KhangChien.comKháng Chiến
Nhân vật và anh hùng kháng chiến

Đại tướng Võ Nguyên Giáp: từ thầy giáo dạy sử đến Tổng Tư lệnh

Đại tướng Võ Nguyên Giáp (1911–2013) từng dạy sử ở Hà Nội, lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân năm 1944 và chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ.

Quiet coastal headland in central Vietnam with a small island offshore, pine trees and a simple white stone memorial path, calm sea under soft overcast light

Đại tướng Võ Nguyên Giáp (25/8/1911 – 4/10/2013) là Tổng Tư lệnh đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, người chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954. Trước khi cầm quân, ông là một thầy giáo dạy lịch sử ở Hà Nội và viết báo. Ông thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944, được phong Đại tướng năm 1948 khi 37 tuổi, và giữ cương vị Bộ trưởng Quốc phòng trong suốt hai cuộc kháng chiến.

Bài này đi theo các chặng đời ông: tuổi trẻ ở Quảng Bình và Huế, những năm dạy học, ngày thành lập đội quân đầu tiên, vai trò trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, những hồi ký để lại và nơi ông yên nghỉ. Diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ có cả một danh mục riêng trên trang, ở đây chỉ nhắc đến quyết định của người chỉ huy.

Tuổi trẻ ở Lệ Thủy và Huế

Võ Nguyên Giáp sinh ngày 25/8/1911 tại làng An Xá, vùng Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, nay thuộc tỉnh Quảng Trị sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025. Cha ông là một nhà nho dạy học, nên từ nhỏ ông được học chữ Hán, sau đó theo học trường Pháp – Việt.

Ông thi đỗ vào Trường Quốc học Huế, nơi nhiều thanh niên yêu nước thời ấy theo học. Tại đây, ông sớm tham gia các phong trào yêu nước của học sinh, bị đuổi học sau một đợt bãi khoá, rồi từng bị bắt giam vì hoạt động chống chính quyền thực dân. Những năm tháng ở Huế giúp ông làm quen với báo chí, sách vở tiến bộ và những người cùng chí hướng.

Ra tù, ông ra Hà Nội, vừa học vừa làm. Ông thi đỗ tú tài, rồi theo học luật và kinh tế chính trị tại Trường Đại học Đông Dương. Cùng lúc, ông viết bài cho nhiều tờ báo tiếng Việt và tiếng Pháp hoạt động công khai, bàn về đời sống người lao động, về giáo dục và về tình hình thế giới. Kinh nghiệm viết và nói trước công chúng sau này trở thành một thế mạnh của ông khi làm công tác vận động quần chúng.

Thầy giáo dạy sử ở trường tư thục Thăng Long

Cuối những năm 1930, Võ Nguyên Giáp dạy lịch sử tại một trường tư thục ở Hà Nội mang tên Thăng Long. Nhiều học trò cũ về sau kể lại rằng các giờ học của ông rất cuốn hút, đặc biệt khi ông giảng về các cuộc chiến tranh và các nhà quân sự trong lịch sử thế giới. Ông đọc nhiều về lịch sử quân sự, về các chiến dịch lớn ở châu Âu, và cả binh pháp phương Đông.

Ông chưa từng học qua một trường quân sự chính quy nào. Kiến thức quân sự ban đầu của ông đến từ việc tự học qua sách vở và quan sát thời cuộc, sau đó được rèn luyện trực tiếp trong thực tiễn chỉ huy. Đây là điều thường được nhắc tới khi nói về ông: một vị tướng trưởng thành từ chiến tranh nhân dân, học từ chính các trận đánh của mình và của đồng đội.

Năm 1940, ông rời Hà Nội sang Trung Quốc, gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và nhận nhiệm vụ trở về xây dựng căn cứ cách mạng ở vùng Cao Bằng. Từ đây, cuộc đời ông chuyển hẳn từ người thầy giáo, người viết báo sang người tổ chức lực lượng vũ trang.

Ngày 22/12/1944: đội quân 34 người ở rừng Trần Hưng Đạo

Ngày 22/12/1944, tại khu rừng mang tên Trần Hưng Đạo ở vùng Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập với 34 chiến sĩ, do Võ Nguyên Giáp trực tiếp chỉ huy theo chỉ thị của lãnh tụ Hồ Chí Minh. Đội có nhiệm vụ vừa tuyên truyền vận động, vừa chiến đấu, lấy chính trị làm trọng nhưng phải đánh thắng trận đầu để tạo niềm tin.

Chỉ vài ngày sau khi thành lập, đội đánh thắng hai trận ở đồn Phai Khắt và đồn Nà Ngần. Đây là hai trận đầu tiên của đội quân mà về sau trở thành Quân đội nhân dân Việt Nam, và ngày 22/12 được chọn làm ngày thành lập quân đội. Bài về ngày 22/12 trong danh mục tri ân trên trang kể kỹ hơn về các hoạt động kỷ niệm ngày này.

Năm 1945, đội hợp nhất với các lực lượng vũ trang khác thành Việt Nam Giải phóng quân. Trong Cách mạng tháng Tám, ông tham gia chỉ đạo lực lượng vũ trang. Sau ngày độc lập 2/9/1945, ông giữ nhiều trọng trách trong Chính phủ, trong đó có Bộ trưởng Bộ Nội vụ, rồi phụ trách quân sự. Năm 1948, khi mới 37 tuổi, ông được phong quân hàm Đại tướng, Tổng Tư lệnh quân đội.

Kháng chiến chống Pháp: từ Biên giới 1950 đến Điện Biên Phủ

Trong những năm đầu kháng chiến toàn quốc, quân đội còn non trẻ, vũ khí thiếu thốn. Nhiệm vụ của Tổng Tư lệnh không chỉ là chỉ huy các trận đánh, mà còn là xây dựng một đội quân chính quy từ những đơn vị du kích: tổ chức các đại đoàn, mở trường đào tạo cán bộ, tổ chức hậu cần, công binh, pháo binh.

Chiến dịch Biên giới thu đông 1950 là chiến dịch tiến công lớn đầu tiên do bộ đội chủ lực thực hiện, đánh dấu việc quân ta giành thế chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ. Tiếp theo là các chiến dịch Trung du, Đường 18, Hà Nam Ninh, Hoà Bình, Tây Bắc, có thắng có chưa thắng, và qua mỗi chiến dịch ông cùng bộ chỉ huy rút kinh nghiệm để điều chỉnh cách đánh.

Với chiến dịch Điện Biên Phủ, ông được giao trực tiếp làm Chỉ huy trưởng chiến dịch. Quyết định chuyển phương châm từ "đánh nhanh thắng nhanh" sang "đánh chắc tiến chắc" cuối tháng 1/1954 được chính ông nhiều lần nhắc lại trong hồi ký là quyết định khó khăn nhất trong cuộc đời cầm quân. Chiến dịch kết thúc thắng lợi chiều 7/5/1954, dẫn tới Hiệp định Giơ-ne-vơ. Chi tiết từng đợt có trong danh mục Điện Biên Phủ trên trang.

Kháng chiến chống Mỹ và những năm sau chiến tranh

Sau năm 1954, ông tiếp tục giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Tổng Tư lệnh, đồng thời là Phó Thủ tướng Chính phủ. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông cùng các cơ quan lãnh đạo, chỉ huy cao nhất tham gia hoạch định chiến lược quân sự, xây dựng lực lượng ở miền Bắc, chỉ đạo chi viện cho chiến trường miền Nam qua đường Trường Sơn, chỉ đạo lực lượng phòng không bảo vệ miền Bắc. Đến cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975, ông có mặt trong bộ phận chỉ đạo chiến lược.

Sau năm 1975, ông còn giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng thêm một thời gian, rồi làm Phó Thủ tướng phụ trách các lĩnh vực khoa học kỹ thuật, giáo dục và một số công tác xã hội. Ở tuổi rất cao, ông vẫn quan tâm đến các vấn đề giáo dục, khoa học và môi trường, và tiếp tục viết hồi ký.

Ông mất ngày 4/10/2013 tại Hà Nội, thọ 102 tuổi. Lễ quốc tang được tổ chức, và theo nguyện vọng, ông được an táng tại Vũng Chùa – Đảo Yến, vùng biển Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Nơi đây trở thành điểm đến của rất nhiều người muốn viếng ông.

Những nét trong cách chỉ huy thường được nhắc tới

Coi trọng con người và sức dân. Trong các hồi ký và bài viết tổng kết, ông nhiều lần nhấn mạnh rằng sức mạnh của quân đội đến từ nhân dân: dân công, hậu cần, những làng xã nuôi giấu bộ đội. Kế hoạch tác chiến vì thế luôn đi kèm câu hỏi hậu phương có gánh nổi hay không, đường tiếp tế có giữ được hay không.

Dám thay đổi khi thấy chưa chắc thắng. Quyết định hoãn trận đánh ở Điện Biên Phủ đầu năm 1954, kéo pháo ra để chuẩn bị lại, cho thấy người chỉ huy chấp nhận chịu áp lực trước mắt để tránh tổn thất lớn cho bộ đội. Ông coi việc bảo toàn lực lượng là một phần của chiến thắng, không phải sự rụt rè.

Học từ thực tiễn. Không qua trường quân sự chính quy, ông học từ từng chiến dịch: chiến dịch nào chưa thắng thì tổ chức rút kinh nghiệm, tìm nguyên nhân ở cách tổ chức, cách hiệp đồng, cách bảo đảm hậu cần. Thói quen tổng kết ấy để lại một khối tư liệu lớn cho các thế hệ sau.

Chăm lo đào tạo cán bộ. Ông dành nhiều công sức cho việc mở trường, lớp huấn luyện, xây dựng đội ngũ chỉ huy các cấp. Nhiều tướng lĩnh về sau trưởng thành từ chính các lớp học và các đơn vị được tổ chức trong những năm kháng chiến chống Pháp.

Hồi ký và tài liệu nên đọc về Đại tướng

Võ Nguyên Giáp là một trong số ít nhà chỉ huy để lại nhiều hồi ký do chính mình viết hoặc kể lại. Một số tác phẩm thường được nhắc tới:

  • Những năm tháng không thể nào quên: kể giai đoạn từ Cách mạng tháng Tám đến những năm đầu kháng chiến chống Pháp.
  • Đường tới Điện Biên Phủ: kể quá trình đi tới chiến dịch quyết định, các chiến dịch trước đó và những bài học rút ra.
  • Điện Biên Phủ – Điểm hẹn lịch sử: kể riêng về chiến dịch, trong đó có quyết định thay đổi phương châm tác chiến.
  • Từ nhân dân mà ra: kể giai đoạn xây dựng lực lượng vũ trang đầu tiên ở Việt Bắc.
  • Các công trình tổng kết chiến tranh nhân dân: viết theo lối lý luận, phù hợp người muốn tìm hiểu sâu về nghệ thuật quân sự.

Khi đọc hồi ký, nên nhớ đây là góc nhìn của người trong cuộc, có giá trị đặc biệt về suy nghĩ và quyết định của người chỉ huy. Để có bức tranh đầy đủ, nên đọc thêm các bộ lịch sử chiến tranh do Viện Lịch sử quân sự biên soạn, và hồi ký của các tướng lĩnh khác cùng thời. Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam và Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ đều trưng bày nhiều hiện vật gắn với ông.

Câu hỏi thường gặp

Đại tướng Võ Nguyên Giáp quê ở đâu?

Ông sinh tại làng An Xá, vùng Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cũ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Quảng Bình hợp nhất với Quảng Trị, nên quê ông nay thuộc tỉnh Quảng Trị.

Võ Nguyên Giáp được phong Đại tướng năm nào?

Ông được phong quân hàm Đại tướng năm 1948, khi mới 37 tuổi, giữ cương vị Tổng Tư lệnh quân đội. Ông là vị Đại tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Võ Nguyên Giáp từng làm nghề gì trước khi cầm quân?

Trước khi cầm quân, ông dạy lịch sử tại trường tư thục Thăng Long ở Hà Nội cuối những năm 1930, đồng thời viết báo và theo học luật, kinh tế chính trị tại Trường Đại học Đông Dương. Ông không học qua trường quân sự chính quy.

Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân thành lập ở đâu?

Đội được thành lập ngày 22/12/1944 tại khu rừng mang tên Trần Hưng Đạo ở vùng Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, gồm 34 chiến sĩ. Ngày này về sau được lấy làm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam.

Mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở đâu?

Ông được an táng tại Vũng Chùa – Đảo Yến, vùng biển thuộc tỉnh Quảng Bình cũ, nay là tỉnh Quảng Trị. Khi đến viếng nên giữ trật tự, ăn mặc chỉnh tề và kiểm thông tin đón khách tại ban quản lý khu mộ.

Nên đọc hồi ký nào của Võ Nguyên Giáp trước?

Người mới tìm hiểu có thể bắt đầu từ Những năm tháng không thể nào quên để nắm giai đoạn đầu, rồi đọc Điện Biên Phủ – Điểm hẹn lịch sử để hiểu chiến dịch quyết định. Nên đọc thêm sách lịch sử chiến tranh để đối chiếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138