Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 mở đầu vào đêm giao thừa, đêm 30 rạng sáng 31/1/1968, khi lực lượng giải phóng đồng loạt đánh vào hầu hết các thành phố, thị xã và nhiều căn cứ ở miền Nam. Chiến dịch kéo dài qua ba đợt trong năm 1968, gây tổn thất lớn cho cả hai bên, và có ý nghĩa bước ngoặt: buộc Mỹ tuyên bố xuống thang chiến tranh, hạn chế rồi chấm dứt ném bom miền Bắc và chấp nhận đàm phán ở Pa-ri.
Mậu Thân là một trong những sự kiện được viết nhiều nhất về cuộc chiến, cả trong và ngoài nước. Sử sách Việt Nam nhìn nhận đây là thắng lợi có ý nghĩa chiến lược, đồng thời thẳng thắn chỉ ra những hạn chế, tổn thất ở các đợt sau. Bài viết trình bày bối cảnh, ba đợt tiến công, các điểm nóng như Sài Gòn và Huế, ý nghĩa và những bài học được rút ra.
Bối cảnh cuối năm 1967
Sau hai mùa khô 1965–1966 và 1966–1967, các cuộc phản công chiến lược của quân Mỹ không đạt được mục tiêu tiêu diệt chủ lực Quân Giải phóng. Quân số Mỹ ở miền Nam đã lên tới khoảng nửa triệu người, chi phí chiến tranh ngày càng lớn, trong nước Mỹ bắt đầu có những tiếng nói phản đối. Trong khi đó, chính quyền Mỹ vẫn khẳng định với công chúng rằng chiến tranh đang tiến triển tốt.
Năm 1968 cũng là năm bầu cử tổng thống Mỹ. Phía Việt Nam nhận định đây là thời điểm có thể giáng một đòn mạnh làm lung lay ý chí xâm lược, buộc Mỹ phải tính tới việc xuống thang và đàm phán. Chủ trương mở cuộc tổng tiến công và nổi dậy được thông qua từ cuối năm 1967, đầu năm 1968, lấy hướng chính là các đô thị, nơi đối phương cho là an toàn nhất.
Để thu hút lực lượng Mỹ ra vùng rừng núi, từ cuối tháng 1/1968 các đơn vị chủ lực mở mặt trận Đường 9 – Khe Sanh ở phía tây Quảng Trị. Sự chú ý của phía Mỹ dồn vào Khe Sanh, trong khi lực lượng ở các đô thị âm thầm chuẩn bị cho đêm giao thừa.
Đợt 1: đêm giao thừa và những ngày đầu xuân
Đêm 30 rạng sáng 31/1/1968, tức đêm giao thừa Tết Mậu Thân, lực lượng giải phóng đồng loạt tiến công vào các thành phố, thị xã, quận lỵ và căn cứ trên khắp miền Nam. Ở một số địa phương thuộc Khu 5 và Tây Nguyên, tiếng súng nổ sớm hơn một đêm do khác biệt trong cách tính lịch. Sự đồng loạt và bất ngờ là đặc điểm nổi bật nhất của đợt này, vì đối phương tin rằng sẽ có ngừng bắn trong dịp Tết.
Tại Sài Gòn, các đội biệt động cùng bộ đội đặc công, bộ đội địa phương đánh vào những mục tiêu đầu não: Toà Đại sứ Mỹ, Dinh Độc Lập, Bộ Tổng tham mưu quân đội Sài Gòn, sân bay Tân Sơn Nhất, Đài phát thanh. Lực lượng tham gia mỗi mục tiêu không đông, nhiều người đã chiến đấu tới cùng. Hình ảnh Toà Đại sứ Mỹ bị tiến công được truyền hình đưa về nước Mỹ, gây chấn động mạnh trong dư luận.
Tại Huế, lực lượng giải phóng làm chủ phần lớn thành phố, trong đó có khu Kinh thành, và giữ được trong khoảng 25 ngày đêm trước những đợt phản kích dữ dội. Nhiều đô thị khác ở miền Trung, Tây Nguyên, Nam Bộ cũng diễn ra giao tranh trong nhiều ngày. Ở nông thôn, nhân dân nổi dậy phá thế kìm kẹp ở nhiều vùng.
Biệt động Sài Gòn: lực lượng nhỏ, mục tiêu lớn
Những trận đánh ở Sài Gòn trong đêm giao thừa Mậu Thân gắn liền với lực lượng biệt động. Đây là những đơn vị nhỏ, hoạt động bí mật ngay trong lòng thành phố, nhiều người sống công khai với nghề nghiệp bình thường như buôn bán, chạy xe, làm thợ. Họ thông thuộc từng con phố, từng lối vào của các mục tiêu.
Việc chuẩn bị kéo dài nhiều tháng và đòi hỏi sự kiên nhẫn đáng kinh ngạc. Vũ khí được chuyển vào thành phố từng chút một, giấu trong xe chở hàng nông sản, trong đồ đạc gia đình, rồi cất ở các hầm bí mật dưới nền nhà, trong các cơ sở của những gia đình ủng hộ cách mạng. Người dân nội thành giúp đỡ bằng cách cho mượn nhà, che giấu, liên lạc, giữ kín mọi chuyện.
Đêm giao thừa, các tổ biệt động cùng lúc đánh vào những mục tiêu được bảo vệ nghiêm ngặt nhất của đối phương. Quân số mỗi mũi chỉ vài chục người, nhiệm vụ là đánh chiếm và giữ mục tiêu chờ lực lượng phía sau tiến vào. Khi lực lượng tiếp ứng không đến kịp, nhiều chiến sĩ đã chiến đấu tới cùng tại chỗ.
Ngày nay, ở Thành phố Hồ Chí Minh vẫn còn một số căn nhà từng là nơi cất giấu vũ khí của biệt động được gìn giữ làm di tích, mở cho người tìm hiểu. Đến những nơi này, người đi sẽ thấy rõ tính chất của cuộc chiến trong lòng đô thị: lặng lẽ, kiên nhẫn, dựa hoàn toàn vào sự che chở của người dân.
Đợt 2, đợt 3 và những tổn thất
Đợt 2 diễn ra trong tháng 5 và tháng 6/1968, đợt 3 trong tháng 8 và tháng 9/1968, vẫn nhắm vào các đô thị và căn cứ. Lúc này đối phương đã có sự chuẩn bị, tăng cường phòng thủ đô thị, nên các đợt tiến công sau gặp nhiều khó khăn hơn, lực lượng tham gia chịu tổn thất lớn.
Sử sách Việt Nam khi tổng kết đã nêu rõ: bên cạnh thắng lợi chiến lược, cuộc tổng tiến công cũng có những hạn chế. Nhận định về tương quan lực lượng có lúc chưa sát, yêu cầu đề ra cho các đợt sau có phần vượt quá khả năng thực tế, việc chuyển hướng sau đợt 1 chưa kịp thời. Hệ quả là trong các năm 1969 và 1970, cách mạng miền Nam gặp nhiều khó khăn, vùng giải phóng ở nông thôn bị thu hẹp, lực lượng phải mất thời gian củng cố lại.
Những mất mát trong năm 1968 rất lớn, cả với lực lượng vũ trang hai bên và với dân thường ở các đô thị nơi diễn ra giao tranh. Khi tìm hiểu Mậu Thân, cần nhìn nhận cả thắng lợi lẫn cái giá đã trả, như chính cách các tài liệu tổng kết chính thống đã làm.
Ý nghĩa của Tết Mậu Thân 1968
Làm lung lay ý chí của Mỹ. Cuộc tổng tiến công cho thấy không có nơi nào ở miền Nam thật sự an toàn với quân Mỹ, kể cả Sài Gòn. Niềm tin của dư luận Mỹ vào lời khẳng định "chiến tranh sắp kết thúc" bị đánh đổ.
Buộc Mỹ xuống thang. Ngày 31/3/1968, Tổng thống Mỹ tuyên bố hạn chế ném bom miền Bắc và không ra tranh cử nhiệm kỳ mới. Ngày 1/11/1968, Mỹ tuyên bố chấm dứt hoàn toàn việc ném bom miền Bắc.
Mở ra bàn đàm phán. Ngày 13/5/1968, cuộc đàm phán chính thức giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và Mỹ bắt đầu ở Pa-ri, sau này mở rộng thành hội nghị bốn bên, dẫn tới Hiệp định Pa-ri năm 1973.
Phá sản chiến lược "Chiến tranh cục bộ". Mỹ phải chuyển sang chiến lược "Việt Nam hoá chiến tranh", rút dần quân về nước, từ bỏ mục tiêu thắng bằng quân viễn chinh.
Tác động ra thế giới. Mậu Thân khiến phong trào phản đối chiến tranh trong nước Mỹ và trên thế giới dâng cao, tạo thêm sức ép lên chính quyền Mỹ trong những năm sau.
Huế 25 ngày đêm
Huế là nơi giao tranh kéo dài nhất trong đợt 1. Lực lượng giải phóng tiến vào cả hai bờ sông Hương, làm chủ khu Kinh thành và nhiều khu phố. Trong những ngày sau đó, quân Mỹ và quân đội Sài Gòn phản kích với bộ binh, pháo binh, không quân, đánh giành giật từng khu phố, từng đoạn tường thành.
Những trận đánh trong lòng thành phố cổ để lại tàn phá nặng nề cho nhà cửa, đường phố và cả một phần di sản kiến trúc. Người dân Huế phải chịu nhiều mất mát trong những ngày đó. Khi kể về Huế năm 1968, các tài liệu chính thống giữ giọng trang nghiêm, tưởng nhớ mọi người đã nằm xuống trong những ngày đầu xuân ấy.
Ngày nay, người đến Huế tìm hiểu về Mậu Thân có thể đi dọc tường thành Kinh thành, thăm các khu vực từng diễn ra giao tranh, tìm đọc tư liệu tại các bảo tàng trong thành phố. Nhiều công trình trong Kinh thành đã được trùng tu, một phần nhờ những nỗ lực bảo tồn di sản kéo dài nhiều thập niên sau chiến tranh.
Đọc và tìm hiểu về Mậu Thân thế nào cho đúng
Mậu Thân là sự kiện có rất nhiều tài liệu, ý kiến khác nhau. Một vài gợi ý giúp người đọc tiếp cận cân bằng và chính xác:
- Bắt đầu từ sách giáo khoa và tổng kết chính thống: để nắm khung sự kiện, ba đợt, ý nghĩa và hạn chế đã được nhìn nhận.
- Đọc hồi ký của người trong cuộc: các chiến sĩ biệt động Sài Gòn, cán bộ chỉ huy ở Huế kể lại những chi tiết mà tài liệu tổng kết không thể có.
- Phân biệt ba đợt: nhiều nhận xét chỉ đúng với đợt 1 hoặc với các đợt sau; gộp chung dễ dẫn tới hiểu sai.
- Ghi nguồn khi dẫn con số: số liệu thương vong, số đô thị bị tiến công khác nhau giữa các nguồn.
- Tham quan các địa điểm: ở Thành phố Hồ Chí Minh có các điểm gắn với biệt động Sài Gòn; ở Huế là Kinh thành và các bảo tàng.
- Giữ thái độ tưởng niệm: Mậu Thân gắn với nhiều mất mát; khi kể cho người trẻ, nhấn vào lòng dũng cảm và ý nghĩa lịch sử, tránh mô tả chi tiết đau thương.
Hiểu Mậu Thân là hiểu vì sao cuộc chiến chuyển sang một giai đoạn mới từ năm 1969: từ chiến trường sang cả bàn đàm phán, từ quân viễn chinh Mỹ sang "Việt Nam hoá chiến tranh".
Câu hỏi thường gặp
Tết Mậu Thân 1968 bắt đầu khi nào?
Đợt 1 mở màn đêm 30 rạng sáng 31/1/1968, tức đêm giao thừa Tết Mậu Thân. Ở một số nơi thuộc Khu 5 và Tây Nguyên, tiếng súng nổ sớm hơn một đêm. Chiến dịch kéo dài qua ba đợt trong năm 1968.
Ở Sài Gòn, lực lượng giải phóng đánh vào những mục tiêu nào?
Các mục tiêu chính gồm Toà Đại sứ Mỹ, Dinh Độc Lập, Bộ Tổng tham mưu quân đội Sài Gòn, sân bay Tân Sơn Nhất và Đài phát thanh, chủ yếu do lực lượng biệt động, đặc công đảm nhận.
Ý nghĩa lớn nhất của Tết Mậu Thân là gì?
Cuộc tổng tiến công làm lung lay ý chí xâm lược của Mỹ, buộc Mỹ xuống thang chiến tranh, chấm dứt ném bom miền Bắc, chấp nhận đàm phán ở Pa-ri và chuyển sang chiến lược "Việt Nam hoá chiến tranh".
Sử sách Việt Nam nhìn nhận hạn chế của Mậu Thân thế nào?
Các tài liệu tổng kết nêu rằng nhận định tương quan lực lượng có lúc chưa sát, yêu cầu ở các đợt sau vượt quá khả năng, chuyển hướng chậm, dẫn tới tổn thất lớn và khó khăn cho cách mạng miền Nam trong các năm 1969–1970.
Mặt trận Khe Sanh liên quan gì tới Tết Mậu Thân?
Mặt trận Đường 9 – Khe Sanh mở từ cuối tháng 1/1968 thu hút sự chú ý và lực lượng Mỹ ra vùng rừng núi phía tây Quảng Trị, góp phần tạo bất ngờ cho cuộc tiến công vào các đô thị đêm giao thừa.
Huế được giữ trong bao lâu năm 1968?
Trong đợt 1, lực lượng giải phóng làm chủ phần lớn thành phố Huế và giữ được khoảng 25 ngày đêm trước các đợt phản kích của quân Mỹ và quân đội Sài Gòn.