KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến thời phong kiến

Trận Bạch Đằng năm 938: Ngô Quyền đóng cọc đón triều và mở ra nền độc lập

Trận Bạch Đằng năm 938: vì sao Ngô Quyền chọn cửa sông, bãi cọc phối hợp thuỷ triều ra sao, diễn biến, ý nghĩa chấm dứt Bắc thuộc và dấu tích hôm nay.

Weathered hardwood stakes rising from a muddy riverbed at low tide on the Bach Dang estuary, mangroves behind, misty dawn light, olive and slate tones, wide low angle

Trận Bạch Đằng năm 938 là trận thuỷ chiến trong đó Ngô Quyền dùng bãi cọc gỗ cắm ngầm ở cửa sông Bạch Đằng, phối hợp với lúc nước triều rút, để đánh tan đoàn thuyền chiến của quân Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy. Chủ tướng Nam Hán tử trận, vua Nam Hán đang chờ tiếp ứng ở biên giới phải thu quân về. Mùa xuân năm sau, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa.

Các sách sử Việt Nam coi chiến thắng này là mốc khép lại hơn một nghìn năm Bắc thuộc và mở ra thời kỳ độc lập lâu dài. Bài dưới đây đi lần lượt: bối cảnh dẫn tới trận đánh, lý do chọn cửa sông, cách bố trí bãi cọc, diễn biến theo nhịp thuỷ triều, ý nghĩa, những điểm còn bàn trong giới nghiên cứu và nơi có thể tìm hiểu tại chỗ hôm nay.

Bối cảnh: từ cái chết của Dương Đình Nghệ đến lời cầu cứu Nam Hán

Đầu thế kỷ X, họ Khúc đã giành quyền tự chủ cho đất Giao Châu, nhưng nhà Nam Hán ở phương Bắc vẫn tìm cách đặt lại ách cai trị. Năm 931, Dương Đình Nghệ, một hào trưởng ở Ái Châu (vùng Thanh Hoá ngày nay), đem quân đánh đuổi quân Nam Hán, chiếm lại thành Đại La và tự xưng Tiết độ sứ. Ngô Quyền, người Đường Lâm, là con rể và tướng thân tín của Dương Đình Nghệ, được giao trông coi vùng Ái Châu.

Năm 937, nha tướng Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ để đoạt chức. Việc làm này gây bất bình trong hàng tướng lĩnh và hào trưởng địa phương. Biết thế mình yếu, Kiều Công Tiễn sai người sang cầu cứu nhà Nam Hán. Đối với vua Nam Hán, đây là dịp tốt để đưa quân trở lại: ông phong con trai là Lưu Hoằng Tháo làm chủ tướng, đem thuỷ quân vượt biển sang, còn bản thân đem quân đóng ở vùng biên giới để tiếp ứng.

Ngô Quyền hành động trước. Ông đem quân từ Ái Châu ra Bắc, giết Kiều Công Tiễn trước khi thuyền Nam Hán kịp tới, nhờ đó loại bỏ được nội ứng và gom các lực lượng địa phương về một mối. Từ lúc này, cuộc đối đầu không còn là tranh chấp quyền lực nội bộ mà là việc chặn một đạo quân ngoại xâm đang trên đường đến.

Vì sao Ngô Quyền chọn cửa sông Bạch Đằng

Quân Nam Hán đi đường biển. Muốn vào sâu nội địa, đoàn thuyền chiến phải đi qua cửa sông Bạch Đằng rồi ngược dòng vào các nhánh sông dẫn về trung tâm. Sông Bạch Đằng ngày nay là dòng sông chảy ra biển ở vùng giáp ranh tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng; đoạn gần cửa biển rộng, nhiều bãi bồi, rừng cây ngập mặn và lạch nhỏ hai bên bờ.

Đặc điểm quan trọng nhất của vùng cửa sông là thuỷ triều. Mỗi ngày nước dâng lên rồi rút xuống với biên độ khá lớn, mặt sông lúc đầy lúc cạn khác hẳn nhau. Người dân chài lưới ven biển biết rất rõ giờ nước lên, nước xuống; Ngô Quyền tận dụng hiểu biết ấy để biến chính dòng sông thành một phần của trận địa.

Chọn đánh ở cửa sông còn có lợi thế khác: chặn địch ngay từ cửa ngõ, trước khi đoàn thuyền kịp đổ quân lên bộ và liên lạc với các vùng bên trong. Đánh ở đây, quân Nam Hán phải đối mặt với một vùng nước lạ, còn quân của Ngô Quyền thông thạo từng lạch nhỏ, có thể ẩn thuyền nhẹ trong các nhánh và rừng cây ven bờ. Thay vì đem quân bộ chống chọi với thuỷ quân đông và thuyền lớn, ông chọn nơi mà ưu thế của đối phương có thể bị chính địa hình xoá bỏ.

Bãi cọc và nhịp thuỷ triều: cách bố trí trận địa

Theo sử cũ, Ngô Quyền cho người vào rừng đẵn gỗ, vạt nhọn đầu và bịt sắt, rồi đem cắm xuống lòng sông ở khu vực cửa Bạch Đằng. Cọc được cắm thành bãi, đầu cọc chếch về phía dòng nước. Khi nước triều lên, mặt sông dâng cao phủ kín đầu cọc, thuyền đi trên mặt nước không nhìn thấy gì. Khi nước triều rút, đầu cọc nhô lên hoặc nằm sát mặt nước, đủ để đâm thủng, giữ chặt những chiếc thuyền lớn đang xuôi dòng.

Cái khéo của trận địa nằm ở thời điểm. Bãi cọc tự nó không đánh được ai; nó chỉ phát huy khi đoàn thuyền địch đi qua lúc nước lớn rồi phải quay trở ra lúc nước ròng. Muốn vậy, phải nhử địch vào đúng lúc triều đang lên và giữ chân chúng ở phía trong cho tới khi triều bắt đầu rút. Đây là bài toán phối hợp giữa thuyền khiêu chiến, quân mai phục và đồng hồ tự nhiên của dòng sông.

Hai bên bờ, Ngô Quyền bố trí quân bộ và thuyền nhỏ mai phục trong các lạch, bãi lau sậy và rừng cây. Lực lượng này có nhiệm vụ chặn đường, đánh vào sườn đoàn thuyền khi chúng rối loạn. Như vậy, bãi cọc, thuyền nhẹ, quân mai phục và con nước tạo thành một thế trận khép kín: vào thì dễ, ra thì khó. Cách đánh này về sau còn được nhà Tiền Lê và nhà Trần vận dụng lại trên chính dòng sông ấy.

Diễn biến trận đánh cuối năm 938

Các sách sử Việt Nam thường thuật lại trận đánh theo trình tự sau; chi tiết về ngày giờ chính xác không được sử cũ ghi đủ, nên chỉ nêu ở mức cuối năm 938.

  1. Đoàn thuyền chiến Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy vượt biển tới cửa sông Bạch Đằng, lúc ấy nước triều đang lên, bãi cọc chìm dưới mặt nước.
  2. Ngô Quyền cho một toán thuyền nhẹ ra khiêu chiến rồi giả thua, rút ngược vào phía trong. Quân Nam Hán thấy đối phương ít, hăng hái đuổi theo, vượt qua khu vực bãi cọc mà không hay biết.
  3. Khi đoàn thuyền đã vào sâu, quân mai phục hai bên bờ và thuyền nhỏ từ các lạch đồng loạt đánh ra, cầm chân địch ở phía trong cho tới lúc nước triều bắt đầu rút.
  4. Nước rút nhanh, quân Nam Hán vội quay thuyền ra biển. Đến khu vực bãi cọc, nhiều thuyền lớn va vào cọc nhọn, bị đâm thủng, mắc kẹt hoặc lật, đội hình vỡ tan.
  5. Quân của Ngô Quyền từ bốn phía áp sát đánh mạnh. Phần lớn quân Nam Hán bị tiêu diệt hoặc rơi xuống nước; Lưu Hoằng Tháo tử trận.
  6. Nhận tin con trai tử trận và đạo thuỷ quân bị đánh tan, vua Nam Hán đang đóng quân ở biên giới đành thu quân trở về, từ bỏ ý định xâm lược.

Điểm đáng chú ý là cả trận đánh diễn ra gọn trong một con nước. Quân Nam Hán không có cơ hội đổ bộ, không bắt được liên lạc với đất liền, và cũng không còn lực lượng dự bị để tổ chức đợt tấn công thứ hai.

Kết quả và ý nghĩa: chấm dứt thời Bắc thuộc

Kết quả trực tiếp của trận Bạch Đằng là đạo quân xâm lược bị đánh tan, chủ tướng tử trận, ý đồ đặt lại ách cai trị của nhà Nam Hán thất bại hoàn toàn. Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền xưng vương, chọn Cổ Loa làm kinh đô, đặt triều nghi, định phẩm phục cho quan lại. Việc chọn Cổ Loa, kinh đô cũ thời An Dương Vương, được nhiều nhà sử học hiểu là một lời khẳng định sự nối tiếp truyền thống dựng nước của người Việt.

Ý nghĩa lớn hơn nằm ở mốc thời gian. Các sách sử Việt Nam thống nhất coi chiến thắng năm 938 là trận quyết định khép lại hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Trước đó, những cuộc khởi nghĩa như Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng đều giành được độc lập trong một thời gian rồi lại bị đô hộ. Sau năm 938, dù còn những lần quân phương Bắc kéo sang, nền độc lập về cơ bản được giữ vững qua các triều đại.

Về mặt quân sự, trận Bạch Đằng năm 938 để lại một cách đánh: dùng địa hình sông nước và thuỷ triều để vô hiệu hoá thuyền lớn, đánh trận quyết chiến ngay ở cửa ngõ. Bài học này được Lê Hoàn vận dụng năm 981 và Trần Hưng Đạo vận dụng ở mức quy mô lớn hơn năm 1288, cũng trên dòng sông Bạch Đằng.

Sử liệu nói gì, chỗ nào còn đang được nghiên cứu

Điều chắc chắn theo sử liệu: có cuộc tiến quân của thuỷ quân Nam Hán theo lời cầu cứu của Kiều Công Tiễn, có việc Ngô Quyền giết Kiều Công Tiễn, có trận đánh ở cửa sông Bạch Đằng dùng cọc gỗ, Lưu Hoằng Tháo tử trận và Ngô Quyền xưng vương sau đó. Những điểm này được cả sử Việt Nam và sử Trung Hoa ghi lại ở mức khái quát.

Điều còn đang được bàn: vị trí chính xác của bãi cọc năm 938. Những bãi cọc khai quật được ở vùng Quảng Yên từ giữa thế kỷ XX đến nay được giới khảo cổ xác định chủ yếu thuộc trận năm 1288. Bãi cọc năm 938 có ở cùng khu vực hay ở một đoạn sông khác vẫn là câu hỏi mở, nên bài viết nghiêm túc không chỉ một điểm cụ thể và khẳng định đó là nơi Ngô Quyền cắm cọc.

Con số quân và số thuyền: sử cũ không ghi rõ quân số hai bên. Các con số đôi khi thấy trên mạng thường không có nguồn gốc rõ ràng, nên khi kể cho học sinh hay viết thuyết minh, nên dừng ở mức "một đạo thuỷ quân lớn" thay vì đưa ra con số cụ thể.

Lời nói gán cho Ngô Quyền: một số sách chép lời ông bàn kế với tướng sĩ trước trận đánh. Đây là lời sử gia chép lại nhiều thế kỷ sau, nên nếu trích dẫn cần ghi rõ nguồn là sách nào, tránh coi như nguyên văn đã được kiểm chứng.

Dấu tích hôm nay và cách tìm hiểu tại chỗ

Người muốn tìm hiểu tại thực địa có thể bắt đầu từ vùng cửa sông Bạch Đằng ở khu vực Quảng Yên, nay thuộc tỉnh Quảng Ninh, nơi có khu di tích Bạch Đằng Giang với đền thờ, tượng đài và một số điểm trưng bày cọc gỗ khai quật được. Cần nhớ phần lớn cọc trưng bày ở đây gắn với trận năm 1288; khi đứng trước hiện vật, nên đọc kỹ chú thích của ban quản lý thay vì mặc định đó là cọc thời Ngô Quyền.

Quê hương Ngô Quyền ở Đường Lâm, nay thuộc thành phố Hà Nội, có đền thờ và lăng Ngô Quyền, gần làng cổ Đường Lâm. Đây là điểm đến hợp để kể cho con trẻ về con người Ngô Quyền, khác với khu cửa sông là nơi kể về trận đánh. Ở Hải Phòng, tên Ngô Quyền được đặt cho đường phố và nhiều công trình, cho thấy ký ức về trận Bạch Đằng còn đậm nét trong đời sống vùng ven biển.

Nếu đi thăm vào mùa nước, hãy dành thời gian đứng ở bờ sông lúc nước lên và lúc nước ròng. Chỉ nhìn mực nước thay đổi trong vài giờ đã đủ hiểu vì sao bãi cọc phát huy tác dụng. Lịch mở cửa, giá vé và các hoạt động tại khu di tích có thể thay đổi, nên kiểm tra với ban quản lý trước khi đi.

Câu hỏi thường gặp

Trận Bạch Đằng năm 938 do ai chỉ huy và đánh với quân nào?

Trận đánh do Ngô Quyền chỉ huy, chống lại thuỷ quân nhà Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo, con trai vua Nam Hán, cầm đầu. Quân Nam Hán sang theo lời cầu cứu của Kiều Công Tiễn, người đã giết Dương Đình Nghệ để đoạt chức Tiết độ sứ.

Vì sao trận Bạch Đằng năm 938 được coi là mốc chấm dứt Bắc thuộc?

Vì sau chiến thắng, Ngô Quyền xưng vương năm 939, lập triều đình riêng và nền độc lập được giữ vững lâu dài qua các triều đại sau. Các cuộc khởi nghĩa trước đó chỉ giành độc lập trong thời gian ngắn rồi lại bị đô hộ.

Ngô Quyền dùng thuỷ triều như thế nào trong trận đánh?

Ông cho cắm cọc gỗ nhọn bịt sắt ở cửa sông, nhử thuyền địch vào lúc nước lên khi cọc còn chìm, giữ chân chúng ở phía trong, rồi đánh mạnh khi nước rút. Thuyền địch quay ra va vào bãi cọc, bị đâm thủng và vỡ đội hình.

Bãi cọc trưng bày ở Quảng Yên có phải cọc của Ngô Quyền không?

Phần lớn cọc khai quật ở vùng Quảng Yên được giới khảo cổ xác định thuộc trận năm 1288 thời Trần. Vị trí bãi cọc năm 938 vẫn đang được nghiên cứu, nên khi tham quan cần đọc chú thích của ban quản lý di tích.

Sau trận Bạch Đằng, Ngô Quyền đóng đô ở đâu?

Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền xưng vương và chọn Cổ Loa làm kinh đô. Cổ Loa từng là kinh đô thời An Dương Vương, nay thuộc thành phố Hà Nội, nên việc chọn nơi này mang ý nghĩa nối tiếp truyền thống dựng nước.

Có thể thăm di tích liên quan đến Ngô Quyền ở đâu?

Có thể thăm khu di tích Bạch Đằng Giang ở vùng Quảng Yên thuộc tỉnh Quảng Ninh và đền, lăng Ngô Quyền ở Đường Lâm thuộc Hà Nội. Lịch mở cửa và giá vé nên kiểm tra với ban quản lý từng nơi trước khi đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138