Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước kéo dài từ sau Hiệp định Giơ-ne-vơ tháng 7/1954 tới trưa 30/4/1975, và thường được chia thành năm chặng: giữ gìn lực lượng, đấu tranh chính trị (1954–1959); Đồng Khởi (1959–1960); đánh bại "Chiến tranh đặc biệt" (1961–1965); đánh bại "Chiến tranh cục bộ" (1965–1968); đánh bại "Việt Nam hoá chiến tranh" và buộc ký Hiệp định Pa-ri (1969–1973); rồi tiến tới giải phóng hoàn toàn miền Nam (1973–1975).
Cách chia này bám theo những thay đổi trong chiến lược của phía Mỹ và cách phía Việt Nam đáp lại ở từng thời điểm. Nắm được khung năm chặng, người đọc dễ đặt từng trận đánh vào đúng chỗ: vì sao Ấp Bắc quan trọng năm 1963, vì sao Vạn Tường được nhắc như "trận đầu", vì sao Tết Mậu Thân là bước ngoặt, vì sao mười hai ngày đêm tháng 12/1972 dẫn thẳng tới bàn ký Pa-ri. Các bài khác trong danh mục này đi sâu từng mốc; bài này là tấm bản đồ thời gian để đọc chúng.
Bối cảnh sau Hiệp định Giơ-ne-vơ 1954
Hiệp định Giơ-ne-vơ ký ngày 21/7/1954 chấm dứt chiến tranh ở Đông Dương sau chiến thắng Điện Biên Phủ. Đất nước tạm thời chia làm hai miền, lấy vĩ tuyến 17 và dòng sông Bến Hải làm giới tuyến quân sự tạm thời. Theo hiệp định, hai năm sau, tức tháng 7/1956, sẽ có tổng tuyển cử trên cả nước để thống nhất. Đó là một điều khoản then chốt mà nhân dân hai miền đặt nhiều hy vọng.
Cuộc tổng tuyển cử ấy đã không diễn ra. Mỹ thay chân Pháp, hậu thuẫn chính quyền Ngô Đình Diệm ở miền Nam, xây dựng bộ máy quân đội và hành chính riêng với mục tiêu chia cắt lâu dài. Ở miền Bắc, sau khi quân Pháp rút, công cuộc khôi phục kinh tế, cải tạo và xây dựng bắt đầu, dần trở thành hậu phương cho cả nước.
Hiểu bối cảnh này giúp lý giải tên gọi "kháng chiến chống Mỹ, cứu nước": mục tiêu xuyên suốt hai mươi mốt năm là thống nhất đất nước mà hiệp định quốc tế đã thừa nhận, chứ không phải một cuộc chiến bắt đầu từ con số không. Phần lớn sách sử Việt Nam vì thế lấy năm 1954 làm điểm mở đầu, dù tiếng súng lớn chỉ thật sự nổ ra từ cuối thập niên 1950.
Chặng 1954–1960: từ đấu tranh chính trị tới Đồng Khởi
Đấu tranh đòi thi hành hiệp định. Những năm đầu, phong trào ở miền Nam chủ yếu là đấu tranh chính trị: mít tinh, biểu tình, đưa kiến nghị đòi hiệp thương tổng tuyển cử, đòi tự do dân chủ. Lực lượng vũ trang được giữ ở mức tối thiểu để tránh tổn thất.
Thời kỳ khó khăn nhất. Chính quyền Sài Gòn mở các chiến dịch truy bắt những người từng tham gia kháng chiến, năm 1959 ban hành Luật 10/59 đặt toà án quân sự đặc biệt lưu động. Nhiều cơ sở ở nông thôn bị vỡ, nhiều người bị bắt, bị giết. Sử sách Việt Nam gọi đây là giai đoạn phong trào bị tổn thất nặng nề.
Hội nghị Trung ương lần thứ 15. Đầu năm 1959, hội nghị xác định con đường cơ bản của cách mạng miền Nam là dùng bạo lực của quần chúng, kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang. Quyết định này mở đường cho các cuộc nổi dậy ở Bác Ái, Trà Bồng và sau đó là Đồng Khởi Bến Tre.
Đồng Khởi và Mặt trận. Phong trào Đồng Khởi đầu năm 1960 lan ra nhiều tỉnh Nam Bộ, Tây Nguyên và Trung Trung Bộ. Ngày 20/12/1960, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời, tập hợp các tầng lớp nhân dân. Tháng 2/1961, Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam được thống nhất từ các lực lượng vũ trang ở miền Nam.
Chặng 1961–1965: đánh bại "Chiến tranh đặc biệt"
"Chiến tranh đặc biệt" là chiến lược dùng quân đội Sài Gòn làm lực lượng chiến đấu chính, có cố vấn quân sự, vũ khí và tiền của Mỹ đứng sau. Hai công cụ được trông đợi nhiều nhất là hệ thống ấp chiến lược, gom dân vào khu rào kín để tách khỏi lực lượng cách mạng, và chiến thuật cơ động bằng trực thăng, xe bọc thép, được gọi là "trực thăng vận" và "thiết xa vận".
Trận Ấp Bắc ngày 2/1/1963 ở vùng Mỹ Tho cho thấy lực lượng nhỏ, có công sự tốt và quyết tâm cao vẫn đánh bại được đối phương đông hơn nhiều lần, có trực thăng và xe bọc thép. Sau Ấp Bắc, phong trào phá ấp chiến lược dâng lên ở nhiều vùng nông thôn. Cuộc đảo chính tháng 11/1963 lật đổ anh em Ngô Đình Diệm mở ra một thời kỳ chính quyền Sài Gòn thay đổi liên tục.
Cuối năm 1964 sang đầu năm 1965, các trận Bình Giã, Ba Gia, Đồng Xoài lần lượt diễn ra, cho thấy Quân Giải phóng đã đủ sức đánh những trận quy mô trung đoàn. Đến giữa năm 1965, chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" về cơ bản bị phá sản. Cũng trong giai đoạn này, sau sự kiện Vịnh Bắc Bộ tháng 8/1964, Mỹ bắt đầu dùng không quân, hải quân đánh ra miền Bắc.
Chặng 1965–1968: đánh bại "Chiến tranh cục bộ"
Tháng 3/1965, những đơn vị lính thuỷ đánh bộ Mỹ đầu tiên đổ bộ lên Đà Nẵng. Từ đây, quân Mỹ và quân một số nước đồng minh trực tiếp tham chiến trên chiến trường miền Nam, quân số lên tới hơn nửa triệu người vào năm 1968. Đây là chiến lược "Chiến tranh cục bộ", dựa trên sức mạnh hoả lực, cơ động và các cuộc hành quân "tìm và diệt".
Trận Vạn Tường tháng 8/1965 ở Quảng Ngãi được sử sách gọi là trận đầu đánh thắng quân Mỹ, mở ra phong trào "tìm Mỹ mà đánh". Hai mùa khô 1965–1966 và 1966–1967 chứng kiến các cuộc phản công chiến lược lớn của đối phương, trong đó có cuộc hành quân lớn đánh vào vùng căn cứ Dương Minh Châu đầu năm 1967; các cuộc phản công này đều không đạt mục tiêu đề ra.
Ở miền Bắc, chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân được mở rộng từ đầu năm 1965. Miền Bắc vừa chiến đấu, vừa sản xuất, vừa chi viện cho miền Nam. Ngày 17/7/1966, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi với câu nói trở thành chân lý của cả cuộc kháng chiến: "Không có gì quý hơn độc lập, tự do". Chặng này khép lại bằng cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.
Chặng 1969–1973: đánh bại "Việt Nam hoá chiến tranh"
Sau Mậu Thân, Mỹ chuyển sang chiến lược "Việt Nam hoá chiến tranh": rút dần quân Mỹ về nước, tăng cường trang bị cho quân đội Sài Gòn để họ gánh phần chiến đấu chính, đồng thời mở rộng chiến tranh sang Lào và Cam-pu-chia. Ngày 1/11/1968, Mỹ tuyên bố chấm dứt ném bom miền Bắc, và từ đầu năm 1969 hội nghị bốn bên ở Pa-ri chính thức họp.
Năm 1969, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam được thành lập. Ngày 2/9/1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, để lại bản Di chúc mà cả nước nhận như lời dặn tiếp tục kháng chiến tới thắng lợi. Năm 1971, cuộc hành quân lớn của đối phương đánh ra Đường 9 – Nam Lào nhằm cắt tuyến chi viện Trường Sơn bị đánh bại.
Năm 1972 là năm quyết liệt: cuộc tiến công chiến lược từ cuối tháng 3 mở ra trên ba hướng Trị – Thiên, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ; 81 ngày đêm ở Thành cổ Quảng Trị; Mỹ trở lại ném bom miền Bắc rồi mở cuộc tập kích bằng máy bay B-52 vào Hà Nội, Hải Phòng tháng 12. Thắng lợi "Điện Biên Phủ trên không" buộc Mỹ ký Hiệp định Pa-ri ngày 27/1/1973 và rút hết quân viễn chinh.
Bảng mốc thời gian lớn 1954–1975
Bảng dưới gom những mốc thường gặp trong sách giáo khoa và các bảo tàng. Mỗi mốc đều có bài riêng trong danh mục hoặc ở danh mục Đại thắng mùa xuân 1975.
| Thời điểm | Sự kiện | Vì sao đáng nhớ |
|---|---|---|
| 21/7/1954 | Ký Hiệp định Giơ-ne-vơ | Đất nước tạm chia hai miền ở vĩ tuyến 17 |
| 17/1/1960 | Đồng Khởi ở Mỏ Cày, Bến Tre | Chuyển cách mạng miền Nam sang thế tiến công |
| 20/12/1960 | Thành lập Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam | Tập hợp mọi tầng lớp ở miền Nam |
| 2/1/1963 | Trận Ấp Bắc | Trực thăng vận, thiết xa vận bị đánh bại |
| 18/8/1965 | Trận Vạn Tường | Trận đầu thắng quân Mỹ trên bộ |
| Tết Mậu Thân 1968 | Tổng tiến công và nổi dậy | Buộc Mỹ xuống thang, ngồi vào bàn đàm phán |
| 28/6 – 16/9/1972 | 81 ngày đêm Thành cổ Quảng Trị | Chiến đấu ác liệt bậc nhất năm 1972 |
| 18–29/12/1972 | Điện Biên Phủ trên không | Đánh bại cuộc tập kích bằng B-52 |
| 27/1/1973 | Ký Hiệp định Pa-ri | Mỹ rút hết quân khỏi miền Nam |
| 30/4/1975 | Giải phóng Sài Gòn | Kết thúc kháng chiến, thống nhất đất nước |
Các con số ngày tháng trên là mốc được sử liệu chính thống thống nhất. Khi đọc các tư liệu khác nhau, có thể gặp sự chênh lệch nhỏ về giờ hoặc ngày bắt đầu một chiến dịch; gặp chỗ lệch, nên đối chiếu với sách giáo khoa hiện hành hoặc ấn phẩm của Viện Lịch sử quân sự.
Chặng 1973–1975 và vai trò của hậu phương
Sau Hiệp định Pa-ri, quân Mỹ rút đi nhưng chiến sự ở miền Nam chưa dứt; chính quyền Sài Gòn tiếp tục các cuộc hành quân lấn chiếm vùng giải phóng. Trận Phước Long đầu tháng 1/1975 cho thấy khả năng Mỹ quay lại can thiệp đã rất thấp. Từ đó, Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975 diễn ra trong 55 ngày đêm, mở màn ở Buôn Ma Thuột và kết thúc với Chiến dịch Hồ Chí Minh, trưa 30/4/1975. Diễn biến chặng này được kể ở danh mục Đại thắng mùa xuân 1975.
Suốt hai mươi mốt năm, miền Bắc giữ vai trò hậu phương lớn. Những phong trào như "Ba sẵn sàng" của thanh niên, "Ba đảm đang" của phụ nữ, khẩu hiệu "Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người" phản ánh cách cả xã hội được huy động. Người và hàng theo đường Trường Sơn, theo đường biển vào Nam; trong khi đó miền Bắc vẫn phải đánh trả hai cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân.
Khi tìm hiểu kháng chiến chống Mỹ, nên nhìn đủ ba mặt trận đan vào nhau: quân sự trên chiến trường, chính trị trong lòng các đô thị và nông thôn miền Nam, ngoại giao trên bàn đàm phán. Mỗi mốc lớn đều là kết quả của cả ba, và đó cũng là lý do các bảo tàng thường trưng bày song song hiện vật chiến trường với tài liệu đấu tranh chính trị, ngoại giao.
Câu hỏi thường gặp
Kháng chiến chống Mỹ cứu nước kéo dài bao nhiêu năm?
Tính từ Hiệp định Giơ-ne-vơ tháng 7/1954 tới ngày giải phóng miền Nam 30/4/1975 là gần hai mươi mốt năm. Một số tài liệu tính từ khi quân Mỹ trực tiếp tham chiến năm 1965, nhưng sử sách Việt Nam thường lấy mốc 1954.
Ba chiến lược chiến tranh của Mỹ ở miền Nam là gì?
Theo cách trình bày phổ biến trong sách giáo khoa là "Chiến tranh đặc biệt" (1961–1965), "Chiến tranh cục bộ" (1965–1968) và "Việt Nam hoá chiến tranh" (1969–1973). Mỗi chiến lược khác nhau ở lực lượng chiến đấu chính và cách dùng quân Mỹ.
Vì sao tổng tuyển cử năm 1956 không diễn ra?
Hiệp định Giơ-ne-vơ quy định tổng tuyển cử thống nhất đất nước vào tháng 7/1956, nhưng chính quyền ở miền Nam với sự hậu thuẫn của Mỹ đã từ chối hiệp thương tổ chức. Từ đó, việc thống nhất phải giải quyết bằng con đường khác.
Câu "Không có gì quý hơn độc lập, tự do" ra đời khi nào?
Câu nói nằm trong lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh phát đi ngày 17/7/1966, khi chiến tranh phá hoại miền Bắc đang leo thang. Câu nói nhanh chóng trở thành khẩu hiệu động viên cả nước trong kháng chiến.
Nên đọc gì để tìm hiểu kỹ kháng chiến chống Mỹ?
Có thể bắt đầu từ sách giáo khoa lịch sử phổ thông, sau đó đọc các bộ lịch sử kháng chiến do Viện Lịch sử quân sự biên soạn, hồi ký của các tướng lĩnh, và tham quan Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam để thấy hiện vật thật.
Đường Trường Sơn có vai trò gì trong kháng chiến chống Mỹ?
Đường Trường Sơn là tuyến chi viện chiến lược đưa người, vũ khí, lương thực từ miền Bắc vào miền Nam suốt từ năm 1959 tới năm 1975. Không có tuyến đường này, các chiến dịch lớn ở miền Nam khó có đủ lực lượng và hậu cần.