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Bế Văn Đàn, người Tày ở Cao Bằng, ngã xuống ở Mường Pồn tháng 12/1953 khi lấy thân mình làm giá súng cho đồng đội bắn. Tô Vĩnh Diện, quê Thanh Hoá, hy sinh khi lao vào chèn bánh pháo trong đợt kéo pháo ra đầu năm 1954. Phan Đình Giót, quê Hà Tĩnh, lấy thân lấp lỗ châu mai ở Him Lam đêm 13/3/1954, ngày mở màn chiến dịch.

Ba người đến từ ba vùng quê khác nhau, ở ba đơn vị khác nhau, hy sinh ở ba thời điểm của cùng một chiến dịch. Bài này kể từng người theo những gì sử liệu chính thống ghi lại, đặt việc làm của họ vào đúng hoàn cảnh trận đánh, và nói vì sao tên họ được đặt cho trường học, đường phố khắp cả nước. Những chi tiết mà các nguồn còn ghi khác nhau, bài nói theo cách phổ biến nhất và lưu ý chỗ chưa thống nhất.

Vì sao ba cái tên này thường được nhắc cùng nhau

Trong sách giáo khoa, trong các buổi chào cờ đầu tuần hay trong bảo tàng, ba cái tên Phan Đình Giót, Tô Vĩnh Diện, Bế Văn Đàn thường đứng cạnh nhau. Lý do không chỉ vì họ cùng hy sinh ở một chiến dịch, mà vì mỗi người gắn với một hình ảnh dễ nhớ: thân mình làm giá súng, thân mình chèn pháo, thân mình lấp lỗ châu mai. Ba hình ảnh ấy được kể đi kể lại suốt hơn bảy mươi năm, trở thành cách người Việt nói về tinh thần quên mình của người lính Điện Biên.

Cả ba đều được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân trong những năm ngay sau chiến thắng. Khi đọc về họ, nên nhớ rằng phía sau mỗi tên tuổi là hàng nghìn chiến sĩ, dân công khác cũng đã ngã xuống trong 56 ngày đêm của chiến dịch mà không được ghi tên vào sách. Các bia tưởng niệm ở Điện Biên Phủ và nghĩa trang liệt sĩ đồi A1 nhắc người đến thăm điều đó.

Một điểm cần lưu ý nữa: các chi tiết như giờ phút cụ thể, câu nói cuối cùng hay số lần bị thương thường có nhiều dị bản qua các lần kể lại. Bài này chỉ giữ những gì các nguồn chính thống ghi thống nhất, những chỗ còn khác nhau thì nêu rõ để người đọc tự tra thêm.

Bế Văn Đàn: người chiến sĩ liên lạc ở Mường Pồn

Bế Văn Đàn sinh năm 1931 trong một gia đình người Tày ở vùng Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Ông vào bộ đội khi còn rất trẻ và làm chiến sĩ liên lạc trong Đại đoàn 316. Công việc liên lạc thời ấy là chạy bộ qua rừng, qua trận địa để chuyển mệnh lệnh giữa các đơn vị, nhiều lúc phải đi một mình qua vùng địch kiểm soát.

Tháng 12/1953, khi quân Pháp ở Lai Châu rút về hướng Điện Biên Phủ, bộ đội ta tổ chức truy kích và chặn đánh. Ở Mường Pồn, một bản nhỏ phía bắc lòng chảo, trận đánh diễn ra ác liệt. Theo những gì được ghi lại, khi khẩu trung liên của đơn vị không có chỗ đặt vững để bắn, Bế Văn Đàn đã ghé vai làm giá súng, giữ cho đồng đội bắn cho đến khi bị thương nặng và hy sinh ngày 12/12/1953, khi mới khoảng 22 tuổi.

Mường Pồn nay thuộc tỉnh Điện Biên. Tại đây có khu di tích ghi dấu trận đánh và tên ông. Ở nhiều địa phương, tên Bế Văn Đàn được đặt cho trường học, đường phố. Câu chuyện của ông cũng là một trong những câu chuyện đầu tiên mà nhiều thế hệ học sinh được nghe khi học về kháng chiến chống Pháp.

Tô Vĩnh Diện: chèn pháo trong đêm kéo pháo ra

Tô Vĩnh Diện sinh năm 1924 ở vùng Nông Cống, tỉnh Thanh Hoá, trong một gia đình nông dân. Ông nhập ngũ trong kháng chiến chống Pháp, đến chiến dịch Điện Biên Phủ là tiểu đội trưởng trong một đơn vị pháo cao xạ thuộc Đại đoàn công binh – pháo binh 351.

Để hiểu việc ông làm, cần nhớ hoàn cảnh: cuối tháng 1/1954, bộ chỉ huy chiến dịch quyết định hoãn trận đánh, đổi phương châm và ra lệnh kéo pháo ra khỏi trận địa đã bố trí. Những khẩu pháo nặng hàng tấn, trước đó đã được kéo vào bằng sức người qua đèo dốc, nay lại phải kéo ngược ra, trong đêm, dưới làn bom pháo của đối phương. Mỗi khẩu pháo cần hàng chục người kéo bằng dây tời, chèn bằng gỗ, đi từng mét một trên những con dốc trơn.

Trong một đêm kéo pháo khoảng cuối tháng 1 sang đầu tháng 2/1954, khi khẩu pháo của đơn vị trên đường dốc bị tuột, có nguy cơ lao xuống vực, Tô Vĩnh Diện đã lao vào lấy thân mình chèn bánh pháo, giữ được khẩu pháo và hy sinh. Ngày hy sinh của ông thường được ghi là 1/2/1954. Ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng năm 1955. Câu chuyện này cũng được nhắc nhiều khi nói về cái giá của quyết định đổi phương châm "đánh chắc tiến chắc".

Phan Đình Giót: lỗ châu mai ở Him Lam

Phan Đình Giót sinh năm 1922 ở vùng Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình nghèo, từng đi làm thuê từ nhỏ. Ông nhập ngũ năm 1950 và đã qua nhiều trận đánh trước khi lên Điện Biên. Ở chiến dịch này, ông là tiểu đội phó trong một đơn vị bộ binh của Đại đoàn 312, đơn vị được giao đánh cụm cứ điểm Him Lam trong ngày mở màn.

Chiều 13/3/1954, sau đợt pháo chuẩn bị, bộ binh xung phong vào Him Lam. Ông được giao nhiệm vụ phá rào để mở đường. Theo các nguồn chính thống, khi đơn vị bị một hoả điểm từ lỗ châu mai bắn chặn, dù đã bị thương, ông vẫn bò lên, ném lựu đạn rồi lấy thân mình lấp lỗ châu mai để đồng đội xông lên. Ông hy sinh ngay trong đêm đó. Cụm cứ điểm Him Lam bị tiêu diệt trong đêm mở màn.

Năm 1955, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng. Diễn biến trận Him Lam có bài riêng trong danh mục Điện Biên Phủ trên trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng hành động của ông diễn ra ở trận đầu tiên của chiến dịch, khi việc đánh thắng trận mở màn có ý nghĩa rất lớn với tinh thần toàn mặt trận.

Ba tấm gương nhìn cạnh nhau

Bảng dưới đặt ba người cạnh nhau để dễ nhớ. Các mốc ghi theo cách trình bày phổ biến của sách giáo khoa và bảo tàng; khi trích dẫn cho bài thuyết trình hay bài viết, nên đối chiếu thêm với sách lịch sử địa phương nơi từng người sinh ra.

Bế Văn ĐànTô Vĩnh DiệnPhan Đình Giót
QuêCao Bằng (người Tày)Thanh HoáHà Tĩnh
Năm sinh193119241922
Đơn vịĐại đoàn 316, chiến sĩ liên lạcĐại đoàn 351, pháo cao xạĐại đoàn 312, bộ binh
Thời điểm hy sinh12/12/1953, Mường PồnĐầu tháng 2/1954, đêm kéo pháo ra13/3/1954, Him Lam
Hình ảnh gắn với tênLấy thân làm giá súngLấy thân chèn pháoLấy thân lấp lỗ châu mai

Nhìn bảng sẽ thấy ba người hy sinh ở ba chặng khác nhau: lúc chiến dịch còn đang hình thành, lúc chuẩn bị và lúc nổ súng. Đó cũng là một cách để kể cho học sinh nghe về chiến dịch Điện Biên Phủ không chỉ là 56 ngày đêm nổ súng, mà còn là nhiều tháng chuẩn bị trước đó với không ít hy sinh.

Kể cho học sinh nghe thế nào cho đúng mực

Những câu chuyện quên mình rất dễ bị kể theo lối cường điệu: thêm câu nói, thêm chi tiết, biến người lính thành nhân vật siêu phàm. Cách kể tốt hơn là đặt việc làm của họ vào hoàn cảnh cụ thể: vì sao khẩu súng cần giá đỡ, vì sao khẩu pháo không được để rơi, vì sao một lỗ châu mai có thể chặn cả một mũi tiến công. Khi hiểu hoàn cảnh, người nghe sẽ hiểu sự lựa chọn của họ, thay vì chỉ nhớ một hình ảnh.

Cũng nên kể họ như những con người bình thường: một chàng trai Tày hai mươi tuổi, một nông dân Thanh Hoá, một người làm thuê ở Hà Tĩnh. Họ có quê hương, có gia đình, có đồng đội. Điều làm họ khác thường là khoảnh khắc họ chọn đặt sự an toàn của đồng đội và nhiệm vụ lên trên tính mạng mình.

Với học sinh nhỏ tuổi, không cần mô tả cảnh thương vong. Chỉ cần nói ông đã hy sinh và được cả nước ghi nhớ. Có thể gợi các em tìm xem ở địa phương mình có con đường, ngôi trường nào mang tên một trong ba người, rồi cùng tìm hiểu vì sao lại đặt tên như vậy.

Dấu tích và nơi tưởng niệm hôm nay

Ở Điện Biên Phủ, đồi Him Lam nay là một điểm di tích, có tượng đài và bia ghi công gắn với trận mở màn và tên Phan Đình Giót. Nghĩa trang liệt sĩ đồi A1 và các nghĩa trang khác ở thành phố Điện Biên Phủ là nơi yên nghỉ của nhiều chiến sĩ hy sinh trong chiến dịch. Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ trưng bày hiện vật, tư liệu về chiến dịch và những tấm gương tiêu biểu.

Ở quê hương, các địa phương đều có nhà tưởng niệm hoặc khu di tích gắn với từng người. Khi muốn đến thăm, nên hỏi ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hoá địa phương để biết giờ đón khách và các quy định hiện hành, vì sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên xã và cơ quan quản lý ở nhiều nơi đã thay đổi.

Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam ở Hà Nội cũng là nơi có thể tìm hiểu thêm về các anh hùng thời chống Pháp. Khi đến những nơi này, giữ trật tự, ăn mặc chỉnh tề và không chạm vào hiện vật là cách tỏ lòng tôn trọng đơn giản nhất.

Câu hỏi thường gặp

Ai lấy thân mình làm giá súng ở Điện Biên Phủ?

Đó là Bế Văn Đàn, người Tày quê Cao Bằng, chiến sĩ liên lạc Đại đoàn 316. Ông hy sinh ngày 12/12/1953 trong trận Mường Pồn, thuộc giai đoạn truy kích quân Pháp từ Lai Châu về Điện Biên Phủ.

Tô Vĩnh Diện hy sinh trong hoàn cảnh nào?

Ông hy sinh khi lấy thân chèn bánh một khẩu pháo bị tuột dốc trong đợt kéo pháo ra khỏi trận địa, sau khi bộ chỉ huy chiến dịch đổi phương châm cuối tháng 1/1954. Ngày hy sinh thường được ghi là 1/2/1954.

Phan Đình Giót lấp lỗ châu mai ở cứ điểm nào?

Ông lấp lỗ châu mai ở cụm cứ điểm Him Lam trong đêm 13/3/1954, ngày mở màn chiến dịch Điện Biên Phủ. Khi đó ông là tiểu đội phó thuộc Đại đoàn 312 và đã bị thương trước khi lao lên.

Ba anh hùng này quê ở đâu?

Bế Văn Đàn quê Cao Bằng, Tô Vĩnh Diện quê Thanh Hoá, Phan Đình Giót quê Hà Tĩnh. Ba tỉnh này giữ nguyên tên sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nhưng tên xã có thể đã đổi.

Ba người được truy tặng danh hiệu gì?

Cả ba đều được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân trong những năm ngay sau chiến thắng Điện Biên Phủ. Tên của họ được đặt cho nhiều trường học, đường phố trên cả nước.

Có nên kể chi tiết thương vong cho học sinh tiểu học?

Không cần. Với học sinh nhỏ, chỉ nên kể hoàn cảnh, việc làm và sự ghi nhớ của cả nước. Các chi tiết đau thương nên để dành cho lứa tuổi lớn hơn và kể bằng giọng trang nghiêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138