Trận Ngọc Hồi – Đống Đa là trận quyết chiến trong cuộc đại phá quân Thanh mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789: rạng sáng mùng 5 Tết, tức ngày 30 tháng 1 năm 1789, quân Tây Sơn do vua Quang Trung chỉ huy đánh tan đồn Ngọc Hồi, cùng lúc một cánh quân khác đánh đồn Khương Thượng ở vùng Đống Đa, và trưa hôm ấy tiến vào Thăng Long. Tôn Sĩ Nghị bỏ chạy về nước, đạo quân Thanh tan vỡ.
Cả chiến dịch, từ lúc quân Tây Sơn xuất phát ở Tam Điệp đêm 30 Tết đến khi vào Thăng Long, chỉ diễn ra trong khoảng năm ngày. Bài viết đi từ bối cảnh quân Thanh vào Thăng Long, quyết định rút về Tam Điệp, cuộc hành quân thần tốc của Quang Trung, cách chia năm đạo quân, diễn biến từng trận và dấu tích hôm nay.
Bối cảnh: quân Thanh vào Thăng Long cuối năm 1788
Năm 1786, quân Tây Sơn tiến ra Bắc, lật đổ chúa Trịnh. Sau những biến động tiếp theo, vua Lê Chiêu Thống bỏ chạy và cầu cứu nhà Thanh. Vua Càn Long nhân dịp đó sai Tổng đốc Lưỡng Quảng là Tôn Sĩ Nghị đem quân sang, lấy danh nghĩa giúp nhà Lê. Theo sách giáo khoa, lực lượng quân Thanh khoảng hai mươi chín vạn, chia nhiều đường tiến vào qua Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang.
Lúc ấy ở Bắc Hà, quân Tây Sơn do Ngô Văn Sở chỉ huy giữ Thăng Long, lực lượng không nhiều. Trước một đạo quân đông gấp bội, các tướng Tây Sơn, theo kế của Ngô Thì Nhậm, quyết định rút khỏi Thăng Long, lui về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn, vùng núi non hiểm trở ở phía nam đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời cấp báo về Phú Xuân.
Cuối năm 1788, quân Thanh vào Thăng Long mà không gặp kháng cự đáng kể. Tôn Sĩ Nghị chủ quan, cho quân đóng rải ra quanh kinh thành, chờ qua Tết sẽ tiến đánh vào phía nam. Vua Lê Chiêu Thống được phong vương nhưng mọi việc đều phải theo ý tướng Thanh. Sử cũ ghi lại tình cảnh quân Thanh đóng lâu, nhũng nhiễu dân chúng, khiến lòng người bất bình.
Quang Trung lên ngôi và cuộc hành quân thần tốc
Nhận tin cấp báo ở Phú Xuân, Nguyễn Huệ quyết định lên ngôi hoàng đế để chính danh lãnh đạo cuộc kháng chiến. Ngày 22 tháng 12 năm 1788, ông làm lễ lên ngôi ở núi Bân, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi lập tức thống lĩnh quân thuỷ bộ tiến ra Bắc.
Trên đường hành quân, Quang Trung dừng ở Nghệ An, tuyển thêm quân, tổ chức duyệt binh và động viên tướng sĩ. Theo sách giáo khoa, quân Tây Sơn hành quân rất nhanh, nhiều đoạn dùng cách thay phiên người khiêng võng để vừa đi vừa nghỉ, giữ sức cho trận đánh. Chỉ trong khoảng một tháng, đạo quân từ Phú Xuân đã ra tới Tam Điệp.
Tại Tam Điệp, Quang Trung hội quân với cánh quân của Ngô Văn Sở, khen ngợi quyết định rút lui để bảo toàn lực lượng. Sách sử thường nhắc việc ông cho quân ăn Tết trước, hẹn đến ngày mùng 7 Tết sẽ vào Thăng Long mở tiệc ăn mừng. Đây là cách động viên tinh thần, đồng thời cho thấy kế hoạch đã được tính toán về thời gian rất kỹ. Đêm 30 Tết, quân Tây Sơn bắt đầu xuất phát tiến ra Bắc.
Năm đạo quân tiến ra Bắc
Theo cách trình bày phổ biến trong sách giáo khoa và các công trình lịch sử, quân Tây Sơn chia thành năm đạo với nhiệm vụ khác nhau. Một số chi tiết về người chỉ huy từng đạo vẫn còn được giới nghiên cứu trao đổi.
| Đạo quân | Người chỉ huy | Nhiệm vụ |
|---|---|---|
| Đạo chủ lực | Vua Quang Trung trực tiếp chỉ huy | Tiến thẳng theo đường thiên lý, đánh Hạ Hồi, Ngọc Hồi, tiến vào Thăng Long |
| Đạo thứ hai | Đô đốc Long | Đánh vào đồn Khương Thượng, vùng Đống Đa ở phía tây nam Thăng Long |
| Đạo thứ ba | Đô đốc Bảo | Tiến về vùng Đại Áng, hỗ trợ cánh chủ lực, chặn đường quân Thanh |
| Đạo thủy quân | Đô đốc Tuyết | Theo đường biển vào sông Lục Đầu, hỗ trợ và nghi binh |
| Đạo thứ năm | Đô đốc Lộc | Vòng lên vùng Lạng Giang, Phượng Nhãn, Yên Thế chặn đường rút của quân Thanh |
Cách chia quân cho thấy mục tiêu không chỉ là chiếm lại Thăng Long mà là đánh tan cả đạo quân Thanh: có cánh đánh thẳng, có cánh đánh vu hồi, có cánh chặn đường rút. Danh tính cụ thể của Đô đốc Long hiện vẫn còn nhiều ý kiến, nên khi viết nên giữ cách gọi theo chức danh.
Diễn biến từ đêm 30 Tết đến trưa mùng 5
Diễn biến chính, theo ngày âm lịch Tết Kỷ Dậu và cách quy đổi phổ biến trong sách giáo khoa.
- Đêm 30 Tết, quân Tây Sơn vượt sông Gián Khẩu, đánh tan các toán quân tiền tiêu, tiến ra phía bắc. Quân Thanh và quân Lê ở các đồn nhỏ chạy về báo tin.
- Đêm mùng 3 Tết, đạo chủ lực bí mật vây đồn Hạ Hồi, cách Thăng Long khoảng hai mươi cây số. Quân trong đồn bị bất ngờ, phải đầu hàng.
- Mờ sáng mùng 5 Tết, quân Tây Sơn đánh đồn Ngọc Hồi, đồn phòng thủ mạnh nhất ở phía nam kinh thành. Sách sử thường kể quân Tây Sơn dùng những tấm ván ghép phủ rơm ướt che chắn để tiến sát chiến luỹ; voi chiến cũng tham gia trận đánh.
- Cùng lúc, đạo của Đô đốc Long bất ngờ đánh đồn Khương Thượng ở vùng Đống Đa. Tướng giữ đồn là Sầm Nghi Đống thất thế và tự vẫn.
- Quân Thanh ở Ngọc Hồi tan vỡ, tàn quân chạy về phía Thăng Long. Nghe tin hai mặt trận thất bại, Tôn Sĩ Nghị hoảng hốt bỏ chạy qua cầu phao sông Hồng. Cầu phao bị đứt, nhiều quân Thanh rơi xuống sông.
- Trưa mùng 5 Tết, tức ngày 30 tháng 1 năm 1789, vua Quang Trung tiến vào Thăng Long, sớm hơn hai ngày so với lời hẹn mùng 7. Đạo quân của Đô đốc Lộc chặn đường rút ở phía bắc, quân Thanh chạy tan tác về nước.
Sách sử thường kể chiến bào của vua Quang Trung khi vào thành sạm đen khói súng, như một hình ảnh gói trọn trận đánh. Đây là chi tiết được truyền tụng; khi kể nên nói rõ là theo lời sử sách và văn chương ghi lại.
Ý nghĩa: đánh tan đạo quân lớn trong năm ngày
Về quân sự, đại phá quân Thanh là một ví dụ tiêu biểu về tốc độ và tính bất ngờ. Quân Thanh đóng quân trong tư thế ăn Tết, không nghĩ đối phương có thể tiến công vào đúng những ngày đầu năm. Quân Tây Sơn đánh liên tục, không cho đối phương thời gian củng cố, và giải quyết trận quyết chiến chỉ trong một buổi sáng.
Về lịch sử, chiến thắng đánh tan một đạo quân lớn, bảo vệ độc lập dân tộc vào cuối thế kỷ XVIII. Sau chiến thắng, vua Quang Trung chủ động sai sứ sang nhà Thanh để giữ quan hệ hoà hiếu, tránh một cuộc chiến tranh tiếp theo. Cách ứng xử này tiếp nối truyền thống thắng trên chiến trường rồi mở đường ngoại giao đã thấy từ thời Lý, thời Trần, thời Lê sơ.
Về con người, đại phá quân Thanh đưa Quang Trung trở thành một trong những vị anh hùng được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử Việt Nam. Hình ảnh hành quân thần tốc, đánh trận đầu năm và vào Thăng Long trước ngày hẹn trở thành biểu tượng cho trí tuệ quân sự và ý chí quyết thắng.
Những điểm dễ nhầm khi kể về năm 1789
Ngọc Hồi và Đống Đa là hai trận đánh cùng lúc. Đồn Ngọc Hồi ở phía nam kinh thành do đạo chủ lực của vua Quang Trung đánh; đồn Khương Thượng ở vùng Đống Đa phía tây nam do đạo của Đô đốc Long đánh. Hai trận diễn ra gần như đồng thời trong buổi sáng mùng 5 Tết, nên sách sử gọi gộp là chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa.
Ngày âm lịch và ngày dương lịch. Lễ hội và trí nhớ dân gian dùng ngày mùng 5 Tết, còn sách giáo khoa quy đổi là ngày 30 tháng 1 năm 1789. Hai cách ghi chỉ cùng một ngày, không mâu thuẫn. Năm âm lịch là Kỷ Dậu, nên chiến thắng còn được gọi là chiến thắng xuân Kỷ Dậu.
Quân số theo sách giáo khoa. Con số khoảng hai mươi chín vạn quân Thanh là theo sách giáo khoa và sử cũ. Có tài liệu đưa ra con số khác; khi kể nên ghi rõ đang theo nguồn nào và tránh tự nêu quân số Tây Sơn khi không có nguồn chắc chắn.
Đây là cuộc chiến với đạo quân của triều Thanh. Khi kể cho trẻ, nên dùng cách gọi "quân Thanh" như sách giáo khoa, nhấn vào việc bảo vệ độc lập và tài dùng binh, tránh những lời lẽ miệt thị một dân tộc hay gắn chuyện xưa với quan hệ hôm nay.
Gò Đống Đa và lễ hội mùng 5 Tết hôm nay
Gò Đống Đa nằm trong nội thành Hà Nội ngày nay, tại khu vực có tượng đài vua Quang Trung và không gian tưởng niệm chiến thắng. Theo các nghiên cứu, gò này gắn với khu vực diễn ra trận đánh và nơi chôn cất người chết sau trận. Hằng năm, vào mùng 5 Tết, Hà Nội tổ chức lễ hội kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa, thu hút đông người dân tham dự.
Khu vực Ngọc Hồi ở phía nam Hà Nội cũng có những dấu tích và nơi thờ phụng liên quan đến trận đánh. Đi theo trục đường từ Ngọc Hồi về trung tâm thành phố, người tham quan có thể hình dung con đường tiến quân của đạo chủ lực trong buổi sáng mùng 5 Tết.
Ngoài Hà Nội, Bảo tàng Quang Trung ở quê hương Tây Sơn thuộc vùng Quy Nhơn xưa, nay thuộc tỉnh Gia Lai sau sắp xếp, là nơi trưng bày nhiều tư liệu về phong trào Tây Sơn. Khi đưa trẻ đi lễ hội, nên kể câu chuyện hành quân và cách chia quân thay vì nhấn vào thương vong. Lịch tổ chức lễ hội và giờ mở cửa các điểm tham quan nên kiểm tra với ban tổ chức, ban quản lý trước khi đi.
Câu hỏi thường gặp
Trận Ngọc Hồi – Đống Đa diễn ra ngày nào?
Trận quyết chiến diễn ra rạng sáng mùng 5 Tết Kỷ Dậu, tức ngày 30 tháng 1 năm 1789 theo dương lịch. Trưa hôm đó, vua Quang Trung tiến vào Thăng Long, sớm hơn lời hẹn mùng 7 Tết.
Ai chỉ huy quân Thanh trong cuộc chiến năm 1789?
Quân Thanh do Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị chỉ huy, sang với danh nghĩa giúp vua Lê Chiêu Thống. Sau thất bại ở Ngọc Hồi và Đống Đa, Tôn Sĩ Nghị bỏ chạy về nước qua cầu phao sông Hồng.
Vì sao quân Tây Sơn rút khỏi Thăng Long trước đó?
Vì lực lượng ở Bắc Hà ít hơn rất nhiều so với quân Thanh. Theo kế của Ngô Thì Nhậm, các tướng rút về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn để bảo toàn lực lượng và chờ đại quân từ Phú Xuân ra.
Quang Trung lên ngôi khi nào?
Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ngày 22 tháng 12 năm 1788 ở núi Bân gần Phú Xuân, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi lập tức thống lĩnh quân tiến ra Bắc đánh quân Thanh.
Sầm Nghi Đống là ai?
Sầm Nghi Đống là tướng nhà Thanh giữ đồn Khương Thượng ở vùng Đống Đa. Khi đồn bị đạo quân của Đô đốc Long đánh bất ngờ sáng mùng 5 Tết, ông thất thế và tự vẫn.
Lễ hội gò Đống Đa tổ chức vào ngày nào?
Lễ hội kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa được tổ chức hằng năm vào mùng 5 Tết âm lịch tại gò Đống Đa, Hà Nội. Lịch cụ thể từng năm nên kiểm tra với ban tổ chức trước khi đi.