KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến thời phong kiến

Trận Chi Lăng – Xương Giang năm 1427: trận quyết định của khởi nghĩa Lam Sơn

Chi Lăng – Xương Giang năm 1427: vì sao nghĩa quân Lam Sơn chọn đánh viện binh, Liễu Thăng tử trận ra sao, thành Xương Giang, Hội thề Đông Quan và ý nghĩa.

Rolling hills and rice fields around an ancient citadel earthwork mound in Bac Ninh, cattle grazing, overcast spring light, olive green tones, drone view from high above

Trận Chi Lăng – Xương Giang là chuỗi trận đánh từ tháng 10 đến tháng 11 năm 1427, trong đó nghĩa quân Lam Sơn tiêu diệt đạo viện binh lớn của nhà Minh do Liễu Thăng chỉ huy, từ ải Chi Lăng ở Lạng Sơn đến cánh đồng quanh thành Xương Giang. Liễu Thăng tử trận ngay những ngày đầu, các tướng kế tiếp bị giết hoặc bị bắt, cánh viện binh thứ hai của Mộc Thạnh nghe tin phải rút chạy.

Chiến thắng này buộc Vương Thông, tướng Minh đang bị vây ở thành Đông Quan, phải chấp nhận giảng hoà, mở đường cho quân Minh rút về nước và chấm dứt hai mươi năm đô hộ. Bài viết đi qua bối cảnh, lý do chọn đánh viện binh thay vì đánh thành, diễn biến từng chặng và ý nghĩa của trận đánh.

Bối cảnh: mười năm khởi nghĩa và thế giằng co năm 1427

Năm 1407, nhà Minh đánh bại nhà Hồ, đặt ách đô hộ lên Đại Việt. Đầu năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn, vùng Thanh Hoá. Những năm đầu, nghĩa quân gặp rất nhiều khó khăn, nhiều lần bị vây, phải rút lên vùng núi. Từ năm 1424, theo kế của Nguyễn Chích, nghĩa quân chuyển vào Nghệ An, rồi mở rộng vùng kiểm soát ra Tân Bình, Thuận Hoá, tạo được hậu phương vững chắc.

Cuối năm 1426, nghĩa quân giành thắng lợi lớn ở Tốt Động – Chúc Động, gần Đông Quan. Quân Minh do Vương Thông chỉ huy rút vào cố thủ trong thành Đông Quan, tức Thăng Long thời ấy. Nghĩa quân vây thành, đồng thời giải phóng nhiều thành, nhiều vùng ở bên ngoài. Thế trận lúc này là quân Minh co cụm trong một số thành lớn, còn nghĩa quân làm chủ phần lớn đất nước.

Để cứu Vương Thông, nhà Minh quyết định gửi viện binh lớn. Theo sách giáo khoa, một đạo khoảng mười vạn quân do Liễu Thăng chỉ huy tiến qua Lạng Sơn, một đạo khoảng năm vạn quân do Mộc Thạnh chỉ huy tiến qua Vân Nam. Cả cuộc khởi nghĩa giờ phụ thuộc vào việc đối phó với hai đạo viện binh này.

Vì sao chọn đánh viện binh thay vì đánh thành Đông Quan

Đánh thành tốn sức, kết quả không chắc. Thành Đông Quan được phòng thủ kiên cố, quân Minh trong thành còn đông. Nhiều tướng nghĩa quân muốn đánh thành để giành thắng lợi nhanh, nhưng Lê Lợi và Nguyễn Trãi cho rằng đánh thành là hạ sách, dễ tổn thất lớn mà chưa chắc hạ được trước khi viện binh tới.

Diệt viện binh thì thành tự mất chỗ dựa. Quân trong thành cố thủ là để chờ cứu viện. Nếu đánh tan viện binh, quân trong thành sẽ mất hy vọng, buộc phải hàng hoặc giảng hoà. Đây là cách đánh vào ý chí đối phương thay vì đánh vào bức tường thành.

Chọn nơi đánh có lợi. Đường từ Lạng Sơn về Đông Quan đi qua những đoạn địa hình hiểm trở, đặc biệt là ải Chi Lăng, một thung lũng hẹp kẹp giữa núi đá và rừng. Đánh ở đây, quân đông của đối phương không triển khai được đội hình.

Tập trung vào cánh mạnh nhất. Nghĩa quân xác định đạo Liễu Thăng là cánh chủ yếu, tập trung lực lượng tinh nhuệ để diệt, còn đạo Mộc Thạnh thì chặn giữ ở vùng biên giới phía tây bắc, chờ kết quả bên kia để buộc rút.

Nhổ thành Xương Giang trước. Thành Xương Giang nằm trên đường viện binh về Đông Quan. Nghĩa quân đã hạ được thành này trước khi viện binh tới, khiến đối phương mất một điểm dựa quan trọng trên đường tiến quân.

Diễn biến từ ải Chi Lăng đến cánh đồng Xương Giang

Các sách lịch sử Việt Nam thường trình bày diễn biến theo các chặng sau. Ngày tháng theo cách quy đổi dương lịch phổ biến trong sách giáo khoa.

  1. Khoảng đầu tháng 10 năm 1427, đạo quân Liễu Thăng tiến qua biên giới vào Lạng Sơn. Nghĩa quân ở vùng biên giới vừa đánh vừa lui, nhử đối phương tiến sâu.
  2. Tướng Trần Lựu được giao giả thua, dẫn đối phương vào ải Chi Lăng, nơi quân mai phục đã chờ sẵn hai bên sườn núi.
  3. Liễu Thăng cùng toán kỵ binh đi trước lọt vào vùng mai phục, sa lầy ở khu vực gò Mã Yên. Quân mai phục đánh ra, Liễu Thăng tử trận.
  4. Phó tướng Lương Minh lên thay, tiếp tục tiến về phía nam. Quân Minh bị đánh tiếp ở vùng Cần Trạm, Phố Cát; Lương Minh tử trận, Thượng thư Lý Khánh tự vẫn.
  5. Tàn quân Minh do Thôi Tụ, Hoàng Phúc chỉ huy kéo về Xương Giang, nhưng thành đã bị nghĩa quân hạ từ trước, phải đóng trại giữa cánh đồng.
  6. Nghĩa quân vây chặt, đánh tổng lực vào trại quân Minh ở Xương Giang. Đạo viện binh bị tiêu diệt, Thôi Tụ và Hoàng Phúc bị bắt sống.
  7. Ở hướng tây bắc, Mộc Thạnh nghe tin Liễu Thăng thua, vội rút quân về nước, bị nghĩa quân truy kích.

Cả chuỗi trận chỉ kéo dài vài tuần. Sức mạnh của hai đạo viện binh mà nhà Minh trông cậy đã bị bẻ gãy trước khi kịp tới gần thành Đông Quan.

Hội thề Đông Quan và quân Minh rút về nước

Mất hết hy vọng được cứu viện, Vương Thông trong thành Đông Quan xin giảng hoà. Nghĩa quân chấp nhận, mở hội thề ở phía nam thành Đông Quan vào tháng 12 năm 1427, quân Minh cam kết rút về nước. Sử sách gọi đây là Hội thề Đông Quan.

Nghĩa quân cấp thuyền, lương thực và tạo điều kiện cho quân Minh rút về an toàn. Tù binh cũng được cho về nước. Đến đầu tháng 1 năm 1428, quân Minh rút hết khỏi Đại Việt. Cách kết thúc này thể hiện tư tưởng nhân nghĩa mà Nguyễn Trãi nhiều lần nêu trong các văn thư gửi tướng Minh: thắng mà không giết hết, mở đường sống cho đối phương để chấm dứt chiến tranh và giữ hoà hiếu lâu dài.

Đầu năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, khôi phục quốc hiệu Đại Việt, mở đầu nhà Lê sơ. Nguyễn Trãi thay lời vua viết Bình Ngô đại cáo, bố cáo cho cả nước biết cuộc kháng chiến đã thắng lợi. Trong bài cáo, những trận Chi Lăng, Xương Giang được nhắc tới như những mốc quyết định của cả cuộc khởi nghĩa.

Ý nghĩa của trận Chi Lăng – Xương Giang

Về quân sự, đây là trận quyết chiến chiến lược của khởi nghĩa Lam Sơn. Nó làm thay đổi hẳn cục diện: từ thế giằng co quanh thành Đông Quan chuyển sang thế quân Minh không còn lối thoát nào khác ngoài giảng hoà. Một trận đánh vào viện binh đã giải quyết được bài toán mà việc đánh thành không giải quyết được.

Về nghệ thuật chỉ đạo, trận đánh cho thấy sự kết hợp giữa đánh và đàm phán. Nghĩa quân vừa tiêu diệt viện binh, vừa liên tục gửi thư cho tướng Minh trong thành, phân tích tình thế, mở đường giảng hoà. Nhiều bức thư trong số này về sau được tập hợp lại, thể hiện vai trò của Nguyễn Trãi trong công việc ngoại giao thời chiến.

Về lịch sử dân tộc, chiến thắng chấm dứt hai mươi năm đô hộ của nhà Minh, khôi phục nền độc lập và mở ra triều Lê sơ, một trong những thời kỳ phát triển của nhà nước phong kiến Việt Nam. Ải Chi Lăng, nơi từng gắn với trận năm 981, một lần nữa đi vào lịch sử như một địa danh của chiến thắng.

Những điểm dễ nhầm khi học về Chi Lăng – Xương Giang

Chi Lăng năm 981 và Chi Lăng năm 1427. Ải Chi Lăng gắn với hai trận nổi tiếng: năm 981 Lê Hoàn đánh quân Tống, Hầu Nhân Bảo bị giết; năm 1427 nghĩa quân Lam Sơn đánh viện binh nhà Minh, Liễu Thăng tử trận. Cùng một địa danh, cùng lối nhử địch vào thung lũng hẹp, nhưng cách nhau gần bốn trăm năm và do hai lực lượng khác nhau thực hiện.

Đông Quan là Thăng Long. Đông Quan là tên gọi thành Thăng Long trong thời nhà Minh đô hộ. Khi đọc "vây thành Đông Quan" cần hiểu đó là kinh thành cũ, nay thuộc Hà Nội, chứ không phải một địa danh ở nơi khác.

Trận Chi Lăng và trận Xương Giang là một chuỗi. Sách giáo khoa gộp tên vì đây là các chặng liên tiếp đánh vào cùng một đạo viện binh: mở đầu ở Chi Lăng, tiếp diễn ở Cần Trạm, Phố Cát, kết thúc ở cánh đồng Xương Giang. Tách riêng từng trận sẽ không thấy được ý đồ chung là tiêu diệt trọn đạo quân.

Quân số theo nguồn nào. Các con số mười vạn quân của Liễu Thăng, năm vạn quân của Mộc Thạnh là theo sách giáo khoa và sử cũ. Một số tài liệu đưa con số khác; khi viết hay thuyết trình nên ghi rõ nguồn, tránh tự cộng trừ ra số mới.

Đến thăm Chi Lăng và Xương Giang hôm nay

Khu di tích Chi Lăng nằm ở tỉnh Lạng Sơn, trên trục đường từ biên giới về phía nam. Đi qua vùng này, người tham quan có thể quan sát thung lũng kẹp giữa các dãy núi đá vôi và núi đất, hình dung vì sao một đạo quân đông lại khó xoay trở ở đây. Một số địa danh như gò Mã Yên được địa phương gắn với nơi Liễu Thăng tử trận; khi tham quan nên đọc chú thích chính thức để phân biệt kết luận nghiên cứu với truyền thuyết.

Thành Xương Giang nằm ở vùng đất trước đây thuộc tỉnh Bắc Giang, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh sau sắp xếp. Dấu vết thành đất và khu vực trận đánh đã được nghiên cứu, khai quật, và địa phương có tổ chức các hoạt động kỷ niệm chiến thắng. Đứng ở cánh đồng quanh dấu tích thành, có thể hiểu vì sao tàn quân Minh đóng trại giữa đồng lại dễ bị bao vây.

Nếu muốn đọc thêm, nên tìm Bình Ngô đại cáo và tập thư từ ngoại giao của Nguyễn Trãi thời chiến, cùng phần chép về khởi nghĩa Lam Sơn trong Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch. Lịch mở cửa và hoạt động tại các khu di tích nên kiểm tra với ban quản lý trước khi đi.

Câu hỏi thường gặp

Trận Chi Lăng – Xương Giang diễn ra năm nào?

Chuỗi trận diễn ra từ khoảng tháng 10 đến tháng 11 năm 1427, trong giai đoạn cuối của khởi nghĩa Lam Sơn. Đây là trận quyết chiến tiêu diệt đạo viện binh nhà Minh do Liễu Thăng chỉ huy.

Liễu Thăng tử trận ở đâu?

Theo sử sách, Liễu Thăng bị nhử vào ải Chi Lăng ở Lạng Sơn, sa lầy ở khu vực gò Mã Yên và bị quân mai phục giết chết ngay những ngày đầu trận đánh. Phó tướng Lương Minh lên thay và cũng tử trận sau đó.

Vì sao nghĩa quân Lam Sơn không đánh thành Đông Quan?

Lê Lợi và Nguyễn Trãi cho rằng đánh thành kiên cố là hạ sách, dễ tổn thất. Diệt viện binh thì quân trong thành mất chỗ trông cậy, buộc phải giảng hoà, đạt mục tiêu mà ít tổn thất hơn.

Hội thề Đông Quan là gì?

Đó là cuộc hội thề tháng 12 năm 1427 ở phía nam thành Đông Quan, trong đó tướng Minh Vương Thông cam kết rút quân về nước. Nghĩa quân cấp thuyền, lương thực, và đầu năm 1428 quân Minh rút hết khỏi Đại Việt.

Thành Xương Giang nay thuộc tỉnh nào?

Thành Xương Giang ở vùng đất trước đây thuộc tỉnh Bắc Giang, sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Dấu tích thành đã được nghiên cứu, khai quật và được địa phương bảo tồn.

Đạo viện binh của Mộc Thạnh bị đánh bại thế nào?

Đạo của Mộc Thạnh tiến qua hướng Vân Nam bị nghĩa quân chặn giữ ở vùng biên giới tây bắc. Khi nghe tin Liễu Thăng tử trận và đạo chủ lực tan vỡ, Mộc Thạnh vội rút về nước và bị truy kích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138