Binh thư yếu lược và Hổ trướng khu cơ là hai bộ binh thư nổi tiếng nhất của Việt Nam thời phong kiến: bộ thứ nhất gắn với tên Trần Hưng Đạo thế kỷ XIII, bộ thứ hai do Đào Duy Từ soạn ở Đàng Trong đầu thế kỷ XVII. Cả hai bàn về những vấn đề cốt lõi của việc cầm quân: chọn và dùng tướng, luyện quân, bày trận, đọc địa hình, nắm thời cơ, giữ lòng quân và lòng dân.
Bài này giới thiệu hai bộ sách ở mức phổ thông: ai soạn, ra đời trong hoàn cảnh nào, nội dung chính, những tranh luận về văn bản, và vì sao người đọc hôm nay vẫn tìm đến. Bài không đi vào các chương bàn về khí giới mà chỉ giữ lại phần tư tưởng.
Binh thư yếu lược: tác phẩm gắn với Trần Hưng Đạo
Trần Quốc Tuấn, được tôn là Hưng Đạo Đại Vương, là tổng chỉ huy quân đội nhà Trần trong hai lần kháng chiến chống quân Nguyên năm 1285 và 1287–1288. Sử sách chép rằng ông soạn sách binh pháp để dạy các tướng, trong đó có tên Binh thư yếu lược và Vạn Kiếp tông bí truyền thư. Mục đích là truyền lại kinh nghiệm cầm quân, giúp tướng lĩnh hiểu cách đánh của đối phương và cách đánh phù hợp với Đại Việt.
Bản Binh thư yếu lược lưu hành ngày nay là một văn bản chữ Hán được nhiều thế hệ chép lại. Nội dung gồm nhiều thiên, bàn về việc chọn tướng, phép luyện quân, cách hành quân, đóng doanh trại, bày trận, dùng gián điệp, xem địa thế, giữ thành và đánh thành. Nhiều đoạn dẫn lại ý của binh thư cổ Trung Hoa rồi bình giải theo kinh nghiệm riêng.
Trong khi đó, Vạn Kiếp tông bí truyền thư được cho là đã thất truyền, chỉ còn lưu lại bài tựa mà sử sách ghi là của Trần Khánh Dư. Bài tựa ca ngợi cách dùng binh của Hưng Đạo Vương, nhấn mạnh việc biết người biết mình và biết biến hoá theo tình thế.
Những tranh luận về văn bản
Khi đọc Binh thư yếu lược, cần biết rằng các nhà nghiên cứu còn những ý kiến khác nhau về văn bản. Có ý kiến cho rằng bản hiện còn đã được người đời sau biên soạn, bổ sung nhiều lớp, có những đoạn nhắc tới sự việc, vũ khí của các thời kỳ muộn hơn thế kỷ XIII. Cũng có ý kiến cho rằng đây là một tác phẩm khác mượn tên tuổi của Hưng Đạo Vương.
Những tranh luận này không làm giảm giá trị của tư tưởng quân sự gắn với Trần Hưng Đạo, vì tư tưởng ấy còn được ghi lại ở nhiều nguồn khác, như Hịch tướng sĩ và những lời ông bàn với vua Trần được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư. Nhưng chúng nhắc người đọc nên thận trọng, không gán mọi câu chữ trong bản lưu hành cho chính tay ông.
Với người đọc phổ thông, cách tốt nhất là đọc các bản dịch có lời giới thiệu, chú thích của các nhà nghiên cứu, đối chiếu với sử liệu chính thống, và coi bộ sách là một kho kinh nghiệm quân sự được tích luỹ qua nhiều thế hệ chứ không phải tác phẩm của một người duy nhất.
Tư tưởng quân sự của Trần Hưng Đạo qua các nguồn
Một trong những tư tưởng nổi tiếng nhất được sử chép lại là lời Hưng Đạo Vương dặn vua Trần Anh Tông trước khi mất năm 1300. Khi vua hỏi kế giữ nước, ông khuyên phải khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, coi đó là thượng sách giữ nước. Ý này cho thấy gốc của sức mạnh quân sự nằm ở sức dân, chứ không chỉ ở quân đội.
Cũng theo sử chép, ông phân tích rằng đối phương cậy trường trận, tức đội hình lớn và đánh dàn trận, còn Đại Việt dựa vào đoản binh, tức lực lượng nhỏ, linh hoạt; dùng đoản binh chế trường trận là lẽ thường của binh pháp. Đây là tinh thần lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh đã nói ở các bài khác trong danh mục.
Hịch tướng sĩ, bài hịch ông viết trước cuộc kháng chiến lần thứ hai, lại cho thấy một mặt khác: việc giữ lòng quân. Bài hịch vừa khích lệ, vừa trách nhẹ thói ham vui, vừa nhắc tướng sĩ chăm học binh thư. Đọc cùng Binh thư yếu lược, có thể thấy tư tưởng của ông là sự kết hợp giữa mưu lược, sức dân và tinh thần người lính.
Hổ trướng khu cơ và Đào Duy Từ
Đào Duy Từ (1572–1634) quê ở Thanh Hoá, xuất thân trong gia đình làm nghề hát xướng, vì lệ thời ấy không được dự thi. Ông vào Đàng Trong, được chúa Nguyễn Phúc Nguyên trọng dụng, trở thành mưu thần quan trọng trong việc xây dựng thế lực của họ Nguyễn ở phía nam trong bối cảnh Trịnh – Nguyễn phân tranh.
Dấu ấn nổi bật của ông là hệ thống luỹ phòng thủ ở vùng Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị, gồm luỹ Trường Dục và luỹ Nhật Lệ, dân gian quen gọi là Luỹ Thầy. Hệ thống luỹ này giúp Đàng Trong đứng vững trước nhiều đợt tiến công trong những năm sau đó.
Hổ trướng khu cơ là bộ binh thư ông soạn, tên sách có thể hiểu là những điều cơ yếu trong trướng của người cầm quân. Sách bàn về cách tổ chức và luyện quân, phép dùng tướng, cách bày trận theo địa hình, cách xem thời tiết, đường đi, cách phòng thủ và đánh thành. Văn bản hiện còn cũng được chép lại qua nhiều đời, và có những đoạn được cho là người sau thêm vào, nên cũng cần đọc qua bản dịch có chú giải.
Những ý tưởng chung đáng chú ý trong hai bộ sách
Chọn tướng trước chọn quân. Cả hai bộ sách đều dành nhiều chỗ cho việc chọn và dùng tướng. Người cầm quân phải có đức, có trí, biết thương lính, giữ được kỷ luật. Quân đông mà tướng kém thì đông cũng vô ích.
Quân cốt tinh, không cốt nhiều. Luyện quân kỹ, kỷ luật nghiêm quan trọng hơn số lượng. Ý này phù hợp với hoàn cảnh một nước không đông người, phải dựa vào chất lượng của từng đơn vị để đối đầu với đối phương đông hơn.
Đọc đất trước khi đánh. Địa hình, đường đi, sông núi, thời tiết được bàn rất kỹ. Người cầm quân phải hiểu đất mình đang đứng để chọn nơi giao chiến, nơi đóng quân, đường tiến và đường lui.
Biến hoá theo tình thế. Không có trận đồ nào dùng được mãi. Binh thư nhấn mạnh việc biết người biết mình, biết lúc tiến lúc lui, không câu nệ phép tắc khi tình thế đã khác.
So sánh nhanh hai bộ binh thư
Bảng dưới đây so sánh hai bộ sách ở những điểm cơ bản, dựa trên các giới thiệu phổ thông. Chi tiết văn bản nên tra trong các ấn bản có khảo cứu.
| Tiêu chí | Binh thư yếu lược | Hổ trướng khu cơ |
|---|---|---|
| Người gắn tên | Trần Hưng Đạo (thế kỷ XIII) | Đào Duy Từ (đầu thế kỷ XVII) |
| Hoàn cảnh | Kháng chiến chống quân Nguyên | Trịnh – Nguyễn phân tranh, xây dựng Đàng Trong |
| Trọng tâm | Chọn tướng, luyện quân, hành quân, bày trận | Tổ chức quân, bày trận theo địa hình, phòng thủ |
| Công trình, sự kiện liên quan | Các trận Chương Dương, Vạn Kiếp, Bạch Đằng | Luỹ Trường Dục, luỹ Nhật Lệ |
| Vấn đề văn bản | Nhiều lớp biên soạn, còn tranh luận | Chép lại qua nhiều đời, có phần thêm vào |
Điểm chung của hai bộ sách là học hỏi binh thư cổ nhưng không sao chép máy móc, luôn đặt câu hỏi cách đánh nào hợp với đất nước và con người của mình. Đây cũng là tinh thần mà các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh khi nói về truyền thống quân sự Việt Nam.
Những nguồn binh pháp khác nên biết
Ngoài hai bộ sách trên, kinh nghiệm quân sự của người Việt còn nằm trong nhiều văn bản khác. Quân trung từ mệnh tập của Nguyễn Trãi gom các thư từ, văn bản gửi tướng lĩnh nhà Minh trong khởi nghĩa Lam Sơn, cho thấy cách kết hợp đấu tranh quân sự với ngoại giao, đánh vào lòng người để hạ thành mà không cần công phá.
Bình Ngô đại cáo, ngoài giá trị văn chương, cũng tổng kết cách đánh của nghĩa quân với những ý như lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều. Các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư chép lại nhiều lời bàn về binh pháp của vua quan các triều, là nguồn quan trọng để hiểu tư duy quân sự thời phong kiến.
Ở thời hiện đại, kinh nghiệm của các cuộc kháng chiến được ghi lại trong các công trình tổng kết chiến tranh, giáo trình lịch sử quân sự và hồi ký của các tướng lĩnh. Đọc nối tiếp từ binh thư cổ tới các tổng kết hiện đại giúp thấy được sợi chỉ xuyên suốt của nghệ thuật quân sự Việt Nam.
Đọc binh thư hôm nay: nên bắt đầu thế nào
Người mới tìm hiểu nên bắt đầu từ các bài viết giới thiệu, các chương về lịch sử quân sự trong sách lịch sử phổ thông, rồi mới đọc bản dịch đầy đủ. Bản dịch tốt thường có lời giới thiệu về tác giả, hoàn cảnh ra đời và những vấn đề văn bản, giúp người đọc không hiểu sai.
Khi đọc, nên chú ý phần tư tưởng hơn phần kỹ thuật. Những thiên bàn về khí giới, trận đồ cụ thể gắn với thời đại cũ và không còn ý nghĩa thực tế. Trong khi đó, những bàn luận về dùng người, nắm thời cơ, hiểu đối phương, giữ lòng quân và lòng dân vẫn có giá trị tham khảo cho nhiều lĩnh vực ngoài quân sự.
Cuối cùng, nên đặt binh thư trong bối cảnh lịch sử của nó. Đây là sách viết cho người cầm quân thời phong kiến, với những quan niệm của thời ấy. Đọc với thái độ trân trọng nhưng có phân tích sẽ giúp hiểu đúng hơn giá trị của di sản này, cũng như vị trí của nó trong nghệ thuật quân sự Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Binh thư yếu lược có phải do Trần Hưng Đạo viết không?
Sử sách chép Trần Hưng Đạo có soạn sách binh pháp, nhưng bản Binh thư yếu lược hiện còn được nhiều nhà nghiên cứu cho là đã qua nhiều lớp biên soạn của người đời sau. Nên đọc bản dịch có khảo cứu và đối chiếu sử liệu chính thống.
Hổ trướng khu cơ là của ai?
Hổ trướng khu cơ do Đào Duy Từ soạn, ông là mưu thần của chúa Nguyễn Phúc Nguyên ở Đàng Trong đầu thế kỷ XVII. Sách bàn về tổ chức, luyện quân, bày trận theo địa hình và phép phòng thủ.
Luỹ Thầy là gì?
Luỹ Thầy là cách dân gian gọi hệ thống luỹ Trường Dục và luỹ Nhật Lệ do Đào Duy Từ chủ trương xây ở vùng Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Hệ thống luỹ giúp Đàng Trong đứng vững trong thời Trịnh – Nguyễn phân tranh.
Khoan thư sức dân nghĩa là gì?
Là nới sức cho dân, không bắt dân đóng góp, lao dịch quá sức. Theo sử chép, đây là lời Trần Hưng Đạo dặn vua Trần Anh Tông, coi sức dân là gốc rễ bền vững của việc giữ nước.
Vạn Kiếp tông bí truyền thư còn không?
Theo các nhà nghiên cứu, Vạn Kiếp tông bí truyền thư đã thất truyền. Ngày nay chỉ còn lưu lại bài tựa mà sử sách ghi là của Trần Khánh Dư, ca ngợi cách dùng binh của Hưng Đạo Vương.
Người mới tìm hiểu nên đọc binh thư thế nào?
Nên bắt đầu từ các bài giới thiệu và sách lịch sử phổ thông, sau đó đọc bản dịch có chú giải. Tập trung vào phần tư tưởng như dùng người, nắm thời cơ, giữ lòng dân, thay vì các chi tiết kỹ thuật đã gắn với thời đại cũ.