KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến thời phong kiến

Trận Bạch Đằng năm 1288: trận quyết chiến trong lần thứ ba đánh quân Nguyên

Trận Bạch Đằng tháng 4 năm 1288: trận Vân Đồn triệt đường lương, vì sao quân Nguyên phải rút, bãi cọc Trần Hưng Đạo, diễn biến, ý nghĩa và các bãi cọc khai quật.

Archaeologist kneeling beside ancient ironwood stakes excavated in a riverside field in Quang Yen, seen from behind, overcast sky, close-up of dark wood grain, documentary style

Trận Bạch Đằng năm 1288 là trận quyết chiến kết thúc lần kháng chiến thứ ba chống quân Nguyên: tháng 4 năm 1288, khi đoàn thuyền chiến do Ô Mã Nhi chỉ huy rút qua sông Bạch Đằng, quân Trần dưới sự chỉ huy của Trần Hưng Đạo dùng bãi cọc ngầm và thuỷ triều để đánh tan, bắt sống Ô Mã Nhi. Cùng lúc, cánh quân bộ của Thoát Hoan rút qua Lạng Sơn bị chặn đánh liên tục.

Trận đánh này không đứng riêng. Nó là kết quả của cả một chuỗi tính toán: triệt đường lương của đối phương từ trận Vân Đồn, buộc quân Nguyên phải rút, đoán trước đường rút, rồi chuẩn bị trận địa đúng nơi đối phương sẽ đi qua. Bài viết lần theo chuỗi ấy và kết thúc ở những bãi cọc mà giới khảo cổ đã tìm thấy.

Bối cảnh lần thứ ba: quân Nguyên trở lại với thuỷ quân và thuyền lương

Sau thất bại năm 1285, nhà Nguyên tiếp tục chuẩn bị đánh Đại Việt lần nữa. Cuối năm 1287, quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy chung lại kéo sang. Lần này, ngoài quân bộ tiến qua biên giới phía bắc, còn có một đạo thuỷ quân lớn do Ô Mã Nhi chỉ huy theo đường biển, đi kèm một đoàn thuyền chở lương thực do Trương Văn Hổ phụ trách.

Việc mang theo đoàn thuyền lương cho thấy quân Nguyên đã rút kinh nghiệm từ lần trước: thiếu lương là một nguyên nhân chính khiến họ thất bại. Nếu đoàn thuyền lương tới nơi an toàn, đạo quân có thể trụ lâu ở Thăng Long, không phải phụ thuộc vào việc cướp lương tại chỗ, và cách đánh vườn không nhà trống sẽ mất bớt tác dụng.

Phía nhà Trần, Thượng hoàng Trần Thánh Tông, vua Trần Nhân Tông và Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo vẫn theo chủ trương quen thuộc: tránh đối đầu khi đối phương còn mạnh, bảo toàn lực lượng, đồng thời tìm cách đánh vào điểm yếu nhất của đối phương. Điểm yếu ấy, lần này, chính là đoàn thuyền lương đang trên đường tới.

Trận Vân Đồn: đòn đánh vào hậu cần

Đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ đi chậm hơn thuỷ quân chiến đấu của Ô Mã Nhi. Khi đoàn thuyền tới vùng biển Vân Đồn, nay thuộc tỉnh Quảng Ninh, Phó tướng Trần Khánh Dư, người được giao trấn giữ vùng này, đem quân chặn đánh. Trước đó, thuỷ quân Ô Mã Nhi đã đi qua mà quân Trần ở đây không chặn được; Trần Khánh Dư được cho cơ hội lập công chuộc lỗi.

Kết quả là đoàn thuyền lương bị đánh tan, phần lớn lương thực bị mất hoặc chìm xuống biển, số còn lại bị quân Trần thu giữ. Trương Văn Hổ phải chạy thoát về phương Bắc. Với quân Nguyên đang đóng ở Thăng Long, đây là một đòn rất nặng: chỗ dựa hậu cần mà họ chuẩn bị cho cả chiến dịch không còn nữa.

Các nhà sử học thường đánh giá trận Vân Đồn là bước ngoặt của lần kháng chiến thứ ba. Từ đây, quân Nguyên lại rơi vào tình cảnh như những lần trước: thiếu lương, phải tản ra các nơi tìm lương và bị quân dân nhà Trần đánh. Tinh thần quân Nguyên sa sút, các tướng bắt đầu bàn đến chuyện rút quân. Một trận đánh trên biển ở vùng đông bắc đã quyết định gần như toàn bộ cục diện trên đất liền.

Đoán đường rút và chuẩn bị trận địa

Quân Nguyên quyết định rút. Mất đoàn thuyền lương, trụ lại Thăng Long ngày càng khó, Thoát Hoan quyết định rút quân về nước. Quân bộ rút theo đường bộ qua Lạng Sơn, còn thuỷ quân của Ô Mã Nhi rút theo đường thuỷ ra biển.

Con đường thuỷ duy nhất thuận tiện. Để ra biển, đoàn thuyền chiến lớn cần đi qua những dòng sông đủ sâu dẫn ra cửa biển ở vùng đông bắc. Sông Bạch Đằng là một trong những đường ra quan trọng. Trần Hưng Đạo nhận định thuỷ quân Nguyên sẽ rút qua đây và quyết định chọn sông Bạch Đằng làm nơi quyết chiến.

Bãi cọc theo kinh nghiệm xưa. Quân Trần đẵn gỗ, đẽo nhọn, cắm xuống lòng sông ở những đoạn đoàn thuyền phải đi qua, tính sao cho lúc nước lên cọc bị ngập kín, lúc nước rút cọc nằm sát mặt nước. Đây là sự kế thừa có ý thức kinh nghiệm của Ngô Quyền năm 938 và Lê Hoàn năm 981.

Bố trí quân mai phục. Hai bên bờ sông, quân Trần bố trí bộ binh và thuyền chiến mai phục ở các nhánh sông, lạch nhỏ. Thuỷ quân nhẹ được giao nhiệm vụ khiêu chiến, nhử đoàn thuyền vào đúng khu vực bãi cọc theo đúng nhịp thuỷ triều.

Chặn cả đường bộ. Song song, các cánh quân khác được bố trí chặn đánh trên đường quân bộ của Thoát Hoan rút về Lạng Sơn, để hai cánh quân Nguyên không thể cứu nhau.

Diễn biến trận Bạch Đằng tháng 4 năm 1288

Sách giáo khoa và các công trình lịch sử thường ghi trận đánh diễn ra vào tháng 4 năm 1288, tức tháng 3 năm Mậu Tý theo âm lịch. Trình tự chính như sau.

  1. Đoàn thuyền chiến của Ô Mã Nhi từ phía Thăng Long xuôi về hướng sông Bạch Đằng để ra biển, đi vào khu vực quân Trần đã chuẩn bị.
  2. Thuyền nhẹ của quân Trần ra khiêu chiến rồi giả thua, nhử đoàn thuyền tiến vào khu vực bãi cọc trong lúc nước triều đang lên, cọc còn chìm dưới mặt nước.
  3. Khi đoàn thuyền đã lọt vào trận địa, thuyền chiến mai phục từ các nhánh sông đổ ra, đánh vào đội hình; quân bộ hai bên bờ cùng tấn công.
  4. Nước triều rút, đoàn thuyền Nguyên vội tìm đường ra biển, va vào bãi cọc. Nhiều thuyền bị đâm thủng, mắc kẹt, đội hình rối loạn.
  5. Quân Trần dồn sức đánh trên mặt sông. Đoàn thuyền chiến Nguyên bị tiêu diệt hoặc bị bắt gần hết; Ô Mã Nhi bị bắt sống.
  6. Cánh quân bộ của Thoát Hoan rút qua Lạng Sơn bị chặn đánh dọc đường, phải chạy về nước trong tình trạng tan tác.

Sau trận này, quân Nguyên không còn đem quân sang Đại Việt lần nào nữa. Nhà Trần chủ động sai sứ, trả tù binh, giữ quan hệ hoà hiếu, khép lại cuộc chiến tranh kéo dài ba mươi năm.

Ba trận trên sông Bạch Đằng: đừng nhầm lẫn

Sông Bạch Đằng gắn với ba lần đánh giặc trong lịch sử, nên học sinh và cả người lớn hay nhầm chi tiết giữa các trận. Bảng dưới đặt ba trận cạnh nhau để dễ phân biệt.

Điểm so sánhNăm 938Năm 981Năm 1288
Người chỉ huyNgô QuyềnLê HoànTrần Hưng Đạo
Đối phươngThuỷ quân Nam HánThuỷ quân TốngThuỷ quân Nguyên
Chủ tướng đối phươngLưu Hoằng Tháo, tử trậnLưu Trừng, bị chặn và rútÔ Mã Nhi, bị bắt sống
Hướng đi của địch qua bãi cọcTừ biển tiến vàoTừ biển tiến vàoTừ trong rút ra biển
Vai trò của trậnTrận quyết chiến, chấm dứt Bắc thuộcMột hướng của cuộc kháng chiến, trận chính ở Chi LăngTrận quyết chiến, kết thúc lần thứ ba

Điểm khác biệt đáng nhớ nhất là hướng đi của đối phương. Năm 938 và 981, đoàn thuyền địch tiến vào từ biển; năm 1288, đoàn thuyền đang rút về, nên việc đoán đúng đường rút trở thành điều kiện quyết định. Nhầm chiều này là nhầm cả cách hiểu về trận đánh.

Ý nghĩa: khép lại ba lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên

Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 kết thúc thắng lợi ba lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên của nhà Trần. Đối thủ là một đế quốc đã chinh phục nhiều quốc gia, và Đại Việt là một trong số ít nơi khiến đạo quân này phải rút lui nhiều lần. Đây là điều sử sách Việt Nam luôn nhấn mạnh khi nói về thời Trần.

Về nghệ thuật quân sự, trận Bạch Đằng năm 1288 cho thấy sự kết hợp nhiều yếu tố: đánh vào hậu cần ở Vân Đồn để buộc đối phương rút, đoán trước đường rút để chọn trận địa, dùng địa hình sông nước và thuỷ triều, phối hợp thuỷ binh với bộ binh, và đánh cả đường thuỷ lẫn đường bộ cùng lúc. Trận đánh không dựa vào may mắn mà là đỉnh điểm của cả một kế hoạch.

Về tinh thần, chiến thắng củng cố niềm tin rằng một nước nhỏ có thể giữ được độc lập trước đối thủ lớn mạnh nếu biết đoàn kết và biết cách đánh. Những áng văn thời Trần, những câu chuyện về Trần Hưng Đạo, về hội nghị Diên Hồng, đều gắn với ký ức về giai đoạn này.

Các bãi cọc khai quật và di tích hôm nay

Từ giữa thế kỷ XX, ở vùng Quảng Yên, nay thuộc tỉnh Quảng Ninh, người dân và các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều bãi cọc gỗ cổ nằm trong đất bồi gần sông. Bãi cọc Yên Giang là một trong những bãi được biết đến sớm; về sau còn có thêm các bãi khác được khai quật. Kết quả nghiên cứu cho thấy phần lớn các bãi cọc này gắn với trận năm 1288. Điều này phù hợp với việc lòng sông xưa đã dịch chuyển, những nơi từng là lòng sông nay trở thành ruộng, đầm.

Khu di tích Bạch Đằng Giang ở Quảng Yên có đền thờ Trần Hưng Đạo, tượng đài, nơi trưng bày cọc gỗ và tư liệu về các trận Bạch Đằng. Lễ hội Bạch Đằng được tổ chức vào khoảng tháng ba âm lịch, trùng với thời điểm diễn ra trận đánh năm 1288. Ngoài ra, nhiều nơi trong cả nước có đền thờ Trần Hưng Đạo, nổi tiếng là khu di tích Kiếp Bạc ở vùng Vạn Kiếp, gắn với nơi đóng quân của ông.

Khi đến xem bãi cọc, nên đọc kỹ chú thích về niên đại, vì việc phân biệt cọc của trận nào là kết quả nghiên cứu, không phải điều nhìn bằng mắt được. Lịch mở cửa, giá vé và các hoạt động lễ hội nên kiểm tra với ban quản lý di tích trước khi đi.

Câu hỏi thường gặp

Trận Bạch Đằng năm 1288 diễn ra khi nào?

Sách giáo khoa ghi trận đánh diễn ra vào tháng 4 năm 1288, tương ứng tháng 3 năm Mậu Tý theo âm lịch. Đây là trận quyết chiến kết thúc lần kháng chiến thứ ba chống quân Nguyên của nhà Trần.

Vì sao quân Nguyên phải rút trong lần thứ ba?

Chủ yếu vì đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ bị Trần Khánh Dư đánh tan ở Vân Đồn. Mất nguồn lương, quân Nguyên ở Thăng Long thiếu thốn, bị đánh ở nhiều nơi, tinh thần sa sút nên Thoát Hoan quyết định rút quân.

Ai bị bắt sống trong trận Bạch Đằng năm 1288?

Ô Mã Nhi, tướng chỉ huy thuỷ quân Nguyên, bị quân Trần bắt sống trong trận này. Cùng lúc, cánh quân bộ do Thoát Hoan chỉ huy rút qua Lạng Sơn bị chặn đánh liên tục và chạy về nước.

Trần Hưng Đạo học cách đánh bãi cọc từ đâu?

Cách dùng bãi cọc và thuỷ triều trên sông Bạch Đằng đã có từ trận của Ngô Quyền năm 938 và được Lê Hoàn dùng năm 981. Trần Hưng Đạo kế thừa kinh nghiệm ấy và phát triển ở quy mô lớn hơn, phối hợp với việc đoán đường rút.

Bãi cọc Bạch Đằng hiện ở đâu?

Các bãi cọc được phát hiện ở vùng Quảng Yên thuộc tỉnh Quảng Ninh, trong đó có bãi cọc Yên Giang. Một phần cọc được trưng bày tại khu di tích Bạch Đằng Giang, kèm chú thích về niên đại.

Sau năm 1288 quân Nguyên có sang đánh nữa không?

Không. Sau thất bại năm 1288, quân Nguyên không đem quân sang Đại Việt lần nào nữa. Nhà Trần chủ động sai sứ, trả tù binh và giữ quan hệ hoà hiếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138