Bà mẹ Việt Nam anh hùng là danh hiệu vinh dự Nhà nước, ra đời theo Pháp lệnh năm 1994, để ghi nhận những người mẹ đã hiến dâng con, chồng và chính bản thân mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc. Danh hiệu được trao cho hơn một trăm nghìn bà mẹ trên cả nước, phần lớn đã được truy tặng. Hiện nay, danh hiệu này được quy định trong Luật Thi đua, khen thưởng và các văn bản hướng dẫn.
Bài này kể lịch sử ra đời của danh hiệu, các trường hợp được xét theo nguyên tắc chung, câu chuyện tiêu biểu của Mẹ Nguyễn Thị Thứ và tượng đài ở Núi Cấm, cùng cách mỗi gia đình, mỗi trường học có thể tìm hiểu và tri ân các Mẹ ở địa phương mình. Những tiêu chuẩn cụ thể, bài chỉ nêu nguyên lý; gia đình cần làm hồ sơ thì kiểm văn bản hiện hành.
Danh hiệu ra đời như thế nào
Sau năm 1975, cả nước bước vào thời kỳ hàn gắn vết thương chiến tranh. Hàng triệu gia đình có người thân hy sinh, trong đó có rất nhiều người mẹ mất nhiều con, có người mất cả chồng lẫn con. Suốt nhiều năm, các địa phương đã có những hình thức thăm hỏi, chăm sóc riêng, nhưng chưa có một danh hiệu chung ở cấp Nhà nước dành riêng cho những người mẹ ấy.
Ngày 29/8/1994, Pháp lệnh quy định danh hiệu vinh dự Nhà nước "Bà mẹ Việt Nam anh hùng" được ban hành. Cuối năm đó, đợt phong tặng và truy tặng đầu tiên được tổ chức trên cả nước. Từ đó, việc xét tặng diễn ra theo nhiều đợt, cho tới khi hầu hết các trường hợp đủ tiêu chuẩn được ghi nhận.
Năm 2012, Pháp lệnh được sửa đổi, bổ sung để mở rộng thêm một số trường hợp mà trước đó chưa được xét. Hiện nay, danh hiệu được quy định trong Luật Thi đua, khen thưởng năm 2022 cùng các nghị định hướng dẫn. Người cần tra cứu nên đọc văn bản đang có hiệu lực, không dựa vào các bài viết cũ.
Những trường hợp được xét: nguyên lý chung
Nhìn chung, danh hiệu dành cho những người mẹ có nhiều con là liệt sĩ, hoặc có con duy nhất là liệt sĩ, hoặc có con là liệt sĩ đồng thời chồng hoặc chính bản thân mẹ là liệt sĩ, cùng một số trường hợp con là liệt sĩ kết hợp với con hoặc bản thân mẹ là thương binh nặng. Đây là cách diễn đạt khái quát để người đọc hình dung, không thay cho văn bản pháp luật.
Mỗi trường hợp cụ thể đều có điều kiện chi tiết đi kèm, chẳng hạn mức suy giảm khả năng lao động của thương binh, thời điểm và hoàn cảnh hy sinh, giấy tờ chứng nhận liệt sĩ. Những điều kiện này đã thay đổi qua các lần sửa đổi văn bản, nên một gia đình trước đây chưa đủ tiêu chuẩn có thể đã đủ theo quy định mới.
Gia đình muốn tìm hiểu hồ sơ nên liên hệ cơ quan phụ trách công tác người có công và cơ quan thi đua khen thưởng ở cấp xã, cấp tỉnh nơi cư trú, vì sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên gọi và đầu mối tiếp nhận ở nhiều nơi đã thay đổi. Khi có vướng mắc về giấy tờ, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được giải thích quy định hiện hành.
Mẹ Nguyễn Thị Thứ và tượng đài ở Núi Cấm
Trong số các Mẹ Việt Nam anh hùng, câu chuyện của Mẹ Nguyễn Thị Thứ ở vùng Điện Bàn, Quảng Nam cũ được nhắc đến nhiều nhất. Mẹ có chín người con, một người con rể và hai người cháu ngoại hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Mẹ sống đến năm 2010 và trở thành biểu tượng cho nỗi mất mát và lòng kiên cường của người mẹ Việt Nam.
Lấy hình mẫu từ Mẹ Thứ, tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng được xây dựng trên Núi Cấm, vùng Tam Kỳ, khánh thành năm 2015. Đây là một trong những công trình tượng đài lớn nhất cả nước, được tạc từ đá, khắc hoạ gương mặt hiền hậu và trầm mặc của người mẹ, nhìn về phía những người con không trở về.
Sau sắp xếp năm 2025, Quảng Nam hợp nhất vào Thành phố Đà Nẵng, nên cả quê Mẹ Thứ lẫn khu tượng đài nay đều thuộc Đà Nẵng. Khu tượng đài là nơi nhiều đoàn học sinh, cựu chiến binh và gia đình liệt sĩ đến dâng hương, nhất là vào dịp 27/7. Khi đến, nên kiểm thông tin đón khách hiện hành tại ban quản lý.
Những người mẹ không có tên trong sách
Mẹ Thứ là gương mặt tiêu biểu, nhưng phía sau là hơn một trăm nghìn người mẹ khác, mỗi người một câu chuyện. Có Mẹ tiễn từng người con lên đường rồi chờ đợi suốt nhiều chục năm mà không nhận được hài cốt. Có Mẹ vừa nuôi giấu cán bộ, vừa tiễn con đi bộ đội. Có Mẹ mất con ở chiến trường chống Pháp, rồi lại mất con ở chiến trường chống Mỹ.
Ở nhiều làng quê miền Trung và Nam Bộ, gần như xóm nào cũng có những Mẹ như vậy. Câu chuyện của các Mẹ hiếm khi được ghi chép đầy đủ; phần lớn còn lại trong trí nhớ của con cháu, hàng xóm, và trong các cuốn sách lịch sử địa phương.
Phần đông các Mẹ nay đã khuất. Vì vậy, việc ghi lại câu chuyện của các Mẹ từ những người còn nhớ là một việc làm ý nghĩa mà mỗi gia đình, mỗi trường học có thể bắt tay vào. Bài về ghi lại ký ức cựu chiến binh trong danh mục tri ân trên trang có gợi ý cách hỏi chuyện và lưu giữ, áp dụng được cho cả việc ghi lại câu chuyện của các Mẹ.
Các Mẹ trong kháng chiến: không chỉ là người tiễn con
Hình ảnh quen thuộc nhất về các Mẹ là người tiễn con ra trận rồi mỏi mòn chờ đợi. Nhưng trong thực tế kháng chiến, rất nhiều Mẹ còn trực tiếp góp sức: nuôi giấu cán bộ trong hầm bí mật dưới nhà, nấu cơm cho bộ đội, gánh gạo, tải đạn, dẫn đường, làm liên lạc. Có Mẹ bị bắt, bị tù đày vì không chịu khai ra nơi giấu người.
Ở nhiều vùng đồng bằng miền Trung và Nam Bộ, những ngôi nhà của các Mẹ là cơ sở cách mạng suốt nhiều năm, có khi qua cả hai cuộc kháng chiến. Các chiến sĩ được nuôi giấu thường gọi Mẹ như mẹ đẻ của mình, và sau chiến tranh, nhiều người quay lại tìm Mẹ để cảm ơn.
Một số Mẹ cũng là liệt sĩ, hy sinh trong khi làm nhiệm vụ hoặc trong các trận càn. Chính vì vậy, các văn bản về danh hiệu có tính đến cả trường hợp bản thân người mẹ là liệt sĩ, thương binh. Nhìn như vậy, danh hiệu không chỉ ghi nhận nỗi mất mát, mà còn ghi nhận những đóng góp trực tiếp của các Mẹ cho kháng chiến.
Hình ảnh người mẹ trong văn chương kháng chiến
Người mẹ là hình tượng xuyên suốt trong văn chương thời kháng chiến. Bài thơ Bầm ơi của Tố Hữu, viết năm 1948, kể nỗi nhớ của người con ra trận với mẹ ở quê nhà, và được nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng. Cũng Tố Hữu có bài Mẹ Suốt, viết về người mẹ chèo đò đưa bộ đội qua sông Nhật Lệ trong mưa bom thời chống Mỹ.
Trong văn xuôi, truyện Người mẹ cầm súng của nhà văn Nguyễn Thi kể về một người phụ nữ Nam Bộ vừa nuôi con vừa đánh giặc. Những tác phẩm này góp phần làm nên hình ảnh người mẹ Việt Nam trong ký ức chung: nhẫn nại, kiên cường và giàu tình thương.
Khi dùng các tác phẩm này để kể cho trẻ nhỏ về các Mẹ, có thể đọc một đoạn thơ, rồi kể câu chuyện thật của một Mẹ ở địa phương. Sự kết hợp giữa văn chương và câu chuyện có thật giúp các em vừa cảm được, vừa hiểu rằng đó là những con người cụ thể chứ không chỉ là hình tượng.
Phụng dưỡng các Mẹ: một phong trào kéo dài nhiều năm
Song song với danh hiệu là phong trào phụng dưỡng Mẹ Việt Nam anh hùng. Các cơ quan, đơn vị quân đội, doanh nghiệp, trường học nhận phụng dưỡng một Mẹ, thường là đến cuối đời: thăm hỏi định kỳ, chăm lo sức khoẻ, sửa nhà, có mặt vào những ngày lễ, ngày giỗ.
Bên cạnh đó là các chính sách ưu đãi của Nhà nước dành cho các Mẹ. Mức cụ thể của từng chính sách thay đổi theo thời kỳ và do văn bản hiện hành quy định, nên bài không nêu con số. Gia đình có Mẹ cần kiểm với cơ quan phụ trách người có công ở địa phương.
Điều đáng quý của phong trào này là sự gắn bó lâu dài. Nhiều đơn vị bộ đội coi Mẹ như mẹ của cả đơn vị: lớp lính này ra quân thì lớp lính sau tiếp tục đến thăm. Với những Mẹ không còn con cháu bên cạnh, những chuyến thăm ấy là niềm an ủi lớn trong những năm cuối đời.
Gia đình và trường học có thể làm gì
Tri ân các Mẹ không cần phải chờ những dịp lớn. Một vài việc nhỏ mà gia đình, nhà trường có thể làm:
- Tìm hiểu xem ở xã, phường mình có những Mẹ Việt Nam anh hùng nào, Mẹ còn sống hay đã khuất, gia đình Mẹ hiện ở đâu. Thông tin có thể hỏi ở chính quyền địa phương hoặc hội cựu chiến binh.
- Cùng con cháu, học sinh đến thăm Mẹ còn sống hoặc thắp hương nơi thờ Mẹ đã khuất, báo trước với gia đình để không làm phiền.
- Ghi lại câu chuyện của Mẹ từ lời kể của người thân, kèm ảnh tư liệu nếu gia đình đồng ý, lưu thành một cuốn sổ nhỏ.
- Chăm sóc phần mộ các con của Mẹ ở nghĩa trang liệt sĩ địa phương vào dịp 27/7 hoặc dịp Tết.
- Với trường học, có thể đặt tên một phong trào, một lớp học theo tên Mẹ ở địa phương, kèm câu chuyện để học sinh hiểu vì sao.
Điều quan trọng là sự chân thành và tôn trọng. Không nên biến các buổi thăm Mẹ thành dịp chụp ảnh, quay phim là chính, càng không nên hỏi những câu gợi lại nỗi đau một cách vô ý. Lắng nghe, ngồi lại lâu một chút, đó là món quà quý nhất với người già.
Câu hỏi thường gặp
Danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng có từ năm nào?
Danh hiệu ra đời theo Pháp lệnh ngày 29/8/1994, được sửa đổi năm 2012. Hiện nay danh hiệu được quy định trong Luật Thi đua, khen thưởng năm 2022 và các văn bản hướng dẫn đang có hiệu lực.
Những ai được xét tặng danh hiệu Mẹ Việt Nam anh hùng?
Nhìn chung là những người mẹ có nhiều con là liệt sĩ, có con duy nhất là liệt sĩ, hoặc có con là liệt sĩ cùng chồng hay bản thân là liệt sĩ, thương binh nặng. Điều kiện chi tiết cần kiểm văn bản hiện hành.
Mẹ Nguyễn Thị Thứ có bao nhiêu người con hy sinh?
Mẹ Nguyễn Thị Thứ ở vùng Điện Bàn có chín người con, một người con rể và hai người cháu ngoại hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Mẹ mất năm 2010 và là hình mẫu cho tượng đài ở Núi Cấm.
Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng ở đâu?
Tượng đài nằm trên Núi Cấm, vùng Tam Kỳ, thuộc tỉnh Quảng Nam cũ, nay là Thành phố Đà Nẵng sau sắp xếp năm 2025. Công trình được khánh thành năm 2015.
Gia đình muốn làm hồ sơ đề nghị danh hiệu thì hỏi ở đâu?
Gia đình nên liên hệ cơ quan phụ trách người có công và cơ quan thi đua khen thưởng ở cấp xã, cấp tỉnh nơi cư trú. Khi vướng giấy tờ, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về quy định hiện hành.
Phụng dưỡng Mẹ Việt Nam anh hùng là gì?
Đó là việc một cơ quan, đơn vị hay trường học nhận chăm lo cho một Mẹ, thường đến cuối đời: thăm hỏi định kỳ, chăm sóc sức khoẻ, có mặt dịp lễ, ngày giỗ. Phong trào này kéo dài nhiều năm trên cả nước.