Trận Him Lam mở màn chiến dịch Điện Biên Phủ vào khoảng 17 giờ ngày 13/3/1954, khi pháo binh ta bắn dồn dập vào cụm cứ điểm này; đến khuya cùng ngày, bộ đội Đại đoàn 312 đã tiêu diệt hoàn toàn Him Lam. Trong trận đánh, chiến sĩ Phan Đình Giót đã lao lên lấy thân mình lấp lỗ châu mai của lô cốt đối phương, mở đường cho đồng đội xung phong, trở thành một trong những tấm gương tiêu biểu nhất của chiến dịch.
Bài này kể vì sao Him Lam được chọn làm trận đầu, cứ điểm được phòng thủ ra sao, trận đánh diễn ra theo những bước nào, chuyện về anh Phan Đình Giót theo những gì sử liệu chính thống ghi nhận, và di tích Him Lam hôm nay.
Vì sao Him Lam là trận đầu tiên
Him Lam nằm ở phía Đông Bắc lòng chảo Mường Thanh, trên ba mỏm đồi liền nhau, cách khu trung tâm vài ki-lô-mét, chắn con đường từ Tuần Giáo vào Điện Biên Phủ. Phía Pháp coi đây là một trong những cứ điểm mạnh nhất, một "cánh cửa" che chắn cho khu trung tâm và sân bay. Lực lượng giữ Him Lam là một tiểu đoàn lính Lê dương thiện chiến, được pháo binh từ trung tâm yểm trợ.
Chọn Him Lam làm trận mở màn là một lựa chọn có tính toán. Đây là cứ điểm tương đối tách biệt, có thể tập trung ưu thế lực lượng và hoả lực để đánh nhanh, trong khi đối phương khó tăng viện kịp. Đánh thắng một cứ điểm mạnh ngay trận đầu sẽ có tác động lớn: mở cửa phía Đông Bắc, đưa sân bay vào tầm pháo, và quan trọng không kém là chứng minh cho bộ đội rằng tập đoàn cứ điểm hoàn toàn có thể đánh được. Ngược lại, nếu trận đầu không thành, tinh thần cả chiến dịch sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, Him Lam được chuẩn bị kỹ lưỡng trong nhiều tuần, từ trinh sát, đào hào tiếp cận cho tới tập dượt trên mô hình.
Cứ điểm Him Lam được phòng thủ ra sao
Ba điểm tựa trên ba mỏm đồi của Him Lam yểm trợ lẫn nhau. Mỗi điểm tựa có lô cốt, hầm ngầm, hào giao thông, ụ súng máy và súng cối. Bao quanh là nhiều lớp hàng rào dây thép gai dày, xen kẽ bãi mìn, có đoạn rộng hàng chục mét. Từ khu trung tâm, pháo binh có thể bắn chặn vào bất kỳ hướng nào đối phương tiến công.
Trong những tuần trước trận đánh, trinh sát của ta nhiều lần bò sát hàng rào, có khi luồn vào bên trong để nắm cách bố trí lô cốt, đường đi lại, giờ đổi gác. Bộ đội đào hào tiếp cận từ xa đến gần, mỗi đêm lấn thêm một đoạn, đến ngày nổ súng thì đầu hào đã ở khá sát hàng rào ngoài cùng. Các đơn vị bộc phá tập phá rào trên mô hình dựng giống thật, tính toán số ống bộc phá cần cho từng lớp. Chính sự chuẩn bị tỉ mỉ ấy giải thích vì sao một cứ điểm mạnh như Him Lam có thể bị tiêu diệt trong vòng vài giờ.
Chiều 13/3/1954: pháo binh mở màn
Khoảng 17 giờ ngày 13/3, pháo binh của ta từ các trận địa trên sườn núi đồng loạt bắn vào Him Lam và một số mục tiêu trong khu trung tâm. Đây là lần đầu tiên đối phương thấy rõ quy mô pháo binh mà họ từng tin là không thể đưa vào Điện Biên Phủ. Pháo bắn trúng nhiều lô cốt, hầm, trong đó có sở chỉ huy của cứ điểm, khiến bộ máy chỉ huy bị rối loạn ngay từ đầu.
Cùng lúc, pháo cũng bắn vào sân bay và các trận địa pháo của đối phương để hạn chế khả năng bắn chặn. Pháo binh đối phương bắn trả nhưng khó xác định được vị trí trận địa pháo ta vì chúng đã được đặt trong hầm kiên cố, ngụy trang kỹ. Sau đợt pháo bắn chuẩn bị, các mũi bộ binh của Đại đoàn 312 từ đầu hào xuất phát, đưa bộc phá lên phá từng lớp rào. Tiếng bộc phá nổ liên tiếp, các mũi xung phong mở cửa vào ba điểm tựa. Trận đánh chuyển sang giai đoạn giáp chiến, giành từng lô cốt, từng đoạn hào.
Phan Đình Giót và lỗ châu mai
Trong lúc một mũi xung phong của ta bị hoả lực từ một lô cốt chặn lại, chiến sĩ Phan Đình Giót, quê Hà Tĩnh, đã cùng đồng đội phá rào, mở đường. Theo những gì được ghi nhận, anh bị thương nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu. Khi khẩu súng máy trong lô cốt tiếp tục bắn ra, gây thương vong cho đồng đội, anh đã lao lên lấy thân mình lấp lỗ châu mai, làm câm họng súng để đơn vị xung phong.
Hành động ấy giúp mũi tiến công vượt qua chỗ bế tắc, góp phần vào thắng lợi của trận Him Lam. Phan Đình Giót được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên anh nay được đặt cho đường phố, trường học ở nhiều nơi; quê hương anh và di tích Him Lam đều có nơi tưởng niệm. Khi kể lại chuyện này, nên giữ đúng những chi tiết đã được sử liệu ghi nhận và tránh thêm thắt lời nói hay cảnh tượng không có nguồn. Sự hy sinh của anh đủ lớn để không cần tô vẽ, và cũng nên nhớ rằng bên cạnh anh còn nhiều chiến sĩ khác đã ngã xuống trong cùng đêm ấy mà tên tuổi ít được nhắc đến.
Những người lính bình thường trong đêm Him Lam
Ngoài tên Phan Đình Giót, trận Him Lam còn có rất nhiều người lính mà tên tuổi chỉ được ghi trong sổ đơn vị hoặc trên bia mộ: những người ôm bộc phá phá rào, những người mở cửa mở dưới làn đạn, những người cõng thương binh ra phía sau, những pháo thủ bắn suốt nhiều giờ không nghỉ. Nhiều người trong số họ là những thanh niên mới ngoài hai mươi tuổi, đến từ các làng quê đồng bằng và trung du, có người lần đầu ra trận.
Hồi ức của các cựu chiến binh từng đánh Him Lam thường nhắc tới cảm giác chờ đợi trong hào trước giờ nổ súng, tiếng pháo đầu tiên vang lên, và đồng đội ngã xuống ngay bên cạnh. Những câu chuyện ấy ít khi lên sách giáo khoa, nhưng giúp người đọc hôm nay hiểu chiến thắng được làm nên bằng gì. Nếu trong gia đình có ông bà, người thân từng tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ, ghi lại lời kể của họ, dù chỉ vài trang giấy, là cách quý giá để những người lính bình thường không bị lãng quên.
Kết thúc trận đánh và những gì nó mở ra
Sau nhiều giờ chiến đấu quyết liệt, đến khuya ngày 13/3/1954, bộ đội ta làm chủ hoàn toàn cụm cứ điểm Him Lam. Lực lượng giữ cứ điểm bị tiêu diệt và bắt sống phần lớn, chỉ một số ít chạy thoát về khu trung tâm. Ngay đêm hôm sau, 14 rạng sáng 15/3, Đại đoàn 308 tiến công đồi Độc Lập, rồi ngày 17/3 cứ điểm Bản Kéo ra hàng. Phân khu Bắc bị xoá sổ chỉ trong năm ngày.
Thắng lợi ở Him Lam có giá trị vượt khỏi một cứ điểm. Nó cho thấy cách chuẩn bị theo phương châm đánh chắc tiến chắc là đúng, pháo binh ta đủ sức áp đảo pháo đối phương, và bộ binh có thể phá được hệ thống rào, lô cốt nhiều lớp. Với phía Pháp, mất Him Lam ngay đêm đầu là cú sốc lớn: niềm tin vào hoả lực và cách phòng thủ của tập đoàn cứ điểm bị lung lay. Sân bay Mường Thanh bắt đầu nằm trong tầm pháo, việc tiếp tế và rút thương binh bằng máy bay trở nên khó khăn ngay từ những ngày đầu.
Ba trận đầu tiên của chiến dịch
Him Lam là trận đầu của đợt một, nhưng nên đặt nó cạnh hai trận ngay sau để thấy nhịp đánh liên tục của những ngày đầu chiến dịch:
| Trận | Thời gian | Đơn vị tiến công chính | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Him Lam | Chiều tối 13/3/1954 | Đại đoàn 312 | Tiêu diệt cụm cứ điểm trong đêm, mở màn chiến dịch |
| Độc Lập | Đêm 14 rạng sáng 15/3/1954 | Đại đoàn 308 | Tiêu diệt cứ điểm, uy hiếp hướng Bắc khu trung tâm |
| Bản Kéo | Ngày 17/3/1954 | Bị bao vây, cô lập | Quân đồn trú ra hàng, phân khu Bắc bị xoá bỏ |
Ba trận diễn ra liên tiếp trong năm ngày, mỗi trận một cách kết thúc: Him Lam bị tiêu diệt bằng tiến công mạnh, Độc Lập bị đánh qua một đêm giằng co, còn Bản Kéo không cần đánh lớn vì đã bị cô lập hoàn toàn. Đây cũng là ví dụ tốt để hiểu cách một tập đoàn cứ điểm bị bóc dần từ ngoài vào trong.
Đi thăm di tích Him Lam hôm nay
Di tích đồi Him Lam nằm ở phía Đông Bắc trung tâm Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên. Ở đây còn dấu tích hào, hầm, lô cốt được tu bổ, có khu tưởng niệm gắn với tên anh Phan Đình Giót và bia ghi lại trận đánh mở màn chiến dịch. Gần đó là nghĩa trang liệt sĩ Him Lam, nơi an nghỉ của nhiều chiến sĩ đã hy sinh.
Khi đưa học sinh hoặc con cháu tới đây, có thể bắt đầu bằng câu hỏi đơn giản: nếu đứng ở vị trí lô cốt, nhìn xuống con đường vào lòng chảo, người lính phòng thủ thấy gì? Rồi đi theo đường hào để hình dung quãng đường bộ đội phải vượt qua rào và mìn. Kết thúc bằng một phút đứng lặng ở khu tưởng niệm. Không trèo lên lô cốt, không đùa nghịch quanh mộ phần, ăn mặc kín đáo là những điều nên nhắc trẻ trước khi xuống xe. Giờ mở cửa và cách thức tham quan nên kiểm với ban quản lý di tích hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Trận Him Lam diễn ra ngày nào?
Trận Him Lam diễn ra chiều tối ngày 13/3/1954, mở màn chiến dịch Điện Biên Phủ. Pháo binh ta bắt đầu bắn vào khoảng 17 giờ, và đến khuya cùng ngày bộ đội đã tiêu diệt hoàn toàn cụm cứ điểm.
Đơn vị nào đánh trận Him Lam?
Lực lượng tiến công chính ở Him Lam là bộ đội Đại đoàn 312, được pháo binh của chiến dịch yểm trợ. Ngay sau đó, Đại đoàn 308 đánh đồi Độc Lập trong đêm 14 rạng sáng 15/3.
Phan Đình Giót đã làm gì ở Him Lam?
Theo sử liệu chính thống, anh Phan Đình Giót bị thương nhưng vẫn chiến đấu, rồi lao lên lấy thân mình lấp lỗ châu mai của lô cốt đối phương, làm câm họng súng để đồng đội xung phong. Anh được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Phan Đình Giót quê ở đâu?
Anh Phan Đình Giót quê ở tỉnh Hà Tĩnh. Tên anh nay được đặt cho đường phố và trường học ở nhiều địa phương, và có nơi tưởng niệm tại quê nhà cũng như tại di tích Him Lam ở tỉnh Điện Biên.
Vì sao Him Lam được chọn làm trận mở màn?
Him Lam là cứ điểm mạnh nhưng tương đối tách biệt, có thể tập trung ưu thế lực lượng để đánh nhanh. Đánh thắng ở đây mở cửa hướng Đông Bắc, đưa sân bay vào tầm pháo và chứng minh tập đoàn cứ điểm có thể bị tiêu diệt.
Ở Him Lam hôm nay còn xem được gì?
Di tích Him Lam còn dấu tích hào, hầm, lô cốt được tu bổ, khu tưởng niệm gắn với tên anh Phan Đình Giót, bia ghi lại trận đánh và nghĩa trang liệt sĩ Him Lam gần đó. Nên kiểm giờ mở cửa với ban quản lý.