Hội nghị Bình Than năm 1282 là cuộc họp của vua Trần Nhân Tông với vương hầu, quan lại để bàn kế đánh giữ; còn Hội nghị Diên Hồng đầu năm 1285 là cuộc họp do Thượng hoàng Trần Thánh Tông triệu các bậc phụ lão trong nước về hỏi nên hoà hay nên đánh, và tất cả đều đáp "đánh".
Hai hội nghị thường được nhắc cùng nhau vì đều diễn ra trước lần kháng chiến thứ hai chống quân Nguyên, nhưng khác nhau về người dự, nội dung và ý nghĩa. Một bên là hội nghị quân sự của giới cầm quyền, một bên là cuộc hỏi ý dân qua những người đại diện được kính trọng. Bài viết phân biệt hai cuộc họp, kể những chi tiết sử cũ ghi lại và tách phần truyền thuyết.
Bối cảnh: sứ Nguyên đòi mượn đường đánh Chiêm Thành
Sau năm 1258, nhà Mông Cổ diệt nhà Nam Tống và lập ra nhà Nguyên năm 1271, làm chủ toàn bộ Trung Hoa. Nhà Nguyên nhiều lần gây sức ép với Đại Việt: đòi vua Trần sang chầu, đòi nộp cống nặng, đặt quan giám sát. Nhà Trần tìm cách khéo léo từ chối, vừa giữ quan hệ vừa không chịu khuất phục.
Đầu thập niên 1280, nhà Nguyên đem quân đánh Chiêm Thành ở phía nam Đại Việt và đặt vấn đề mượn đường qua lãnh thổ Đại Việt. Triều đình nhà Trần hiểu rõ mượn đường đánh Chiêm Thành có thể là cái cớ để đánh chiếm Đại Việt, vì một đạo quân lớn đi qua đất nước khó lòng chỉ đi qua.
Trong hoàn cảnh ấy, nhà Trần cần thống nhất ý chí từ trên xuống dưới: trong giới vương hầu, quan lại cầm quân, và trong dân chúng. Hai hội nghị Bình Than và Diên Hồng ra đời đúng từ nhu cầu đó, cách nhau khoảng hai năm, mỗi hội nghị giải quyết một tầng của vấn đề.
Hội nghị Bình Than năm 1282: hội nghị của vương hầu và quan tướng
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khoảng tháng 10 năm 1282, vua Trần Nhân Tông họp vương hầu và trăm quan ở bến Bình Than để bàn kế đánh giữ. Bình Than là vùng ven sông thuộc hệ thống sông Lục Đầu, nay nằm ở khu vực giáp ranh tỉnh Bắc Ninh và thành phố Hải Phòng theo đơn vị hành chính sau sắp xếp. Vị trí này thuận cho việc tập hợp quân thuỷ và nằm trên các đường sông dẫn về phía đông bắc.
Nội dung hội nghị là việc quân: nhận định tình hình, phân công người cầm quân, chia quân giữ những nơi hiểm yếu. Người dự là những người nắm quyền và nắm quân, từ các vương hầu trong hoàng tộc đến quan tướng. Đây là bước chuẩn bị về tổ chức, để khi chiến sự nổ ra, mỗi người biết rõ phần việc của mình.
Sử cũ còn chép việc tại Bình Than, Trần Khánh Dư, người trước đó bị tội, được vua cho trở lại và giao làm phó tướng. Chi tiết này cho thấy trong lúc nước có việc lớn, nhà Trần ưu tiên dùng người có tài, gác lại chuyện cũ. Trần Khánh Dư về sau chính là người đánh tan đoàn thuyền lương quân Nguyên ở Vân Đồn trong lần kháng chiến thứ ba.
Trần Quốc Toản và lá cờ "Phá cường địch, báo hoàng ân"
Câu chuyện quen thuộc nhất gắn với Hội nghị Bình Than là chuyện Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản. Theo sử cũ, Quốc Toản khi ấy còn nhỏ tuổi, được đi theo nhưng không được dự bàn việc nước. Uất ức vì không được góp sức, trong tay đang cầm quả cam được vua ban, Quốc Toản bóp nát lúc nào không hay. Về nhà, Quốc Toản tập hợp gia nhân, người thân thích, sắm khí giới, thuyền bè, lập thành một đội quân riêng.
Đội quân ấy giương lá cờ đề sáu chữ "Phá cường địch, báo hoàng ân", nghĩa là phá giặc mạnh để đền ơn vua. Trong lần kháng chiến thứ hai, Trần Quốc Toản cùng đội quân của mình tham gia chiến đấu và được ghi nhận lập công. Câu chuyện này được đưa vào sách giáo khoa, truyện thiếu nhi và trở thành hình mẫu về tinh thần tuổi trẻ đối với đất nước.
Khi kể cho trẻ em, nên giữ những chi tiết sử cũ chép, như quả cam bị bóp nát và lá cờ sáu chữ, và tránh thêm thắt những đoạn hội thoại dài vốn chỉ có trong văn chương sau này. Một số chi tiết về cuộc đời và cái chết của Trần Quốc Toản còn có nhiều cách ghi khác nhau, nên khi viết cần thận trọng.
Hội nghị Diên Hồng đầu năm 1285: hỏi ý các bậc phụ lão
Cuối năm 1284, quân Nguyên chuẩn bị tiến vào Đại Việt từ nhiều hướng. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khoảng tháng Chạp năm Giáp Thân, tức đầu năm 1285 theo dương lịch, Thượng hoàng Trần Thánh Tông triệu tập các bậc phụ lão trong cả nước về họp ở điện Diên Hồng trong kinh thành Thăng Long, ban yến và hỏi kế: nên hoà hay nên đánh.
Sử cũ chép các phụ lão đều đồng thanh đáp "đánh", muôn người như một, như cùng phát ra từ một miệng. Đây là chi tiết làm nên giá trị đặc biệt của hội nghị. Câu hỏi về chiến tranh và hoà bình được đặt ra không chỉ trong triều đình mà còn với những người đại diện cho các làng xã, những người có tiếng nói trong cộng đồng.
Ý nghĩa của Hội nghị Diên Hồng vì thế không nằm ở việc quyết định chiến lược quân sự, mà ở việc tạo nên sự đồng lòng. Khi cuộc kháng chiến cần cả nước tham gia, từ việc sơ tán, cất giấu lương thực đến việc tham gia đánh giặc ở địa phương, sự ủng hộ của dân chúng là điều kiện không thể thiếu. Hội nghị Diên Hồng về sau trở thành biểu tượng của tinh thần đoàn kết toàn dân.
So sánh hai hội nghị
Bảng dưới giúp phân biệt nhanh hai hội nghị, theo cách trình bày phổ biến trong sách lịch sử.
| Điểm so sánh | Hội nghị Bình Than | Hội nghị Diên Hồng |
|---|---|---|
| Thời gian | Khoảng tháng 10 năm 1282 | Đầu năm 1285 (tháng Chạp năm Giáp Thân) |
| Người triệu tập | Vua Trần Nhân Tông | Thượng hoàng Trần Thánh Tông |
| Nơi họp | Bến Bình Than, vùng sông Lục Đầu | Điện Diên Hồng, kinh thành Thăng Long |
| Người dự | Vương hầu, quan lại, tướng lĩnh | Các bậc phụ lão trong cả nước |
| Nội dung | Bàn kế đánh giữ, chia quân, cử tướng | Hỏi nên hoà hay nên đánh |
| Ý nghĩa chính | Thống nhất tổ chức và chỉ huy | Thống nhất ý chí toàn dân |
Có thể hình dung hai hội nghị như hai tầng của một quyết định: Bình Than lo phần người cầm quân, Diên Hồng lo phần lòng dân. Thiếu một trong hai, cuộc kháng chiến khó có thể huy động được sức mạnh của cả nước như đã diễn ra.
Hai chữ "Sát Thát" và những chi tiết đi kèm
Chữ thích trên cánh tay. Sử cũ chép rằng trong lần kháng chiến thứ hai, quân sĩ nhà Trần tự thích lên cánh tay hai chữ "Sát Thát", nghĩa là giết giặc Thát, cách gọi quân Mông Cổ thời ấy. Đây là cách binh lính bày tỏ quyết tâm, gắn với tinh thần đã được thống nhất ở Diên Hồng.
Hội quân và duyệt binh. Trước lần thứ hai, Trần Hưng Đạo được giao làm Quốc công Tiết chế, chỉ huy toàn quân, tổ chức hội quân các vương hầu và duyệt binh. Hịch tướng sĩ cũng thường được cho là ra đời trong khoảng thời gian này để khích lệ tướng sĩ.
Phân biệt sử và văn chương. Những câu chuyện về Bình Than và Diên Hồng được kể lại rất nhiều trong truyện, kịch, thơ. Phần sử sách ghi là việc họp, người dự, câu trả lời "đánh" và các chi tiết đã nêu. Những đoạn đối thoại dài, tên các cụ phụ lão hay lời phát biểu cụ thể thường là sáng tác về sau.
Dùng đúng tên gọi. Khi viết hoặc nói, nên dùng "quân Nguyên" hay "quân Mông – Nguyên" theo cách gọi của sách lịch sử hiện nay, tránh dùng các từ ngữ mang tính miệt thị với một dân tộc.
Tìm hiểu và kể lại hai hội nghị hôm nay
Điện Diên Hồng không còn tồn tại, nhưng khu Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội, nơi có các tầng di tích kinh đô qua nhiều triều đại, là điểm phù hợp để giúp người đi tham quan hình dung không gian kinh thành thời Trần. Phần trưng bày về thời Trần ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có thêm hiện vật về đời sống và quân sự thời kỳ này. Lịch mở cửa và giá vé nên kiểm tra với ban quản lý trước khi đi.
Về sách đọc, phần chép về đời vua Trần Nhân Tông trong Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch là nguồn gốc của hầu hết các chi tiết nêu trong bài. Với trẻ em, truyện "Lá cờ thêu sáu chữ vàng" của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng là tác phẩm văn học quen thuộc về Trần Quốc Toản; khi đọc cùng con, có thể chỉ ra đâu là chi tiết sử chép và đâu là phần nhà văn sáng tạo để kể cho hấp dẫn.
Khi kể cho học sinh, một cách dễ nhớ là gắn mỗi hội nghị với một câu hỏi. Bình Than trả lời câu hỏi "ai cầm quân, giữ ở đâu"; Diên Hồng trả lời câu hỏi "cả nước có cùng một lòng không". Từ đó dẫn sang ý lớn hơn: một cuộc kháng chiến thắng lợi cần cả sự chuẩn bị của người chỉ huy lẫn sự đồng lòng của người dân.
Câu hỏi thường gặp
Hội nghị Diên Hồng diễn ra năm nào?
Hội nghị Diên Hồng diễn ra vào tháng Chạp năm Giáp Thân, tức đầu năm 1285 theo dương lịch, trước lần kháng chiến thứ hai chống quân Nguyên. Hội nghị do Thượng hoàng Trần Thánh Tông triệu tập tại điện Diên Hồng ở Thăng Long.
Hội nghị Bình Than và Diên Hồng khác nhau thế nào?
Bình Than năm 1282 là hội nghị của vua với vương hầu, quan tướng để bàn kế đánh giữ và chia quân. Diên Hồng đầu năm 1285 là cuộc hỏi ý các bậc phụ lão cả nước nên hoà hay đánh, nhằm thống nhất ý chí toàn dân.
Ai triệu tập Hội nghị Bình Than?
Vua Trần Nhân Tông triệu tập vương hầu và trăm quan họp ở bến Bình Than khoảng tháng 10 năm 1282. Bình Than thuộc vùng sông Lục Đầu, nay ở khu vực giáp ranh Bắc Ninh và Hải Phòng.
Câu chuyện Trần Quốc Toản bóp nát quả cam có thật không?
Chi tiết này được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, gắn với Hội nghị Bình Than. Những đoạn đối thoại và tình tiết chi tiết hơn trong truyện thiếu nhi thường là phần văn chương thêm vào về sau.
Lá cờ của Trần Quốc Toản ghi chữ gì?
Lá cờ đề sáu chữ "Phá cường địch, báo hoàng ân", nghĩa là phá giặc mạnh để đền ơn vua. Đội quân của Trần Quốc Toản tham gia chiến đấu trong lần kháng chiến thứ hai chống quân Nguyên.
Ý nghĩa của Hội nghị Diên Hồng là gì?
Hội nghị thể hiện việc triều đình hỏi ý dân qua các bậc phụ lão trước quyết định chiến tranh, và tất cả đồng lòng chọn đánh. Từ đó Diên Hồng trở thành biểu tượng của tinh thần đoàn kết toàn dân chống ngoại xâm.