Phòng không nhân dân là thế trận chống máy bay của cả nước, trong đó không chỉ bộ đội phòng không mà cả dân quân tự vệ, người dân ở thành phố và nông thôn đều tham gia: người bắn máy bay, người quan sát, báo động, người đào hầm, sơ tán, khắc phục hậu quả. Nó ra đời từ hoàn cảnh một nước gần như không có không quân phải đối đầu với lực lượng không quân mạnh nhất thế giới thời bấy giờ.
Bài này đi qua các giai đoạn: những khẩu pháo cao xạ đầu tiên ở Điện Biên Phủ, phong trào toàn dân bắn máy bay những năm 1964–1968, sự xuất hiện của tên lửa và máy bay tiêm kích, rồi trận chiến bảo vệ Hà Nội cuối năm 1972. Trọng tâm là cách tổ chức thế trận, không phải kỹ thuật vũ khí.
Những bước đầu: pháo cao xạ ở Điện Biên Phủ
Trong kháng chiến chống Pháp, không quân Pháp giữ thế độc tôn trên bầu trời, vừa ném bom vừa tiếp tế cho các cứ điểm. Ở chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, lần đầu tiên bộ đội Việt Nam đưa vào trận địa một lực lượng pháo cao xạ đáng kể, đặt quanh lòng chảo để khống chế đường bay.
Khi sân bay Mường Thanh bị pháo binh và cao xạ khống chế, máy bay vận tải Pháp không hạ cánh được, phải thả dù tiếp tế từ trên cao. Nhiều kiện hàng rơi lệch sang trận địa của bộ đội. Tập đoàn cứ điểm dần bị cắt nguồn tiếp tế, một yếu tố quan trọng dẫn tới thất bại của phía Pháp.
Bài học rút ra từ Điện Biên Phủ là có thể vô hiệu hoá ưu thế không quân của đối phương ở một khu vực nhất định bằng cách tập trung hoả lực phòng không và đánh vào những điểm mà máy bay buộc phải đi qua, như đường lên xuống sân bay. Kinh nghiệm này trở thành nền móng cho lực lượng phòng không về sau.
Phong trào toàn dân bắn máy bay
Từ tháng 8 năm 1964, miền Bắc bắt đầu bị máy bay Mỹ đánh phá, rồi chiến tranh phá hoại mở rộng từ năm 1965. Lúc đó lực lượng phòng không còn mỏng, không thể có mặt ở mọi nơi. Phong trào toàn dân bắn máy bay ra đời: dân quân tự vệ ở làng, ở nhà máy, ở công trường được tổ chức thành các tổ, đội bắn máy bay bằng súng bộ binh, súng máy, phối hợp với bộ đội.
Mỗi phát súng của dân quân không gây nhiều thiệt hại, nhưng khi cả một vùng cùng bắn, máy bay đối phương phải bay cao hơn. Bay cao thì ném bom kém chính xác hơn, và lại rơi vào tầm của pháo cao xạ cỡ lớn và tên lửa. Như vậy, các tầng hoả lực bổ sung nhau: súng bộ binh ép máy bay lên cao, vũ khí tầm xa đón đánh ở độ cao lớn.
Ở Hàm Rồng, Thanh Hoá, trận chiến bảo vệ cầu vào tháng 4 năm 1965 là ví dụ nổi bật. Bộ đội, dân quân, người dân hai bờ sông Mã cùng chiến đấu nhiều ngày, giữ được cây cầu. Hình ảnh nữ dân quân Ngô Thị Tuyển gánh hai hòm đạn nặng hơn gấp đôi cân nặng của mình ra trận địa đã trở thành biểu tượng của phong trào này.
Tên lửa và máy bay tiêm kích bước vào trận
Năm 1965, lực lượng tên lửa phòng không lần đầu ra trận. Ngày 24 tháng 7 năm 1965, một trận địa tên lửa bắn rơi máy bay đối phương trên bầu trời phía tây Hà Nội, mở ra một hình thức tác chiến mới. Đối phương buộc phải thay đổi chiến thuật, bay thấp để tránh tên lửa, và khi bay thấp lại rơi vào lưới pháo cao xạ và súng bộ binh.
Không quân nhân dân Việt Nam, với những máy bay tiêm kích ít ỏi, chọn cách đánh nhỏ, bất ngờ: xuất kích nhanh, đánh rồi rút, phối hợp với mạng lưới ra đa và chỉ huy dưới đất. Trận đầu của không quân diễn ra ngày 3 tháng 4 năm 1965 ở khu vực Hàm Rồng, sau này được lấy làm ngày truyền thống của lực lượng.
Từ đây hình thành một thế trận nhiều tầng, nhiều loại vũ khí: tên lửa ở tầm cao, pháo cao xạ ở tầm trung và thấp, súng bộ binh ở tầm rất thấp, máy bay tiêm kích ở khắp các hướng. Mỗi tầng tạo điều kiện cho tầng khác, khiến máy bay đối phương khó tìm được độ cao an toàn.
Hà Nội 12 ngày đêm cuối năm 1972
Từ ngày 18 đến ngày 29 tháng 12 năm 1972, đối phương mở cuộc tập kích đường không chiến lược bằng máy bay ném bom chiến lược B-52 vào Hà Nội, Hải Phòng và nhiều nơi khác, nhằm tạo sức ép trên bàn đàm phán. Quân và dân miền Bắc đã chuẩn bị trước từ nhiều năm, nghiên cứu cách phát hiện và đánh loại máy bay này.
Theo số liệu phía Việt Nam công bố, trong 12 ngày đêm đã bắn rơi 81 máy bay, trong đó có 34 chiếc B-52. Lực lượng tên lửa đóng vai trò chủ yếu trong việc đánh B-52, cùng với không quân, pháo cao xạ và dân quân. Phi công Phạm Tuân được ghi nhận bắn rơi một chiếc B-52 bằng máy bay tiêm kích trong đêm 27 tháng 12.
Thắng lợi này thường được gọi là Điện Biên Phủ trên không. Chỉ ít tuần sau, Hiệp định Paris được ký kết vào tháng 1 năm 1973. Các phố phường Hà Nội như Khâm Thiên, bệnh viện Bạch Mai cũng chịu tổn thất nặng nề trong những ngày ấy, một phần ký ức không thể tách rời của chiến thắng.
Phần việc của người dân: sơ tán, hầm hố, báo động
Sơ tán. Trẻ em, người già, trường học, bệnh viện, cơ quan ở các thành phố được đưa về nông thôn để giảm thiệt hại. Nhiều thế hệ học sinh Hà Nội lớn lên ở nơi sơ tán, học trong lớp có hào bao quanh, đội mũ rơm đi học.
Hầm hố. Hầm chữ A, hầm tập thể, hố cá nhân dọc vỉa hè được làm khắp nơi. Khi có báo động, người dân xuống hầm ngay; nhờ vậy thương vong được hạn chế đáng kể so với mật độ bom đạn.
Báo động và quan sát. Mạng lưới đài quan sát, loa truyền thanh, kẻng ở làng giúp báo tin máy bay sớm. Người dân thuộc lòng câu báo động và quy định tắt đèn, che sáng ban đêm.
Khắc phục hậu quả. Sau mỗi trận bom, các đội tự vệ, thanh niên, công nhân khẩn trương cứu người, sửa đường, sửa cầu, khôi phục điện nước. Tốc độ khắc phục nhanh giúp giao thông và sản xuất không bị đình trệ lâu, làm giảm hiệu quả các đợt đánh phá.
Bảng các tầng của thế trận phòng không
Bảng dưới đây tóm lược cách các lực lượng chia nhau từng tầng trên bầu trời, theo cách mô tả phổ biến trong các tài liệu lịch sử, không đi vào thông số kỹ thuật.
| Tầng | Lực lượng chủ yếu | Tác dụng trong thế trận |
|---|---|---|
| Tầng rất thấp | Dân quân tự vệ với súng bộ binh, súng máy | Ép máy bay không dám bay thấp để ném bom chính xác |
| Tầng thấp và trung bình | Pháo cao xạ các cỡ | Đánh máy bay khi bổ nhào, bảo vệ cầu, nhà máy, đầu mối giao thông |
| Tầng cao | Bộ đội tên lửa phòng không | Đánh máy bay bay cao, trong đó có máy bay ném bom chiến lược |
| Khắp các hướng | Không quân tiêm kích | Đánh bất ngờ, phá đội hình trước khi tới mục tiêu |
| Mặt đất | Ra đa, đài quan sát, người dân | Phát hiện sớm, báo động, phòng tránh, khắc phục hậu quả |
Điểm mấu chốt là không tầng nào đứng riêng. Máy bay tránh tầng này thì rơi vào tầng khác, và chính sự chồng lấn đó làm nên hiệu quả của cả thế trận. Tầng mặt đất, nơi người dân giữ vai trò chính, quyết định việc giảm thương vong và giữ cho đời sống, sản xuất tiếp diễn.
Những con người và những bài học
Phía sau mỗi con số là những con người cụ thể. Có những trận địa pháo bám trụ nhiều tháng bên những cây cầu, đầu mối giao thông bị đánh phá liên tục. Có những nữ dân quân ở làng ven biển vừa đánh cá vừa trực chiến. Có những kỹ sư, công nhân sửa chữa ra đa, xe phóng ngay trong mùa chiến dịch. Mỗi chiến công đều là kết quả của rất nhiều người, phần lớn không được ghi tên.
Bài học lớn nhất của phòng không nhân dân là cách một nước nhỏ không chọn đối đầu sòng phẳng, mà xây một thế trận phù hợp với điều kiện của mình: dùng số đông bù cho thiếu vũ khí hiện đại, dùng sự chuẩn bị lâu dài bù cho thiếu kinh nghiệm, dùng phòng tránh để giữ sức người. Đây cũng là tinh thần chung của nghệ thuật quân sự Việt Nam, lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh trên một mặt trận đặc biệt là bầu trời.
Vì sao gọi là phòng không nhân dân
Trong nhiều cuộc chiến tranh khác, phòng không là việc của quân đội chuyên nghiệp với vũ khí hiện đại. Ở Việt Nam, đó là việc của cả xã hội. Người bắn máy bay có thể là một nữ dân quân, một công nhân nhà máy, một học sinh lớn tuổi. Người góp phần giảm thiệt hại là mọi gia đình có hầm trú ẩn và biết xuống hầm đúng lúc.
Sự kết hợp này bù cho chỗ thiếu của lực lượng chuyên nghiệp. Vũ khí hiện đại có số lượng hạn chế, chỉ đủ bảo vệ những mục tiêu quan trọng nhất. Ở mọi nơi còn lại, lưới lửa của dân quân và sự chủ động phòng tránh của dân là lớp bảo vệ duy nhất. Thế trận phòng không vì vậy có chiều rộng của cả nước và chiều sâu của nhiều tầng hoả lực.
Khi tìm hiểu về giai đoạn này, nên nhớ cả hai mặt: chiến công bắn rơi máy bay và những mất mát lớn của dân thường. Bảo tàng Phòng không – Không quân ở Hà Nội, di tích hồ Hữu Tiệp và khu tưởng niệm phố Khâm Thiên là những nơi giúp hiểu đầy đủ hơn về những ngày tháng ấy.
Câu hỏi thường gặp
Phòng không nhân dân là gì?
Là thế trận chống máy bay có sự tham gia của toàn dân: bộ đội phòng không, không quân, dân quân tự vệ bắn máy bay, cùng người dân làm hầm, sơ tán, quan sát, báo động và khắc phục hậu quả sau mỗi trận bom.
Vì sao súng bộ binh lại góp phần bắn máy bay?
Một khẩu súng bộ binh không đủ sức nhưng hàng loạt khẩu cùng bắn tạo lưới lửa ở tầm thấp. Máy bay phải bay cao hơn, ném bom kém chính xác hơn và rơi vào tầm của pháo cao xạ cỡ lớn, tên lửa.
Trận Hàm Rồng năm 1965 có ý nghĩa gì?
Trận chiến bảo vệ cầu Hàm Rồng ở Thanh Hoá đầu tháng 4 năm 1965 là ví dụ nổi bật về phối hợp giữa bộ đội, không quân, dân quân và người dân. Cây cầu được giữ vững, trở thành biểu tượng của ý chí chống chiến tranh phá hoại.
Điện Biên Phủ trên không là gì?
Là cách gọi chiến thắng của quân và dân miền Bắc trước cuộc tập kích bằng máy bay B-52 vào Hà Nội, Hải Phòng từ ngày 18 đến 29 tháng 12 năm 1972. Ít tuần sau, Hiệp định Paris được ký kết.
Học sinh thời đó sơ tán như thế nào?
Nhiều trường học ở thành phố được chuyển về nông thôn. Lớp học có hào giao thông bao quanh, học sinh đội mũ rơm, biết xuống hầm khi có báo động. Đây là ký ức chung của nhiều thế hệ người miền Bắc.
Có thể tìm hiểu về phòng không nhân dân ở đâu?
Có thể tham quan Bảo tàng Phòng không – Không quân và Bảo tàng Chiến thắng B-52 ở Hà Nội, di tích hồ Hữu Tiệp, khu di tích cầu Hàm Rồng ở Thanh Hoá, và đọc các tài liệu tổng kết chính thống.