KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến thời phong kiến

Phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077: Lý Thường Kiệt chặn quân Tống thế nào

Phòng tuyến Như Nguyệt năm 1077: vì sao Lý Thường Kiệt đánh sang đất Tống trước, phòng tuyến dựng trên sông Cầu ra sao, diễn biến và cách kết thúc chiến tranh.

Calm stretch of the Cau river with grassy earthen embankments and bamboo groves on the bank, late afternoon golden light, soft reflections, elevated view from a dike

Phòng tuyến sông Như Nguyệt là chiến tuyến phòng thủ do Lý Thường Kiệt dựng trên bờ nam sông Cầu, nơi quân Tống do Quách Quỳ chỉ huy bị chặn đứng suốt mấy tháng đầu năm 1077, rồi bị phản công thua nặng. Không vượt được sông, thuỷ quân lại bị chặn ngoài biển, quân Tống phải chấp nhận đề nghị giảng hoà của Lý Thường Kiệt và rút về nước.

Trận Như Nguyệt là đoạn kết của cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý kéo dài từ năm 1075. Muốn hiểu vì sao phòng tuyến đứng vững, cần nhìn cả hai giai đoạn: cuộc tiến công chủ động sang đất Tống để phá thế chuẩn bị của đối phương, rồi việc chọn và xây dựng tuyến phòng thủ trên sông. Bài viết đi theo đúng trình tự ấy.

Bối cảnh: nhà Tống chuẩn bị đánh Đại Việt

Giữa thế kỷ XI, nhà Tống gặp nhiều khó khăn trong nước và bị các nước phía bắc uy hiếp. Triều đình Tống tiến hành cải cách, đồng thời tính chuyện đánh Đại Việt ở phía nam để gây thanh thế. Các châu sát biên giới như Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu được biến thành nơi tập trung lương thực, khí giới, luyện quân và đóng thuyền. Việc buôn bán qua biên giới cũng bị hạn chế.

Đại Việt khi ấy dưới thời nhà Lý đã qua hơn sáu mươi năm xây dựng, kinh đô Thăng Long ổn định, quân đội được tổ chức chặt chẽ. Lý Thường Kiệt, một võ tướng có nhiều công trạng, được giao trọng trách lo việc chống giặc. Ông theo dõi động tĩnh bên kia biên giới và nhận định rằng nếu để đối phương chuẩn bị xong, cuộc xâm lược sẽ đến với sức mạnh rất lớn.

Từ nhận định ấy, nhà Lý quyết định không ngồi chờ. Sử sách thường tóm tắt chủ trương này bằng tinh thần "tiên phát chế nhân", tức là ra tay trước để chế ngự đối phương. Đây là điểm khác biệt quan trọng của cuộc kháng chiến thời Lý so với nhiều cuộc kháng chiến khác.

Tiến công sang đất Tống năm 1075 – 1076: phá thế chuẩn bị

Cuối năm 1075, Lý Thường Kiệt cùng Tông Đản chỉ huy quân thuỷ bộ chia đường đánh sang các châu biên giới của nhà Tống. Quân Lý lần lượt hạ được Khâm Châu, Liêm Châu, rồi bao vây thành Ung Châu. Thành Ung Châu được phòng giữ kiên cố, cuộc vây hãm kéo dài hơn bốn mươi ngày trước khi thành bị hạ vào đầu năm 1076.

Mục tiêu của cuộc tiến công không phải chiếm đất lâu dài. Quân Lý phá huỷ các kho tàng, căn cứ hậu cần mà nhà Tống đã chuẩn bị cho cuộc xâm lược, rồi rút về nước. Trong khi tiến quân, Lý Thường Kiệt cho yết bảng giải thích lý do đem quân sang là để chặn mưu đồ đánh Đại Việt, nhằm tranh thủ dân chúng vùng biên.

Kết quả là kế hoạch xâm lược của nhà Tống bị đình trệ một thời gian. Nhà Tống phải chuẩn bị lại từ đầu, trong khi Đại Việt có thêm thời gian để bố trí phòng thủ. Các nhà nghiên cứu quân sự xem đây là một ví dụ sớm về việc đánh vào nơi chuẩn bị của đối phương thay vì chờ đối phương tiến tới. Cần lưu ý rằng ở mức phổ thông, các con số về quân số tham gia cuộc tiến công này không thống nhất giữa các tài liệu, nên khi kể lại nên tránh đưa số cụ thể.

Vì sao chọn sông Như Nguyệt và phòng tuyến được dựng ra sao

Vị trí chặn đường. Sông Như Nguyệt là tên gọi xưa của một đoạn sông Cầu, nằm trên con đường từ biên giới phía bắc qua Lạng Sơn xuống Thăng Long. Quân bộ muốn tiến về kinh đô theo hướng này buộc phải vượt dòng sông, nên đặt phòng tuyến ở đây là chặn đúng cửa ngõ. Vùng này nay thuộc tỉnh Bắc Ninh.

Dòng sông là hào nước tự nhiên. Sông khá sâu, quân bộ không thể lội qua; muốn vượt phải có thuyền hoặc bắc cầu phao. Trong lúc vượt sông, đội hình đối phương dễ rối và trở thành mục tiêu của quân phòng thủ trên bờ nam.

Chiến luỹ trên bờ nam. Theo sách giáo khoa và các công trình lịch sử, quân Lý đắp luỹ đất cao dọc bờ nam, bên ngoài đóng nhiều lớp cọc tre làm giậu. Quân bộ và quân thuỷ được bố trí dọc tuyến, có lực lượng cơ động để chi viện những điểm bị uy hiếp.

Chặn thuỷ quân từ xa. Một tướng nhà Lý là Lý Kế Nguyên được giao chặn thuỷ quân Tống ở vùng biển phía đông bắc. Nhờ vậy, quân bộ Tống đến bờ sông mà không có thuyền chiến hỗ trợ, đúng điều phòng tuyến cần.

Đánh vào điểm yếu kéo dài. Quân Tống tiến xa, dựa vào đường tiếp tế dài qua vùng núi. Một phòng tuyến đứng vững lâu ngày sẽ làm đối phương hao mòn vì thiếu lương, bệnh tật, nhất là khi thời tiết chuyển sang mùa nóng ẩm.

Diễn biến trận chiến trên sông Như Nguyệt

Diễn biến chính, theo cách các sách sử Việt Nam thường trình bày, được sắp lại như sau.

  1. Cuối năm 1076, quân Tống do Quách Quỳ làm chủ tướng, Triệu Tiết làm phó, tiến vào Đại Việt theo đường bộ qua vùng Lạng Sơn. Thuỷ quân Tống theo đường biển nhưng bị Lý Kế Nguyên chặn đánh, không vào sâu được.
  2. Đầu năm 1077, quân bộ Tống tới bờ bắc sông Như Nguyệt, đóng trại chờ thuỷ quân. Chờ lâu không thấy thuyền tới, Quách Quỳ quyết định tự vượt sông.
  3. Quân Tống bắc cầu phao, đánh vào phòng tuyến ở một số điểm. Có lúc quân Tống vượt được sang bờ nam, nhưng quân Lý phản công mạnh, đẩy lùi về bờ bắc. Sau thất bại này, Quách Quỳ chuyển sang phòng thủ, không dám tiến công lớn.
  4. Quân Tống đóng lâu bên bờ bắc, lương thực thiếu, nhiều binh lính đau ốm, tinh thần sa sút. Quân Lý giữ vững phòng tuyến, đồng thời mở những trận đánh nhỏ quấy rối.
  5. Cuối mùa xuân năm 1077, Lý Thường Kiệt bất ngờ cho quân vượt sông tập kích doanh trại quân Tống. Quân Tống thiệt hại rất nặng, lâm vào thế khó.
  6. Nắm thế mạnh, Lý Thường Kiệt chủ động đề nghị giảng hoà để kết thúc chiến tranh. Quách Quỳ chấp nhận và rút quân về nước.

Trình tự này cho thấy phòng tuyến không chỉ để giữ. Giai đoạn đầu dùng sông và luỹ để chặn, giai đoạn sau chuyển sang tiến công đúng lúc đối phương đã kiệt sức, rồi dùng ngoại giao để khép lại chiến tranh.

Kết thúc bằng giảng hoà: một lựa chọn có tính toán

Nhiều người đọc lần đầu thường thắc mắc: vì sao đang thắng thế lại chủ động đề nghị giảng hoà? Lời giải nằm ở tương quan lâu dài. Đại Việt là nước nhỏ hơn nhiều so với nhà Tống. Đánh tiêu diệt toàn bộ đạo quân trên đất mình có thể khiến đối phương coi đó là mối nhục, chuẩn bị một cuộc chiến lớn hơn. Mở đường rút cho quân Tống trong danh dự giúp chấm dứt chiến tranh nhanh và giảm nguy cơ đối đầu kéo dài.

Cách kết thúc này cũng giúp nhà Lý giữ được sức dân và quân. Sau nhiều tháng chiến đấu, việc khôi phục sản xuất và ổn định đời sống là cấp bách. Về sau, qua các cuộc đàm phán, nhà Lý còn đòi lại được một số vùng đất biên giới mà quân Tống chiếm giữ khi rút, cho thấy giảng hoà không đồng nghĩa với nhượng bộ.

Tư duy dùng sức mạnh quân sự để tạo thế, rồi dùng ngoại giao để kết thúc, về sau còn được nhắc lại ở thời Lê sơ khi Lê Lợi mở đường cho quân Minh rút về nước năm 1427. Đây là một sợi chỉ xuyên suốt trong cách các triều đại Việt Nam ứng xử với những cuộc chiến tranh với phương Bắc.

Bài thơ Nam quốc sơn hà: sử liệu và truyền thuyết

Nhắc tới phòng tuyến Như Nguyệt, nhiều người nghĩ ngay tới bài thơ Nam quốc sơn hà, thường được gọi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên. Theo truyền thuyết được ghi trong một số sách cũ, giữa lúc chiến sự căng thẳng, trong đền thờ bên sông vang lên tiếng ngâm bài thơ khẳng định sông núi nước Nam do vua Nam ở, quân sĩ nghe thấy càng thêm hăng hái.

Cần phân biệt rõ: việc bài thơ có ra đời và được truyền tụng là điều được thừa nhận rộng rãi, nhưng tác giả và hoàn cảnh xuất hiện chính xác vẫn còn nhiều ý kiến. Sách giáo khoa hiện nay thường ghi bài thơ gắn với cuộc kháng chiến chống Tống và tương truyền của Lý Thường Kiệt; một số nhà nghiên cứu cho rằng bài thơ có thể đã xuất hiện sớm hơn. Khi kể cho học sinh, nên dùng chữ "tương truyền" thay vì khẳng định chắc chắn.

Dù tác giả là ai, giá trị của bài thơ nằm ở nội dung: khẳng định chủ quyền lãnh thổ được xác lập rõ ràng và cảnh báo kẻ xâm phạm sẽ chuốc lấy thất bại. Đây là lý do bài thơ gắn chặt với ký ức về phòng tuyến Như Nguyệt trong tâm thức người Việt.

Dấu tích hôm nay và cách đi tìm hiểu

Dòng sông Cầu đoạn chảy qua vùng phòng tuyến xưa nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Dấu vết luỹ đất sau gần một nghìn năm phần lớn không còn rõ, vì đã trải qua bồi lở, đắp đê và canh tác. Một số đoạn đê và đền, đình ven sông được địa phương gắn với ký ức về trận đánh. Khi đến thăm, nên tìm hiểu qua ban quản lý di tích hoặc người cao tuổi trong làng, tránh suy đoán đoạn đê nào là luỹ thời Lý nếu không có kết luận khảo cổ.

Ngoài thực địa, có thể tìm hiểu qua Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội, nơi có phần trưng bày về các cuộc kháng chiến thời phong kiến. Sách đọc thêm phù hợp là phần chép về triều Lý trong Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch và các công trình nghiên cứu về Lý Thường Kiệt.

Đứng trên đê nhìn xuống dòng sông, người đọc sử sẽ dễ hình dung vì sao một con sông không quá rộng lại trở thành chiến tuyến: quân vượt sông phải lộ mình hoàn toàn, còn quân giữ bờ có luỹ che chắn và biết rõ từng khúc quanh.

Câu hỏi thường gặp

Sông Như Nguyệt ngày nay là sông nào?

Sông Như Nguyệt là tên gọi xưa của một đoạn sông Cầu, nằm trên đường từ biên giới phía bắc qua Lạng Sơn về Thăng Long. Vùng phòng tuyến xưa nay thuộc tỉnh Bắc Ninh theo đơn vị hành chính sau sắp xếp năm 2025.

Vì sao Lý Thường Kiệt đánh sang đất Tống trước?

Vì nhà Tống đang tích trữ lương thực, khí giới ở các châu biên giới để chuẩn bị xâm lược. Đánh sang trước giúp phá các căn cứ ấy, làm kế hoạch của đối phương đình trệ và cho Đại Việt thêm thời gian chuẩn bị phòng tuyến.

Quân Tống có vượt được sông Như Nguyệt không?

Có những lúc quân Tống bắc cầu phao vượt được sang bờ nam ở một số điểm, nhưng đều bị quân Lý phản công đẩy lùi. Sau đó quân Tống chuyển sang phòng thủ ở bờ bắc và dần kiệt sức vì thiếu lương, bệnh tật.

Vì sao Lý Thường Kiệt đề nghị giảng hoà khi đang thắng?

Để kết thúc chiến tranh nhanh, giữ sức dân và tránh đẩy nước lớn vào thế phải trả thù bằng một cuộc chiến lớn hơn. Giảng hoà trong thế mạnh cũng giúp nhà Lý về sau đàm phán đòi lại một số vùng đất biên giới.

Nam quốc sơn hà có phải do Lý Thường Kiệt viết không?

Sách giáo khoa ghi bài thơ tương truyền của Lý Thường Kiệt, gắn với cuộc kháng chiến chống Tống. Tuy nhiên tác giả và thời điểm ra đời vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, nên khi kể nên dùng chữ tương truyền.

Chủ tướng quân Tống trong trận Như Nguyệt là ai?

Chủ tướng là Quách Quỳ, phó tướng là Triệu Tiết. Thuỷ quân Tống đi đường biển nhưng bị tướng nhà Lý là Lý Kế Nguyên chặn đánh, không vào được để hỗ trợ quân bộ ở bờ sông.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138