KhangChien.comKháng Chiến
Nghệ thuật quân sự Việt Nam

Chiến tranh du kích và làng chiến đấu: cách tổ chức thời chống Pháp, chống Mỹ

Chiến tranh du kích là lối đánh nhỏ, đánh liên tục của dân quân bám làng; làng chiến đấu là làng vừa sản xuất vừa giữ đất. Cách tổ chức qua hai cuộc kháng chiến.

Vietnamese village edge with a tall bamboo hedge, narrow earthen trench along a rice field, thatched roofs behind, farmers seen from behind carrying hoes, soft morning light

Chiến tranh du kích là lối đánh của những lực lượng nhỏ, bám đất, bám dân, đánh liên tục bằng nhiều cách để làm đối phương hao mòn, còn làng chiến đấu là chính ngôi làng được tổ chức lại để vừa sản xuất vừa tự bảo vệ, trở thành một pháo đài nhỏ. Hai hình thức này gắn chặt với nhau: làng là nơi du kích sống, ăn, ẩn náu và xuất phát; du kích là lực lượng giữ cho làng đứng vững trước những trận càn.

Bài này đi qua cách tổ chức du kích và làng chiến đấu trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ: ai tham gia, làng được bố trí ra sao, đánh bằng những cách nào và vì sao lối đánh nhỏ lại góp phần vào thắng lợi lớn. Bài chỉ bàn ở mức tổ chức và lịch sử, không đi vào kỹ thuật vũ khí.

Du kích là ai và khác bộ đội chủ lực thế nào

Trong thế trận ba thứ quân, du kích là lực lượng tại chỗ, gồm những người dân trong làng, trong xã vừa làm ruộng vừa cầm súng. Họ không rời quê đi chiến đấu xa như bộ đội chủ lực, mà bám chính mảnh đất mình sinh ra, nơi họ thuộc từng bờ tre, lối ngõ, bờ ruộng. Nhiều đội du kích có cả nữ, người lớn tuổi và thanh niên mới lớn, mỗi người một phần việc vừa sức.

Bộ đội chủ lực đánh những trận lớn, tập trung, có thể di chuyển cả trăm cây số để tham gia một chiến dịch. Bộ đội địa phương hoạt động trong phạm vi một tỉnh, một huyện. Du kích thì hoạt động trong phạm vi làng, xã. Ba lực lượng này hỗ trợ nhau: du kích dẫn đường, cung cấp tin tức, giữ đất cho chủ lực; chủ lực đánh những trận mà du kích không đủ sức, tạo điều kiện cho du kích mở rộng hoạt động.

Điểm mạnh của du kích không nằm ở hoả lực mà ở chỗ có mặt khắp nơi và ở lâu dài. Một đội quân đông có thể đi qua một làng trong một buổi, nhưng không thể ở lại mọi làng, mọi lúc. Chỗ trống ấy chính là không gian sống của du kích.

Làng chiến đấu được tổ chức ra sao

Thời chống Pháp, nhất là ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, Bình – Trị – Thiên và Liên khu V, nhiều làng được tổ chức thành làng kháng chiến, làng chiến đấu. Luỹ tre vốn bao quanh làng Việt được tận dụng làm hàng rào, bổ sung thêm hào, ụ, công sự ở cổng làng và những nơi xung yếu. Giữa các xóm có hào giao thông để đi lại khi bị bắn phá, nhiều nhà có hầm trú ẩn.

Tổ chức con người quan trọng hơn công trình. Mỗi làng có đội dân quân du kích, có tổ canh gác, có cách báo động bằng tiếng mõ, tiếng trống hoặc tín hiệu riêng. Người già, phụ nữ, thiếu niên được giao những việc như canh đường, đưa tin, tiếp tế, chăm sóc thương binh. Khi đối phương càn tới, mỗi người biết mình phải làm gì: người xuống hầm, người đưa trẻ nhỏ đi lánh, người vào vị trí chiến đấu.

Làng Cự Nẫm ở vùng Bố Trạch, Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị, là một ví dụ thường được nhắc tới về làng chiến đấu thời chống Pháp. Dân làng cùng du kích nhiều lần đẩy lùi các cuộc càn quét bằng hệ thống công sự, hầm hào và cách đánh linh hoạt, trở thành tấm gương được nhiều nơi học tập.

Những cách đánh quen thuộc của du kích

Phục kích. Chờ sẵn trên đường đối phương sẽ đi qua, đánh nhanh rồi rút. Du kích thuộc đường nên biết chỗ nào đối phương phải đi chậm, chỗ nào có chỗ ẩn nấp. Một trận phục kích thành công không cần tiêu diệt nhiều, chỉ cần làm đối phương sợ đi lại, từ đó co cụm trong đồn bốt.

Tập kích. Bất ngờ đánh vào đồn bốt, kho tàng vào ban đêm hoặc lúc đối phương sơ hở. Du kích thường phối hợp với bộ đội địa phương, có người dẫn đường, người trinh sát nắm trước giờ đổi gác, chỗ yếu của đồn.

Bắn tỉa và quấy rối. Một vài người, vài phát súng bất ngờ cũng đủ khiến cả một đơn vị phải dừng lại, triển khai đội hình, mất thời gian. Đánh quấy rối ngày đêm làm đối phương căng thẳng, mệt mỏi, không yên lúc nào.

Bao vây đồn bốt. Du kích và dân cùng chặn đường tiếp tế, cắt liên lạc, kêu gọi binh lính trong đồn. Đồn bị cô lập lâu ngày thì suy yếu, có khi phải rút bỏ mà không cần đánh lớn.

Giữ làng, phá càn. Khi đối phương càn vào, du kích dựa vào hầm hào, luỹ tre để chặn đánh, kéo dài thời gian cho dân sơ tán và cất giấu tài sản. Đây là cách đánh gắn chặt nhất với làng chiến đấu.

Thời chống Mỹ: từ ấp chiến lược đến vành đai diệt Mỹ

Ở miền Nam đầu thập niên 1960, đối phương lập các ấp chiến lược, gom dân vào những khu có rào, có đồn canh để tách dân khỏi lực lượng kháng chiến. Cuộc đấu tranh phá ấp chiến lược diễn ra rộng khắp, kết hợp đấu tranh chính trị của quần chúng với hoạt động vũ trang của du kích. Nhiều ấp được dân tự phá rào, trở về làng cũ, rồi biến làng thành nơi chiến đấu.

Khi quân đội Mỹ trực tiếp tham chiến, ở nhiều vùng xuất hiện cách tổ chức gọi là vành đai diệt Mỹ: du kích và bộ đội địa phương bám sát quanh các căn cứ, đánh liên tục vào những đơn vị đi tuần, đi càn, khiến đối phương khó rời căn cứ. Phương châm bám thắt lưng địch mà đánh giúp hạn chế tác dụng của pháo binh, không quân đối phương, vì họ khó dùng hoả lực mạnh khi hai bên ở quá gần nhau.

Vùng Củ Chi, nay thuộc TP. Hồ Chí Minh, được gọi là đất thép thành đồng nhờ sự kết hợp giữa du kích, làng chiến đấu và hệ thống địa đạo. Ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bến Tre, Long An và nhiều nơi khác cũng hình thành những vùng du kích mạnh, góp phần giữ đất, giữ dân suốt nhiều năm.

Vì sao lối đánh nhỏ góp phần vào thắng lợi lớn

Một trận phục kích của du kích hiếm khi làm thay đổi cục diện chiến tranh. Nhưng hàng nghìn trận nhỏ như vậy, diễn ra liên tục trên khắp các vùng, tạo ra một áp lực mà đối phương buộc phải đối phó hằng ngày. Họ buộc phải để lại rất nhiều quân giữ đồn bốt, canh đường, bảo vệ kho tàng, nên số quân còn lại để đánh tập trung giảm đi đáng kể. Đây là cách du kích phân tán lực lượng đối phương.

Du kích còn giữ được dân và giữ được đất. Ở vùng có du kích mạnh, chính quyền kháng chiến tồn tại được, dân vẫn sản xuất, vẫn đóng góp gạo, người cho kháng chiến. Đó là nền móng để bộ đội chủ lực có nguồn bổ sung và có nơi dựa khi hành quân.

Khi các chiến dịch lớn diễn ra, du kích và làng chiến đấu là lực lượng phối hợp tại chỗ: dẫn đường, giữ bí mật, chặn viện binh, đánh vào hậu phương đối phương. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là điểm đặc sắc của nghệ thuật quân sự Việt Nam: kết hợp đánh nhỏ, đánh vừa và đánh lớn trong cùng một thế trận.

Cái giá và những con người vô danh

Làng chiến đấu và du kích là những nơi chịu nhiều tổn thất nhất. Làng nằm ngay trên đường càn, trong tầm pháo, dưới đường bay của máy bay. Nhiều làng bị đốt phá nhiều lần, nhiều gia đình mất người thân. Du kích phần lớn là nông dân, ít được huấn luyện bài bản, vũ khí thô sơ, nên chiến đấu trong điều kiện hết sức khó khăn.

Phần lớn những người du kích không để lại tên trong sử sách. Họ được nhớ qua những tấm bằng Tổ quốc ghi công, qua tên đặt cho trường học, con đường trong làng, qua lời kể của người già. Nhiều nữ du kích đã trở thành biểu tượng cho hình ảnh người phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh, vừa sản xuất vừa chiến đấu.

Khi tìm hiểu về chiến tranh du kích, nên dành thời gian đến những nhà truyền thống của xã, những nghĩa trang liệt sĩ địa phương. Đó là nơi lịch sử của lối đánh nhỏ được lưu giữ cụ thể và gần gũi nhất, bằng những cái tên và câu chuyện có thật.

So sánh làng chiến đấu hai thời kỳ

Bảng dưới đây đặt hai thời kỳ cạnh nhau để thấy điểm chung và chỗ thay đổi trong cách tổ chức.

Khía cạnhThời chống PhápThời chống Mỹ
Đối thủ chính tại làngCác cuộc càn quét, đồn bốt dày đặcẤp chiến lược, trực thăng vận, hoả lực mạnh
Công trìnhLuỹ tre, hào, ụ, hầm trú ẩnHầm bí mật, địa đạo, hào giao thông dài
Cách đánh nổi bậtBao vây đồn bốt, phá cànBám thắt lưng, vành đai diệt Mỹ
Ví dụ hay được nhắcLàng Cự NẫmCủ Chi, nhiều vùng Quảng Nam, Bến Tre
Vai trò người dânCanh gác, tiếp tế, đưa tinThêm đấu tranh chính trị, phá ấp chiến lược

Qua bảng có thể thấy tinh thần không đổi: làng vừa là nơi sống vừa là nơi chiến đấu, người dân là chủ thể của cuộc kháng chiến tại chỗ. Phần thay đổi chủ yếu là cách đối phó với những phương tiện và chiến thuật mới của đối phương.

Câu hỏi thường gặp

Du kích khác bộ đội địa phương thế nào?

Du kích là lực lượng của làng, xã, vừa sản xuất vừa chiến đấu ngay tại quê mình. Bộ đội địa phương là lực lượng thoát ly, hoạt động trong phạm vi tỉnh, huyện. Hai lực lượng phối hợp với nhau và với bộ đội chủ lực.

Làng chiến đấu là gì?

Là làng được tổ chức lại để vừa sản xuất vừa tự bảo vệ: có đội du kích, tổ canh gác, hào giao thông, hầm trú ẩn và công sự. Khi đối phương càn tới, mọi người trong làng đều có phần việc để chống càn và bảo vệ nhau.

Làng Cự Nẫm nổi tiếng vì sao?

Làng Cự Nẫm ở vùng Bố Trạch, Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị, là một làng chiến đấu tiêu biểu thời chống Pháp. Dân và du kích nhiều lần đẩy lùi các cuộc càn quét bằng hầm hào và cách đánh linh hoạt.

Bám thắt lưng địch mà đánh nghĩa là gì?

Là áp sát đối phương ở cự ly rất gần để họ khó dùng pháo binh và máy bay yểm trợ, vì sợ bắn trúng chính quân mình. Đây là cách đối phó với ưu thế hoả lực trong kháng chiến chống Mỹ.

Vì sao Củ Chi được gọi là đất thép thành đồng?

Vì vùng Củ Chi trụ vững suốt nhiều năm ngay sát Sài Gòn, dù bị đánh phá rất ác liệt. Sự kết hợp giữa du kích, làng chiến đấu và hệ thống địa đạo dài giúp nơi đây trở thành căn cứ quan trọng của kháng chiến.

Có thể tìm hiểu về du kích ở địa phương mình ở đâu?

Có thể bắt đầu từ nhà truyền thống của xã, nghĩa trang liệt sĩ địa phương, lịch sử đấu tranh do tỉnh, xã biên soạn và lời kể của các cựu chiến binh, cựu du kích còn sống trong làng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138