Nguyễn Văn Trỗi (1940–1964) là chiến sĩ biệt động Sài Gòn, bị bắt ngày 9/5/1964 khi đang cùng đồng đội đặt mìn dưới cầu Công Lý để đánh đoàn xe chở Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ. Anh bị kết án tử hình và hy sinh ngày 15/10/1964, khi mới 24 tuổi. Câu chuyện của anh được cả nước biết đến qua cuốn sách Sống như anh, viết theo lời kể của người vợ trẻ cưới anh chưa đầy một tháng trước khi anh bị bắt.
Bài này đi qua các chặng ngắn ngủi trong đời anh: tuổi thơ ở Quảng Nam, những năm làm thợ điện ở Sài Gòn, trận đánh không thành ở cầu Công Lý, những tháng trong tù và ngày cuối cùng. Những câu nói của anh được truyền lại rất nhiều, nhưng bài chỉ thuật lại ý, không trích nguyên văn khi chưa đối chiếu được nguồn ghi chép gốc.
Tuổi thơ ở Điện Bàn và những năm lên Sài Gòn
Nguyễn Văn Trỗi sinh năm 1940 tại làng Thanh Quýt, vùng Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cũ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Quảng Nam hợp nhất vào Thành phố Đà Nẵng, nên quê anh nay thuộc Đà Nẵng. Gia đình anh nghèo, anh lớn lên trong những năm chiến tranh và sớm phải tự lo cho mình.
Khoảng giữa những năm 1950, anh vào Sài Gòn kiếm sống. Anh học nghề và làm thợ điện, một nghề giúp anh ra vào được nhiều công trình, nhà máy trong thành phố. Sài Gòn khi ấy là nơi tập trung bộ máy của chính quyền Sài Gòn và ngày càng nhiều cố vấn, binh lính Mỹ. Ở các xưởng thợ, các khu lao động, phong trào đấu tranh âm thầm lan rộng.
Qua những người bạn làm cùng, anh được giác ngộ và tham gia lực lượng biệt động thành, những đơn vị nhỏ hoạt động ngay trong lòng đô thị. Người biệt động sống như mọi thị dân bình thường, ban ngày đi làm, ban đêm nhận nhiệm vụ. Họ phải giữ bí mật tuyệt đối, kể cả với gia đình.
Biệt động Sài Gòn: đánh giữa lòng thành phố
Lực lượng biệt động Sài Gòn – Gia Định là một nét riêng của kháng chiến chống Mỹ. Thay vì đánh ở rừng núi hay đồng bằng, họ đánh vào các cơ quan đầu não, kho tàng, nơi ở của sĩ quan và cố vấn nước ngoài ngay trong thành phố. Mỗi trận đánh cần chuẩn bị nhiều tháng: chuyển vũ khí vào nội thành, trinh sát mục tiêu, bố trí đường rút.
Những trận đánh của biệt động có tiếng vang lớn vì diễn ra ở nơi đối phương cho là an toàn nhất. Cũng vì thế, người biệt động chịu rủi ro rất cao: bị lộ là bị bắt, và bị bắt thường đồng nghĩa với tra tấn, tù đày hoặc án tử. Nhiều người hy sinh mà gia đình mãi về sau mới biết.
Nguyễn Văn Trỗi là một trong những chiến sĩ biệt động được biết đến nhiều nhất, không phải vì trận đánh của anh thành công, mà vì cách anh đối diện với bản án sau khi bị bắt. Câu chuyện của anh cũng mở ra cho nhiều người hiểu thêm về cuộc chiến đấu thầm lặng của lực lượng này.
Sài Gòn năm 1964: bối cảnh của trận đánh
Năm 1964 là thời điểm chiến tranh ở miền Nam bước sang giai đoạn mới. Sau những biến động chính trị cuối năm 1963, chính quyền Sài Gòn liên tục thay đổi người đứng đầu, trong khi phía Mỹ tăng số cố vấn và viện trợ, chuẩn bị cho những bước leo thang lớn hơn. Các chuyến thăm của quan chức cấp cao Mỹ tới Sài Gòn trong năm này đều nhằm đánh giá tình hình và bàn kế hoạch tiếp theo.
Với lực lượng kháng chiến, đánh vào những chuyến thăm như vậy mang ý nghĩa lớn: cho thấy không có nơi nào ở miền Nam là an toàn tuyệt đối, kể cả trung tâm Sài Gòn với hệ thống an ninh dày đặc. Những trận đánh của biệt động trong năm 1964 và 1965 nhắm vào khách sạn, câu lạc bộ, sân bay, nơi tập trung sĩ quan và cố vấn nước ngoài, đều đi theo hướng đó.
Đặt trận đánh ở cầu Công Lý vào bối cảnh ấy, có thể hiểu vì sao nhiệm vụ được giao cho một tổ biệt động nhỏ, vì sao thời gian chuẩn bị gấp, và vì sao khi bị bắt, Nguyễn Văn Trỗi lại trở thành tâm điểm chú ý của cả hai phía. Diễn biến chung của kháng chiến chống Mỹ có trong danh mục riêng trên trang.
Tháng 5/1964: trận đánh không thành ở cầu Công Lý
Tháng 5/1964, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara sang thăm miền Nam. Đơn vị của Nguyễn Văn Trỗi được giao nhiệm vụ đặt mìn ở cầu Công Lý, cây cầu nằm trên con đường mà đoàn xe từ sân bay Tân Sơn Nhất vào trung tâm thành phố sẽ đi qua. Anh khi ấy vừa mới cưới vợ được mấy tuần.
Đêm 9/5/1964, khi anh cùng đồng đội đang bố trí mìn dưới gầm cầu thì bị phát hiện. Đồng đội rút được, anh bị bắt tại chỗ. Trận đánh không thành, đoàn xe đi qua an toàn. Nhưng việc một người thợ điện trẻ dám nhằm vào một nhân vật cấp cao như vậy đã gây chấn động.
Cầu Công Lý bắc qua kênh Nhiêu Lộc, trên trục đường nối trung tâm thành phố với sân bay. Ngày nay, trục đường ấy vẫn là một trong những tuyến đông đúc nhất Thành phố Hồ Chí Minh, và một đoạn mang tên Nguyễn Văn Trỗi. Nhiều người đi qua hằng ngày mà không biết câu chuyện xảy ra ở dưới gầm cầu hơn sáu mươi năm trước.
Những tháng trong tù và bản án
Sau khi bị bắt, anh bị tra hỏi nhiều lần để khai ra tổ chức và đồng đội. Theo những gì được ghi lại, anh không khai. Anh bị đưa ra toà án quân sự và bị tuyên án tử hình. Vụ án được báo chí trong và ngoài nước đưa tin, khiến tên anh được biết đến rộng rãi.
Trong thời gian này, ở Venezuela, một nhóm du kích bắt giữ một sĩ quan Mỹ để đòi không thi hành án với anh. Sĩ quan ấy sau đó được thả. Sự việc cho thấy câu chuyện của người thanh niên Sài Gòn đã vượt ra khỏi biên giới, trở thành biểu tượng cho phong trào phản đối chiến tranh ở nhiều nơi.
Ngày 15/10/1964, bản án được thi hành tại Sài Gòn. Những người có mặt và báo chí đương thời ghi nhận anh đi đến cuối cùng một cách bình thản, nói những lời khẳng định lẽ phải của cuộc đấu tranh. Những lời ấy được truyền lại với nhiều dị bản, nên khi kể lại nên thuật ý, không cần gán cho anh một câu nói cụ thể.
Sống như anh: cuốn sách và người vợ trẻ
Vợ anh, chị Phan Thị Quyên, là một cô gái Sài Gòn. Hai người cưới nhau tháng 4/1964, chưa đầy một tháng trước khi anh bị bắt. Chị chỉ biết chồng mình là chiến sĩ biệt động sau khi anh bị bắt. Từ đó, chị tham gia hoạt động cách mạng và về sau công tác lâu năm trong các tổ chức đoàn thể.
Năm 1965, nhà văn Trần Đình Vân viết cuốn Sống như anh dựa trên những lời kể của chị về người chồng và những lần vào thăm anh trong tù. Cuốn sách được in nhiều lần, được dịch ra nhiều thứ tiếng, và trở thành một trong những tác phẩm quen thuộc nhất với thanh niên miền Bắc những năm chiến tranh.
Khi đọc Sống như anh hôm nay, nên nhớ đây là tác phẩm văn học viết trong thời chiến, có mục đích cổ vũ tinh thần. Tác phẩm có giá trị lớn như một tư liệu về tâm thế của cả một thế hệ, nhưng để nắm chính xác các mốc và chi tiết, nên đối chiếu với tư liệu lịch sử của lực lượng biệt động.
Vì sao tên anh được đặt cho nhiều nơi đến vậy
Tuổi trẻ và sự lựa chọn. Anh hy sinh ở tuổi 24, vừa cưới vợ, có nghề nghiệp ổn định. Hình ảnh một người trẻ có thể sống yên ổn nhưng chọn con đường chiến đấu đã chạm tới nhiều thế hệ thanh niên.
Sự kiên định trong tù. Trận đánh không thành, nhưng thái độ của anh trong những tháng bị giam và trước bản án được ghi nhận rộng rãi. Đó là phần làm nên tên tuổi anh, hơn là bản thân trận đánh.
Tiếng vang quốc tế. Vụ án được nhiều nước biết đến trong bối cảnh phong trào phản đối chiến tranh đang lên. Tên anh vì thế được đặt cho một số công trình, đường phố, trường học ở nước ngoài, bên cạnh hàng trăm nơi trong nước.
Được truy tặng danh hiệu Anh hùng. Anh được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ở quê hương Điện Bàn có khu lưu niệm anh, nơi các đoàn học sinh thường đến tìm hiểu, và khi đến nên hỏi ban quản lý về giờ đón khách hiện hành.
Kể về anh cho người trẻ hôm nay
Câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi rất gần với người trẻ: một thợ điện hai mươi mấy tuổi, vừa lập gia đình, sống giữa một thành phố đông đúc. Khi kể cho học sinh, có thể bắt đầu từ chính những chi tiết đời thường ấy, rồi đặt câu hỏi: điều gì khiến một người có cuộc sống ổn định chọn con đường nguy hiểm như vậy.
Không nên biến câu chuyện thành chuyện ly kỳ về bom mìn. Trọng tâm là sự lựa chọn và lòng kiên định của một con người trước hoàn cảnh của đất nước. Cũng không cần dựng thêm lời thoại hay chi tiết không có trong tư liệu; sự thật đã đủ sức nặng.
Với học sinh lớn hơn, có thể cho các em đọc vài trang Sống như anh, rồi so với những gì sách lịch sử ghi lại, để thấy cách một tác phẩm văn học thời chiến chọn kể và nhấn mạnh. Một chuyến đi qua cầu Công Lý hay đến khu lưu niệm ở Điện Bàn cũng giúp câu chuyện trở nên cụ thể hơn nhiều so với một trang sách.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Văn Trỗi quê ở đâu?
Anh quê ở làng Thanh Quýt, vùng Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cũ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Quảng Nam hợp nhất vào Thành phố Đà Nẵng nên quê anh nay thuộc Đà Nẵng.
Nguyễn Văn Trỗi đặt mìn ở cầu Công Lý nhằm vào ai?
Trận đánh nhằm vào đoàn xe của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara khi ông sang thăm miền Nam tháng 5/1964. Anh bị bắt đêm 9/5/1964 khi đang bố trí mìn dưới gầm cầu.
Nguyễn Văn Trỗi hy sinh ngày nào?
Anh hy sinh ngày 15/10/1964 tại Sài Gòn khi bản án tử hình được thi hành, sau khoảng năm tháng bị giam giữ. Khi ấy anh 24 tuổi và mới cưới vợ được khoảng nửa năm, phần lớn thời gian đó anh ở trong tù.
Cuốn Sống như anh do ai viết?
Cuốn sách do nhà văn Trần Đình Vân viết năm 1965, dựa trên lời kể của chị Phan Thị Quyên, vợ anh. Đây là tác phẩm văn học thời chiến, nên đối chiếu với tư liệu lịch sử khi cần các chi tiết chính xác.
Cầu Công Lý ở đâu?
Cầu bắc qua kênh Nhiêu Lộc, trên trục đường nối trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh với sân bay Tân Sơn Nhất. Một đoạn của trục đường này hiện mang tên Nguyễn Văn Trỗi.
Nguyễn Văn Trỗi thuộc lực lượng nào?
Anh là chiến sĩ biệt động Sài Gòn, lực lượng hoạt động bí mật ngay trong lòng đô thị. Người biệt động sống như thị dân bình thường và chỉ đánh khi nhận nhiệm vụ.