Lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh là cách ông cha ta bù chỗ thua kém về quân số và vũ khí bằng mưu kế, địa hình, thời cơ và sức của toàn dân. Bình Ngô đại cáo, theo bản dịch quen thuộc, đã gói kinh nghiệm này trong hai vế: lấy yếu chống mạnh thường đánh bất ngờ, lấy ít địch nhiều thường dùng mai phục. Nói cách khác, bên yếu hơn không đọ sức trực diện ở nơi đối phương mạnh nhất, mà chọn chỗ đánh, chọn lúc đánh và chọn cách đánh khiến lợi thế của đối phương mất tác dụng.
Bài này tách nguyên tắc ấy thành mấy yếu tố cụ thể và lấy ví dụ qua nhiều thời kỳ để thấy nó được vận dụng ra sao. Diễn biến chi tiết của từng trận đã có ở các danh mục trận đánh; ở đây chỉ giữ lại phần cách đánh.
Bốn yếu tố bù cho thế yếu: thế, thời, mưu, lực
Lực là sức mạnh vật chất: quân số, vũ khí, lương thực. Đây là chỗ bên kháng chiến thường thua kém, nên không thể chỉ trông vào nó. Tuy vậy, lực vẫn phải được chuẩn bị chu đáo, vì mưu hay đến đâu cũng cần có người, có súng, có gạo để thực hiện.
Thế là vị trí và cách bố trí: ai đứng ở chỗ cao, ai bị kẹp giữa sông và núi, ai đang bị chia cắt. Một đạo quân nhỏ ở thế lợi có thể đánh một đạo quân lớn ở thế bất lợi. Tạo thế là việc chọn chiến trường, kéo đối phương vào nơi mình đã chuẩn bị.
Thời là thời điểm: lúc đối phương mệt mỏi, chủ quan, thiếu lương, đang chuyển quân hay đang lúng túng. Đánh đúng lúc, sức nhỏ cũng tạo ra kết quả lớn; đánh sai lúc, sức lớn cũng có thể thất bại.
Mưu là cách đánh lừa và bất ngờ: giả yếu để nhử, nghi binh ở hướng này rồi đánh ở hướng khác, đi đường không ai nghĩ tới. Mưu nối ba yếu tố trên lại với nhau. Các nhà nghiên cứu quân sự Việt Nam hay nói rằng nghệ thuật của bên yếu nằm ở chỗ biết kết hợp thế, thời, mưu để bù cho chỗ thiếu của lực.
Chọn chỗ đánh: biến địa hình thành đồng minh
Ở trận Bạch Đằng năm 938, Ngô Quyền không đón đoàn chiến thuyền Nam Hán ngoài biển, nơi họ quen thuỷ chiến, mà chọn cửa sông Bạch Đằng, nơi thuỷ triều lên xuống mạnh. Bãi cọc cắm sẵn dưới lòng sông biến con nước rút thành vũ khí. Đoàn thuyền đông và lớn hơn lại trở thành bất lợi khi mắc cọc, khó xoay trở.
Ở Chi Lăng năm 1427, nghĩa quân Lam Sơn chặn đạo viện binh nhà Minh ở một ải núi hẹp trên đường từ biên giới về Đông Quan. Đội hình dài của đối phương phải đi qua một thung lũng hẹp, không dàn quân ra được, trong khi bên phục kích ẩn trên sườn núi. Chủ tướng Liễu Thăng tử trận ngay ở chặng đầu, viện binh rối loạn, tiếp tục bị đánh ở các chặng sau cho tới Xương Giang.
Ở Rạch Gầm – Xoài Mút năm 1785, Nguyễn Huệ chọn một đoạn sông Tiền có cù lao và các nhánh rạch hai bên để giấu thuyền và quân. Thuỷ binh Xiêm xuôi dòng lọt vào giữa đoạn sông đã được chuẩn bị, bị đánh từ nhiều phía. Ba ví dụ có điểm chung: bên ít quân tự chọn nơi giao chiến, và nơi đó làm cho số đông của đối phương không còn là lợi thế. Đây cũng là lý do người làm tướng xưa luôn coi việc đi xem đất là việc đầu tiên.
Chọn lúc đánh: thời cơ và yếu tố bất ngờ
Năm 1075, khi nhà Tống đang tập trung lương thảo, binh khí ở vùng Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu để chuẩn bị tiến xuống phía nam, Lý Thường Kiệt chủ động đem quân đánh trước vào chính những nơi tập kết ấy rồi rút về. Cách làm thường được gọi là tiên phát chế nhân, ra tay trước để chế ngự người. Cuộc tiến công không nhằm chiếm đất mà nhằm phá thế chuẩn bị của đối phương, mua thêm thời gian để xây phòng tuyến sông Như Nguyệt.
Cuối năm 1788, khi quân Thanh đã vào Thăng Long và tin rằng quân Tây Sơn không thể kéo ra trước Tết, Nguyễn Huệ lên ngôi, hành quân thần tốc ra Bắc, vừa đi vừa tuyển thêm quân. Đòn tiến công rơi đúng dịp Tết Kỷ Dậu 1789, lúc đối phương chủ quan nhất. Chỉ trong mấy ngày đầu xuân, đồn Hà Hồi, Ngọc Hồi rồi Đống Đa lần lượt bị phá.
Thời cơ không chỉ là đánh bất ngờ. Ở Điện Biên Phủ năm 1954, quyết định hoãn trận đánh đã định vào cuối tháng 1, kéo pháo ra để chuẩn bị lại theo phương châm đánh chắc tiến chắc, cũng là chuyện thời cơ: đánh khi chưa đủ điều kiện là tự đặt mình vào thế yếu. Biết chờ cũng quan trọng như biết đánh nhanh.
Tập trung ưu thế ở điểm quyết định
Lấy ít địch nhiều không có nghĩa là ở mọi trận đều đánh bằng ít người. Trên toàn chiến trường thì ít hơn, nhưng tại đúng một điểm vào đúng một lúc thì phải tập trung được lực lượng mạnh hơn hẳn. Đây là chỗ hay bị hiểu sai nhất. Bên yếu thắng không phải vì liều lĩnh, mà vì biết dồn sức vào một chỗ trong khi đối phương đang rải sức ra nhiều chỗ.
Chiến dịch Biên giới năm 1950 là ví dụ điển hình của cách đánh đánh điểm, diệt viện. Bộ đội đánh cứ điểm Đông Khê trên đường số 4, buộc đối phương phải đưa quân từ Thất Khê lên ứng cứu và rút quân khỏi Cao Bằng. Khi các binh đoàn ấy phải rời công sự, đi trên đường núi xa lạ, chúng trở thành mục tiêu thuận lợi cho những trận vận động tiến công. Điểm bị đánh chỉ là mồi; mục tiêu thật là lực lượng cơ động của đối phương.
Ở Điện Biên Phủ, tổng quân số hai bên không chênh nhau tới mức áp đảo, nhưng mỗi trận đánh vào một cứ điểm, như Him Lam hay Độc Lập, bộ chỉ huy chiến dịch đều tập trung ưu thế lớn về bộ binh và hoả lực vào một mục tiêu nhỏ. Tập đoàn cứ điểm bị bóc dần từng lớp thay vì bị đánh một lần vào toàn bộ.
Bảng ví dụ: mỗi trận bù thế yếu bằng cách nào
Bảng dưới đây không xếp hạng trận đánh mà chỉ tách ra yếu tố nổi bật nhất trong cách bù thế yếu của từng trận, để dễ so sánh.
| Trận, thời điểm | Cách bù thế yếu | Điều đáng học |
|---|---|---|
| Bạch Đằng, 938 | Thế: bãi cọc và nhịp thuỷ triều | Dùng quy luật tự nhiên thay cho sức người |
| Tiến công Ung, Khâm, Liêm, 1075 | Thời: đánh trước khi đối phương chuẩn bị xong | Phòng thủ tốt nhất đôi khi là tiến công đúng lúc |
| Vân Đồn, 1288 | Đánh vào hậu cần: đoàn thuyền lương | Đội quân đông mà đói thì tự suy yếu |
| Chi Lăng, 1427 | Thế và mưu: phục kích ở ải hẹp | Chặn đầu, chia cắt đội hình dài |
| Ngọc Hồi – Đống Đa, 1789 | Thời và mưu: thần tốc, đánh dịp Tết | Bất ngờ về thời gian và hướng tiến |
| Biên giới, 1950 | Mưu: đánh điểm, diệt viện | Kéo đối phương ra khỏi công sự để đánh |
| Điện Biên Phủ, 1954 | Lực tập trung từng điểm, đánh chắc tiến chắc | Bóc từng lớp thay vì đánh một lần |
Đọc bảng sẽ thấy hiếm có trận nào chỉ dựa vào một yếu tố. Bạch Đằng có thế nhưng cũng có mưu nhử địch vào lúc nước lên; Đống Đa có thời nhưng cũng cần lực của một đạo quân được tuyển và luyện rất nhanh. Học cách đánh của cha ông vì thế không phải là thuộc một công thức, mà là hiểu cách các yếu tố bù trừ cho nhau.
Đánh vào chỗ yếu nhất: lương thực, đường tiếp tế và lòng người
Một đạo quân đông và mạnh thường có chỗ yếu nằm ở phía sau: đường tiếp tế dài, kho lương xa, binh lính xa nhà. Bên yếu hơn, thay vì lao vào mũi nhọn, có thể đánh vào những chỗ ấy để làm cả đạo quân suy yếu mà không cần một trận quyết chiến sớm. Năm 1287, Trần Khánh Dư đánh đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ ở Vân Đồn; mất lương, đạo quân Nguyên ở Vạn Kiếp và Thăng Long rơi vào cảnh đói, buộc phải tính đường rút.
Lòng người cũng là một mặt trận. Trong khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn Trãi viết nhiều thư gửi tướng lĩnh nhà Minh trong các thành, vừa phân tích thế mạnh yếu, vừa mở đường cho họ rút về. Cách làm được gọi là đánh vào lòng người, giúp nghĩa quân hạ nhiều thành mà không phải công phá, giữ được sức cho những trận lớn như Chi Lăng – Xương Giang. Thời chống Mỹ, công tác binh vận tiếp nối truyền thống này, coi việc làm lung lay ý chí đối phương là một mũi tiến công thật sự.
Giới hạn và điều kiện: không phải cứ ít là thắng
Cần nói rõ để tránh hiểu sai: lấy ít địch nhiều là một nghệ thuật có điều kiện, không phải lời khẳng định rằng bên ít quân luôn thắng. Nó cần sự chuẩn bị rất kỹ, thông tin chính xác về đối phương, kỷ luật chặt chẽ để giữ bí mật, và trên hết là sự ủng hộ của nhân dân, vì chỉ có dân mới giúp giấu được quân, tải được lương, nắm được tin tức. Thiếu những điều kiện đó, mưu kế dễ thành mạo hiểm.
Lịch sử cũng ghi những lần phải lùi, phải chịu tổn thất, phải điều chỉnh cách đánh. Chính việc biết nhận ra lúc chưa đủ điều kiện, như năm 1258 triều Trần rút khỏi Thăng Long hay năm 1954 hoãn trận đánh ở Điện Biên Phủ, cũng là một phần của nghệ thuật lấy yếu chống mạnh. Người yếu mà cố đánh khi không có lợi thì chỉ tự làm mình yếu thêm.
Cuối cùng, mọi chiến thắng lấy ít địch nhiều đều được trả bằng sự hy sinh của rất nhiều người. Khi kể lại những trận đánh này cho con cháu, nên giữ giọng trân trọng hơn là phô trương, để thấy cái tài của người chỉ huy luôn đi liền với sự dũng cảm và mất mát của những người lính, người dân vô danh.
Câu hỏi thường gặp
Câu lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều có nguồn gốc từ đâu?
Ý này thường được dẫn từ Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi, trong đoạn tổng kết cách đánh của nghĩa quân Lam Sơn, theo bản dịch quen thuộc: lấy yếu chống mạnh thường đánh bất ngờ, lấy ít địch nhiều thường dùng mai phục.
Thế, thời, mưu, lực trong quân sự là gì?
Lực là sức mạnh vật chất như quân số, vũ khí. Thế là vị trí và cách bố trí lực lượng. Thời là thời điểm thuận lợi. Mưu là cách đánh lừa, tạo bất ngờ. Bên yếu dùng thế, thời, mưu để bù cho chỗ thiếu của lực.
Đánh điểm diệt viện là gì?
Là cách đánh vào một cứ điểm để buộc đối phương đưa quân đến cứu, rồi tiêu diệt đạo quân cứu viện khi nó rời công sự và đang di chuyển. Chiến dịch Biên giới năm 1950 với trận Đông Khê là ví dụ hay được nhắc nhất.
Tiên phát chế nhân nghĩa là gì?
Là ra tay trước để chế ngự đối phương. Năm 1075, Lý Thường Kiệt đem quân đánh vào các nơi nhà Tống tập kết lương thảo, binh khí, phá thế chuẩn bị của họ rồi rút về xây phòng tuyến sông Như Nguyệt.
Lấy ít địch nhiều có phải lúc nào cũng đánh bằng ít quân không?
Không. Trên toàn chiến trường thì ít hơn, nhưng tại điểm quyết định phải tập trung ưu thế. Ở Điện Biên Phủ, mỗi cứ điểm bị đánh đều có lực lượng tiến công mạnh hơn hẳn lực lượng phòng thủ tại chỗ.
Có thể tìm hiểu các trận đánh này ở đâu?
Có thể đọc sách giáo khoa lịch sử, các công trình tổng kết của ngành lịch sử quân sự, tham quan Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam và các khu di tích như Bạch Đằng, Chi Lăng, Điện Biên Phủ, đối chiếu nhiều nguồn chính thống.