Phong trào Đồng Khởi là cuộc nổi dậy đồng loạt của nhân dân miền Nam cuối năm 1959 – năm 1960, tiêu biểu nhất ở Bến Tre, bắt đầu ngày 17/1/1960 tại ba xã Định Thuỷ, Phước Hiệp, Bình Khánh thuộc huyện Mỏ Cày lúc bấy giờ. Phong trào phá vỡ từng mảng bộ máy chính quyền Sài Gòn ở nông thôn và đưa cách mạng miền Nam từ thế giữ gìn lực lượng sang thế tiến công.
Bến Tre ngày nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nhưng tên gọi "quê hương Đồng Khởi" vẫn gắn chặt với vùng đất cù lao này. Bài viết đi qua bối cảnh dẫn tới cuộc nổi dậy, diễn biến ở Mỏ Cày, hình ảnh "đội quân tóc dài", ý nghĩa với cả cuộc kháng chiến và những gì còn lại để tìm hiểu hôm nay.
Bối cảnh: miền Nam những năm 1957–1959
Sau năm 1954, hàng chục nghìn người từng tham gia kháng chiến chống Pháp ở lại miền Nam, trở về làng cũ làm ăn và đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Giơ-ne-vơ. Chính quyền Ngô Đình Diệm coi đây là mối đe doạ và mở các chiến dịch truy lùng, bắt bớ kéo dài nhiều năm. Ở nông thôn, nhiều cơ sở bị vỡ, nhiều người phải trốn tránh hoặc bị giam cầm.
Tháng 5/1959, Luật 10/59 được ban hành, lập toà án quân sự đặc biệt có thể xử nhanh và tuyên án nặng những người bị coi là chống đối. Sự đàn áp khiến phong trào đấu tranh chính trị đơn thuần không còn đủ sức bảo vệ người dân và lực lượng cách mạng. Ở nhiều nơi, người dân tự cầm vũ khí thô sơ để tự vệ, nhưng còn lẻ tẻ.
Đầu năm 1959, Hội nghị Trung ương lần thứ 15 xác định con đường của cách mạng miền Nam là khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân, dùng bạo lực của quần chúng, kết hợp lực lượng chính trị với lực lượng vũ trang. Khi nghị quyết về tới các địa phương, các cuộc nổi dậy đầu tiên nổ ra ở Bác Ái (Ninh Thuận) đầu năm 1959 và Trà Bồng (Quảng Ngãi) tháng 8/1959, mở màn cho một làn sóng lớn hơn.
Vì sao Bến Tre trở thành nơi tiêu biểu
Bến Tre là vùng đất ba dải cù lao lớn nằm giữa các nhánh sông Tiền, chằng chịt kênh rạch và vườn dừa. Địa hình này thuận lợi cho việc ẩn giấu lực lượng, di chuyển bằng xuồng và liên lạc giữa các xóm ấp, nhưng khó cho các đơn vị quân đội chính quy hành quân. Trong kháng chiến chống Pháp, Bến Tre đã có phong trào mạnh và nhiều cơ sở trong dân.
Một yếu tố khác là lực lượng lãnh đạo ở tỉnh còn giữ được bộ khung, dù bị tổn thất. Bà Nguyễn Thị Định, người từng chỉ huy chuyến tàu chở vũ khí từ miền Bắc vào Nam thời chống Pháp, tham gia lãnh đạo phong trào ở Bến Tre và trở thành gương mặt gắn liền với Đồng Khởi. Sau này bà là Phó Tổng Tư lệnh Quân Giải phóng miền Nam, nữ tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Bến Tre còn có sẵn truyền thống phụ nữ tham gia đấu tranh, và lực lượng phụ nữ ấy về sau trở thành nét riêng nổi bật nhất của phong trào. Các cán bộ tỉnh chọn Mỏ Cày làm nơi mở đầu vì ở đó có cơ sở quần chúng vững, gần các vùng căn cứ cũ, dễ lan sang các huyện xung quanh trong thời gian ngắn.
Diễn biến: từ Mỏ Cày lan ra toàn tỉnh
Ngày 17/1/1960, nhân dân ba xã Định Thuỷ, Phước Hiệp, Bình Khánh của huyện Mỏ Cày đồng loạt nổi dậy. Lực lượng chủ yếu là quần chúng với gậy gộc, giáo mác, súng tự tạo và một số ít súng thu được, phối hợp với các đội tự vệ. Họ bao vây đồn bót, kêu gọi binh lính đầu hàng, giải tán bộ máy tề ở ấp, xã, bắt hoặc làm tan rã những người cầm đầu bộ máy kìm kẹp.
Từ ba xã ban đầu, phong trào nhanh chóng lan ra các xã khác trong huyện rồi sang các huyện còn lại của tỉnh. Chỉ trong thời gian ngắn, nhiều xã được giải phóng hoàn toàn, nhiều nơi khác bị phá thế kìm kẹp. Ruộng đất của địa chủ bỏ chạy được chia lại cho nông dân; các hội đồng tự quản, các đội du kích được thành lập ở những nơi vừa giải phóng.
Chính quyền Sài Gòn điều quân về đàn áp, mở các cuộc càn quét lớn vào vùng nổi dậy. Lúc này lực lượng đấu tranh chính trị của phụ nữ đứng ra đối mặt trực tiếp với quân càn: kéo nhau lên quận, lên tỉnh đòi bồi thường, đòi rút quân, đòi chấm dứt bắn giết. Kết hợp giữa đấu tranh chính trị trực diện với các đội vũ trang giữ làng là cách Bến Tre giữ được thành quả của những ngày đầu.
"Đội quân tóc dài" — nét riêng của Đồng Khởi
Cái tên "đội quân tóc dài" ra đời từ chính Bến Tre, chỉ lực lượng phụ nữ đông đảo tham gia đấu tranh chính trị. Họ không cầm súng mà dùng số đông, lý lẽ và sự kiên trì: bồng con, dắt cha mẹ già, mang theo người bị thương, kéo tới trụ sở quận, tỉnh để tố cáo việc bắn phá, đòi quân lính rút khỏi làng. Nhiều cuộc đấu tranh kéo dài nhiều ngày, người đi trước bị bắt thì người khác đến thay.
Sức mạnh của đội quân này nằm ở chỗ nó khiến các cuộc càn quét khó tiến hành một cách trắng trợn, đồng thời tác động tới chính những người lính phía bên kia, nhiều người là con em nông dân địa phương. Cùng với đó là công tác binh vận: vận động binh lính bỏ ngũ, không bắn vào dân, trở về với gia đình.
Hình ảnh "đội quân tóc dài" về sau trở thành một biểu tượng của phụ nữ miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ, gắn với danh hiệu tám chữ vàng mà Bác Hồ tặng phụ nữ miền Nam năm 1965: "Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang". Khi đến Bến Tre hôm nay, nhiều người tìm hiểu Đồng Khởi chính qua câu chuyện của những người phụ nữ này.
Ý nghĩa của phong trào Đồng Khởi
Bước ngoặt về thế chiến lược. Đồng Khởi đánh dấu sự chuyển của cách mạng miền Nam từ thế giữ gìn lực lượng, chịu đựng sang thế tiến công. Từ đây, đấu tranh vũ trang song song với đấu tranh chính trị trở thành hình thức phổ biến.
Phá thế kìm kẹp ở nông thôn. Hệ thống chính quyền cơ sở của Sài Gòn ở nhiều vùng nông thôn bị phá vỡ từng mảng, tạo ra những vùng giải phóng rộng lớn làm chỗ dựa cho các bước sau.
Ra đời Mặt trận Dân tộc Giải phóng. Trên đà Đồng Khởi, ngày 20/12/1960, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập, trở thành tổ chức đại diện và tập hợp mọi tầng lớp nhân dân miền Nam.
Làm lung lay chiến lược của Mỹ. Phong trào làm thất bại cách cai trị dựa chủ yếu vào bộ máy kìm kẹp và đàn áp, buộc Mỹ phải chuyển sang chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" với cố vấn và vũ khí Mỹ từ năm 1961.
Bài học về sức mạnh quần chúng. Đồng Khởi cho thấy khi người dân được tổ chức và có đường lối đúng, lực lượng chính trị có thể thắng được bộ máy được vũ trang đầy đủ hơn nhiều. Bài học kết hợp hai lực lượng chính trị và vũ trang được dùng suốt các giai đoạn sau.
Đồng Khởi trong bức tranh chung của miền Nam
Bến Tre là tiêu biểu nhưng không phải nơi duy nhất. Cuối năm 1959 và trong năm 1960, các cuộc nổi dậy diễn ra ở nhiều tỉnh Nam Bộ, ở vùng núi Tây Nguyên và các tỉnh Trung Trung Bộ, với những hình thức phù hợp từng vùng. Ở vùng núi, đồng bào các dân tộc thiểu số dùng chông, bẫy, cung nỏ để tự vệ và chống càn; ở đồng bằng, thế đấu tranh chính trị kết hợp vũ trang như Bến Tre được nhân rộng.
Khi đọc tư liệu, có thể gặp cụm từ "phong trào Đồng Khởi" dùng cho cả làn sóng nổi dậy ở miền Nam, hoặc chỉ riêng Bến Tre. Hai cách dùng không mâu thuẫn: Bến Tre là nơi điển hình, được chọn làm hình mẫu khi tổng kết và tuyên truyền, còn phong trào thì rộng khắp nhiều tỉnh.
Một điểm đáng chú ý là Đồng Khởi chưa phải chiến tranh quy mô lớn. Vũ khí chủ yếu còn thô sơ, lực lượng vũ trang tập trung còn rất nhỏ. Giá trị của phong trào nằm ở việc tạo ra thế và lực mới, chuẩn bị nền tảng con người, địa bàn cho những trận đánh lớn hơn ở giai đoạn "Chiến tranh đặc biệt" như Ấp Bắc, Bình Giã sau này.
Tìm hiểu Đồng Khởi hôm nay: nên xem gì, chú ý gì
Người muốn tìm hiểu tận nơi có thể tới vùng Mỏ Cày, nơi khu di tích Đồng Khởi được xây dựng ở Định Thuỷ. Một vài gợi ý để chuyến đi có ích:
- Khu di tích, tượng đài Đồng Khởi: nơi tái hiện sự kiện, thường có không gian trưng bày hiện vật, ảnh tư liệu về ngày 17/1/1960. Giờ mở cửa và giá vé nếu có nên kiểm trước với ban quản lý di tích.
- Ngày kỷ niệm 17/1: hằng năm địa phương tổ chức hoạt động kỷ niệm; các năm tròn thường có lễ lớn. Đi dịp này đông người nhưng có cơ hội nghe kể chuyện từ người địa phương.
- Đọc trước một tài liệu: hồi ký của bà Nguyễn Thị Định, sách lịch sử địa phương, các bài của báo Quân đội nhân dân về Đồng Khởi giúp hiểu những gì được trưng bày.
- Hỏi chuyện người lớn tuổi: nhiều gia đình ở vùng này có người thân tham gia phong trào; khi hỏi, giữ thái độ tôn trọng, không thúc ép kể những chuyện đau lòng.
- Đưa trẻ đi: kể cho trẻ về "đội quân tóc dài" bằng những câu chuyện về lòng dũng cảm và tình làng nghĩa xóm, tránh mô tả chi tiết bạo lực.
- Địa danh: nhiều tên huyện, xã đã thay đổi sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính; khi tìm đường, kiểm tên mới trên bản đồ hiện hành.
Đồng Khởi là một trong những mốc được nhắc nhiều nhất khi nói về cách mạng miền Nam. Đến tận nơi, nhìn những con rạch, rặng dừa từng che chở người nổi dậy, sẽ hiểu vì sao vùng đất này được gọi là quê hương Đồng Khởi.
Câu hỏi thường gặp
Phong trào Đồng Khởi bắt đầu ngày nào, ở đâu?
Ở Bến Tre, phong trào bắt đầu ngày 17/1/1960 tại ba xã Định Thuỷ, Phước Hiệp, Bình Khánh thuộc huyện Mỏ Cày lúc bấy giờ, rồi lan ra toàn tỉnh. Trước đó đã có các cuộc nổi dậy ở Bác Ái và Trà Bồng năm 1959.
"Đội quân tóc dài" là gì?
Đó là tên gọi lực lượng phụ nữ đấu tranh chính trị ra đời trong Đồng Khởi Bến Tre. Họ dùng số đông và lý lẽ để đòi rút quân, chống càn quét, vận động binh lính, trở thành biểu tượng của phụ nữ miền Nam trong kháng chiến.
Ai là người lãnh đạo Đồng Khởi Bến Tre?
Phong trào do tổ chức cách mạng ở tỉnh lãnh đạo, trong đó bà Nguyễn Thị Định là gương mặt tiêu biểu. Bà về sau là Phó Tổng Tư lệnh Quân Giải phóng miền Nam và được phong Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.
Ý nghĩa lớn nhất của phong trào Đồng Khởi là gì?
Phong trào chuyển cách mạng miền Nam từ thế giữ gìn lực lượng sang thế tiến công, phá vỡ từng mảng bộ máy kìm kẹp ở nông thôn và dẫn tới sự ra đời của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam ngày 20/12/1960.
Bến Tre hiện nay thuộc tỉnh nào?
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tỉnh Bến Tre được hợp nhất vào tỉnh Vĩnh Long. Khi tìm đường tới khu di tích Đồng Khởi, nên kiểm tên xã mới trên bản đồ hành chính hiện hành.
Đồng Khởi khác gì với các cuộc khởi nghĩa trước đó?
Đồng Khởi là cuộc nổi dậy đồng loạt của quần chúng trên địa bàn rộng, kết hợp đấu tranh chính trị với vũ trang, chứ không phải hoạt động lẻ tẻ của một nhóm nhỏ. Quy mô và sự lan toả nhanh tạo ra thế mới cho cả miền Nam.