KhangChien.comKháng Chiến
Nghệ thuật quân sự Việt Nam

Địa đạo, hầm bí mật, hầm chữ A: công trình phòng tránh của quân và dân

Địa đạo, hầm bí mật, hầm chữ A là công trình giúp quân và dân sống, ẩn nấp và chiến đấu dưới bom đạn. Tìm hiểu từng loại qua Củ Chi, Vịnh Mốc và Nam Hồng.

Narrow earthen tunnel corridor lit by a single small oil lamp, rough clay walls and low ceiling, warm amber glow fading into darkness, close perspective, no people

Địa đạo, hầm bí mật và hầm chữ A là ba loại công trình mà quân và dân Việt Nam tự tay đào, đắp để sống còn, ẩn nấp và tiếp tục chiến đấu dưới bom đạn của những đối phương có ưu thế tuyệt đối về hoả lực. Địa đạo là hệ thống đường hầm dài, nối nhiều nơi với nhau; hầm bí mật là hầm nhỏ được nguỵ trang kín để giấu người; hầm chữ A là hầm trú ẩn nửa nổi nửa chìm, khung hình chữ A, dùng để tránh bom pháo.

Bài này giới thiệu từng loại công trình, những di tích tiêu biểu như địa đạo Củ Chi, địa đạo Vịnh Mốc, địa đạo Nam Hồng, và lý do vì sao đào đất lại trở thành một phần của nghệ thuật quân sự Việt Nam. Nội dung ở mức lịch sử và tham quan, không phải hướng dẫn xây dựng.

Vì sao phải xuống lòng đất

Trong cả hai cuộc kháng chiến, đối phương có ưu thế lớn về pháo binh và không quân. Thời chống Mỹ, mật độ bom đạn ở nhiều vùng lên tới mức hiếm thấy trong lịch sử chiến tranh: máy bay ném bom theo giờ, pháo bắn cấp tập, xe tăng và máy ủi san phẳng rừng cây. Trên mặt đất, gần như không chỗ nào an toàn lâu dài.

Không thể đọ hoả lực, quân và dân chọn cách tránh nó. Lòng đất là nơi bom đạn khó với tới nhất, lại sẵn có, chỉ cần sức người và thời gian. Nhờ hầm và địa đạo, người dân vẫn bám được làng, du kích vẫn bám được đất, bộ đội vẫn có chỗ trú quân sát cạnh đối phương.

Điều đáng nói là hầu hết các công trình này được làm bằng công cụ thô sơ như cuốc, xẻng, thúng, và bằng sức của chính người dân địa phương. Đất đào lên phải được mang đi đổ kín đáo để không lộ. Mỗi mét địa đạo là kết quả của nhiều đêm làm việc trong điều kiện thiếu không khí, thiếu ánh sáng.

Địa đạo Củ Chi: làng ngầm dưới đất thép

Địa đạo Củ Chi, nay thuộc TP. Hồ Chí Minh, là hệ thống địa đạo nổi tiếng nhất. Những đoạn đầu được đào từ thời chống Pháp, rồi được mở rộng mạnh trong kháng chiến chống Mỹ, với tổng chiều dài thường được nhắc là khoảng 250 kilômét. Địa đạo có nhiều tầng, nhiều nhánh, nối các xóm, các xã với nhau.

Dưới lòng đất có chỗ ở, chỗ hội họp, bếp nấu ăn, giếng nước, nơi cứu chữa thương binh. Bếp được làm theo kiểu dẫn khói đi xa qua nhiều ngăn để khói tản ra, khó bị phát hiện từ trên không. Lối ra vào được nguỵ trang kín và thường nhỏ, chỉ vừa người Việt vóc dáng nhỏ lách qua. Đường hầm được chia đoạn để hạn chế nguy hiểm khi một đoạn bị phát hiện.

Nhờ địa đạo, du kích và bộ đội có thể trụ lại ngay sát Sài Gòn và các căn cứ lớn của đối phương, xuất hiện bất ngờ rồi biến mất. Ngày nay, khu di tích Bến Dược và Bến Đình là nơi đón nhiều khách trong và ngoài nước đến tìm hiểu về cuộc sống dưới lòng đất thời chiến.

Địa đạo Vịnh Mốc: cả làng sống dưới lòng đất

Vĩnh Linh, vùng đất phía bắc sông Bến Hải, nay thuộc tỉnh Quảng Trị, là một trong những nơi bị đánh phá dữ dội nhất thời chống Mỹ vì nằm sát giới tuyến. Để bám trụ, người dân làng Vịnh Mốc đã đào một hệ thống địa đạo dài gần hai kilômét, gồm ba tầng sâu dần, có lối thông ra biển và lên đồi.

Khác Củ Chi chủ yếu phục vụ chiến đấu, Vịnh Mốc nổi tiếng như một ngôi làng thật sự dưới lòng đất. Dọc địa đạo có những ô nhỏ cho từng gia đình, có giếng, có chỗ hội họp, có trạm xá. Nhiều gia đình sống ở đây nhiều năm, và đã có những em bé được sinh ra trong lòng địa đạo, một chi tiết thường được người hướng dẫn kể cho du khách.

Địa đạo Vịnh Mốc còn là trạm trung chuyển hàng hoá, vũ khí ra đảo Cồn Cỏ ngoài khơi. Ngày nay di tích được giữ gìn khá nguyên vẹn, cho thấy rõ sức chịu đựng và sự sáng tạo của người dân một vùng đất tuyến lửa.

Địa đạo Nam Hồng và các địa đạo khác

Không chỉ ở miền Nam và miền Trung, địa đạo cũng xuất hiện ở vùng đồng bằng Bắc Bộ thời chống Pháp. Địa đạo Nam Hồng ở vùng Đông Anh, Hà Nội là ví dụ tiêu biểu. Hệ thống đường hầm nối các xóm, các làng giúp du kích và cán bộ hoạt động ngay trong vùng đối phương kiểm soát, ẩn mình khi bị càn và bất ngờ xuất hiện đánh lại.

Ở miền Nam, ngoài Củ Chi còn nhiều hệ thống địa đạo khác như địa đạo Phú Thọ Hoà ở vùng ven Sài Gòn và địa đạo Long Phước ở vùng Bà Rịa cũ, nay cũng thuộc TP. Hồ Chí Minh. Ở miền Trung có địa đạo Kỳ Anh ở Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Mỗi nơi có đặc điểm riêng theo thổ nhưỡng: đất đỏ, đất sét chắc thì đào được sâu và dài, đất cát thì phải gia cố nhiều hơn.

Điểm chung của các địa đạo là đều do người dân địa phương tự làm, gắn chặt với làng chiến đấu và du kích. Địa đạo không phải công trình của riêng quân đội, mà là công trình của cả cộng đồng.

Hầm bí mật và hầm chữ A: nhỏ mà cứu nhiều người

Hầm bí mật. Là hầm nhỏ, chứa vài người, được nguỵ trang rất kín dưới bếp, dưới chuồng gia súc, dưới bờ ao, bụi tre. Ở đồng bằng Nam Bộ và Bắc Bộ, hầm bí mật giúp cán bộ, du kích ẩn mình ngay trong làng khi đối phương lùng sục. Sự an toàn của hầm phụ thuộc hoàn toàn vào việc giữ bí mật, nên chỉ rất ít người biết vị trí từng hầm. Nhiều gia đình đã bảo vệ cán bộ trong hầm nhà mình suốt nhiều năm.

Hầm chữ A. Là hầm trú ẩn có khung là hai mái nghiêng dựa vào nhau như hình chữ A, bên trên phủ đất dày. Hình dạng này giúp hầm chịu được sức ép và mảnh văng khi bom pháo nổ gần. Hầm chữ A phổ biến ở miền Bắc thời chống Mỹ, ở các làng, các cơ quan, bệnh viện, trường học, và ở các trận địa, trạm dọc đường Trường Sơn.

Hố cá nhân ở đô thị. Ở Hà Nội và các thành phố miền Bắc thời chống Mỹ, dọc vỉa hè có những hố trú ẩn cá nhân hình trụ, có nắp đậy. Khi còi báo động vang lên, người đi đường xuống ngay hố gần nhất. Hình ảnh này trở thành ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội, nhất là trong những ngày cuối năm 1972.

Đời sống dưới lòng đất: thiếu thốn và bền bỉ

Sống trong địa đạo hay hầm trú ẩn nhiều ngày liền là một thử thách lớn. Không khí ngột ngạt, nóng ẩm, ánh sáng chỉ có từ những ngọn đèn dầu nhỏ phải dùng dè sẻn. Mùa mưa, nước có thể thấm vào hầm; côn trùng, rắn rết là mối lo thường trực. Người bị thương được chữa trị ngay trong lòng đất, trong điều kiện thiếu thuốc men và dụng cụ.

Thế nhưng sinh hoạt vẫn được duy trì một cách bền bỉ. Ở nhiều địa đạo có những buổi họp, lớp học chữ, lớp học văn hoá cho thiếu niên, những buổi văn nghệ nhỏ để động viên nhau. Người dân chia ca để lên mặt đất làm ruộng, lấy nước, nấu ăn vào những lúc tạm yên. Đời sống dưới lòng đất vì vậy không chỉ là trốn tránh, mà là cách giữ cho cuộc sống tiếp diễn.

Những chi tiết đời thường ấy giải thích vì sao địa đạo được coi là một phần của nghệ thuật quân sự nhân dân. Nó giúp con người trụ lại lâu dài trên đất của mình, và chính sự trụ lại ấy đã làm thất bại nhiều kế hoạch tách dân khỏi kháng chiến của đối phương.

Bảng phân biệt các loại công trình

Bảng dưới đây giúp phân biệt nhanh các loại công trình phòng tránh, dựa trên mục đích và quy mô.

Loại công trìnhQuy môMục đích chínhVí dụ tiêu biểu
Địa đạo chiến đấuHàng chục đến hàng trăm kilômétẨn quân, cơ động, xuất kíchCủ Chi, Nam Hồng
Địa đạo làngVài kilômét, nhiều tầngCả cộng đồng sống và sản xuấtVịnh Mốc
Hầm bí mậtVài ngườiGiấu cán bộ, du kích trong làngPhổ biến ở đồng bằng
Hầm chữ AMột nhóm ngườiTránh bom pháoLàng, cơ quan, đường Trường Sơn
Hố cá nhânMột ngườiTrú ẩn tức thời ở đô thịVỉa hè Hà Nội

Các loại công trình này không tách rời mà bổ sung cho nhau. Một làng chiến đấu có thể có cả địa đạo, hầm bí mật lẫn hầm chữ A. Cái tài nằm ở chỗ chọn đúng loại công trình cho đúng nhu cầu và điều kiện đất đai từng vùng.

Tham quan di tích: nên chú ý gì

Các khu di tích địa đạo ngày nay đã được gia cố một phần để đón khách, nhưng lối đi vẫn hẹp, thấp và thiếu không khí so với bên ngoài. Người có bệnh tim mạch, hô hấp, người sợ không gian hẹp nên cân nhắc chỉ đi đoạn ngắn hoặc xem phần trưng bày trên mặt đất. Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên đi cùng và giải thích trước để các em không hoảng.

Nên đi theo người hướng dẫn của khu di tích để nghe câu chuyện gắn với từng đoạn hầm, từng căn phòng. Những chi tiết như nơi các em bé ra đời ở Vịnh Mốc hay bếp dẫn khói ở Củ Chi sẽ có ý nghĩa hơn khi được kể ngay tại chỗ.

Cuối cùng, nên giữ thái độ trân trọng. Đây không chỉ là điểm tham quan mà là nơi nhiều người đã sống, chiến đấu và hy sinh. Không viết vẽ lên vách, không mang đồ trong di tích ra ngoài, và dành một chút thời gian ở nhà bia hay đài tưởng niệm của khu di tích.

Câu hỏi thường gặp

Địa đạo Củ Chi dài bao nhiêu?

Hệ thống địa đạo Củ Chi thường được nhắc với tổng chiều dài khoảng 250 kilômét, gồm nhiều tầng và nhánh nối các xóm, các xã. Du khách hiện chỉ tham quan một phần đã được gia cố tại khu Bến Dược và Bến Đình.

Địa đạo Vịnh Mốc nằm ở đâu?

Địa đạo Vịnh Mốc nằm ở vùng Vĩnh Linh, phía bắc sông Bến Hải, nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Địa đạo dài gần hai kilômét, ba tầng, từng là nơi sinh sống của nhiều gia đình trong thời kỳ chống Mỹ.

Hầm chữ A khác hầm bí mật thế nào?

Hầm chữ A dùng để tránh bom pháo, có khung hai mái nghiêng phủ đất dày, không cần giấu kín. Hầm bí mật dùng để giấu người khỏi sự lùng sục của đối phương, nên phải nguỵ trang thật kín và chỉ ít người biết.

Địa đạo Nam Hồng có từ khi nào?

Địa đạo Nam Hồng ở vùng Đông Anh, Hà Nội được đào trong kháng chiến chống Pháp. Đường hầm nối các xóm giúp du kích và cán bộ hoạt động ngay trong vùng đối phương kiểm soát.

Trẻ nhỏ có nên đi vào địa đạo khi tham quan không?

Trẻ có thể tham quan đoạn ngắn nếu có cha mẹ đi cùng và được giải thích trước. Nếu trẻ sợ hoặc khó thở, nên ra ngoài ngay và xem phần trưng bày trên mặt đất. Người có bệnh tim mạch, hô hấp cũng nên cân nhắc.

Vì sao nói địa đạo là công trình của cả cộng đồng?

Vì địa đạo do chính người dân địa phương đào bằng công cụ thô sơ trong nhiều năm, gắn với làng chiến đấu và du kích. Cả người già, phụ nữ, thiếu niên đều góp sức đào đất, chuyển đất và giữ bí mật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138