Nhà tù Côn Đảo là hệ thống trại giam do chính quyền thực dân Pháp lập trên quần đảo Côn Sơn từ năm 1862, tiếp tục tồn tại dưới chính quyền Sài Gòn cho đến năm 1975 — hơn một thế kỷ giam giữ những người yêu nước và chiến sĩ cách mạng. Côn Đảo nay là đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Hệ thống di tích gồm nhiều trại giam, khu chuồng cọp, cầu tàu, nhà chúa đảo và nghĩa trang Hàng Dương, nơi an táng nhiều người tù đã mất trên đảo.
Bài này đi qua lịch sử hình thành nhà tù, các khu di tích nên đến, nghĩa trang Hàng Dương và những tấm gương gắn với đảo, rồi dành phần cuối cho cách viếng sao cho đúng mực. Côn Đảo ngày nay cũng là điểm du lịch biển, nhưng phần di tích nhà tù cần được tiếp cận bằng một thái độ khác hẳn kỳ nghỉ.
Hơn một thế kỷ địa ngục trần gian
Sau khi chiếm được quần đảo năm 1861, người Pháp nhanh chóng biến Côn Đảo thành nơi đày ải: xa đất liền, biển bao quanh, rất khó vượt thoát. Từ năm 1862, nhà tù được lập và mở rộng dần qua nhiều đợt, với nhiều trại giam được đặt tên là Banh I, Banh II, Banh III… sau này mang những tên khác nhau qua từng thời kỳ. Tù nhân bị đưa ra đảo gồm những người tham gia các phong trào yêu nước, rồi các chiến sĩ cách mạng qua nhiều thế hệ.
Sau năm 1954, chính quyền Sài Gòn tiếp quản và tiếp tục sử dụng hệ thống này, mở rộng thêm nhiều trại giam mới. Cho đến ngày 1/5/1975, Côn Đảo được giải phóng, những người tù cuối cùng trở về đất liền. Trong hơn một trăm năm, rất nhiều người đã bỏ mình trên đảo vì đòn roi, đói khát, bệnh tật. Vì vậy, khi nhắc tới Côn Đảo, sử sách thường gọi đây là "địa ngục trần gian" — không nhằm gây ấn tượng mà để ghi nhận đúng những gì đã diễn ra. Hệ thống di tích nhà tù Côn Đảo đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Các khu di tích chính nên đến
Trại Phú Hải. Một trong những trại giam lâu đời và lớn nhất, còn giữ các phòng giam tập thể, xà lim, nhà bếp, nhà tắm. Ở đây có thể hình dung đời sống thường ngày của tù nhân.
Khu chuồng cọp do Pháp xây. Khu giam đặc biệt với các buồng giam nhỏ, phía trên che bằng song sắt để cai ngục đi trên lối đi phía trên nhìn xuống. Tù nhân bị cùm chân, có thể bị rắc vôi bột, dội nước từ trên xuống.
Chuồng cọp kiểu Mỹ. Khu giam xây thời chính quyền Sài Gòn những năm đầu 1970 theo kiểu buồng nhỏ, mái tôn, phía trên có song sắt; được giữ lại để đối chiếu với khu chuồng cọp cũ.
Cầu tàu 914. Cầu tàu nơi tù nhân bị đưa lên đảo và phải lao động khổ sai để xây dựng; tên gọi gắn với cách hiểu rằng đã có rất nhiều người tù ngã xuống trong quá trình làm cầu.
Nhà chúa đảo và bảo tàng Côn Đảo. Dinh thự của người đứng đầu bộ máy cai trị trên đảo, nay là nơi trưng bày; bảo tàng gần đó giới thiệu lịch sử nhà tù qua hiện vật và tư liệu.
Nghĩa trang Hàng Dương
Nghĩa trang Hàng Dương là nơi an táng nhiều người tù đã mất trên đảo qua các thời kỳ. Phần lớn mộ được quy tập, xây dựng lại sau năm 1975, chia thành nhiều khu; có nhiều ngôi mộ chưa xác định được danh tính. Nghĩa trang nằm dưới hàng cây dương và các tán cây lớn, có đài tưởng niệm, nhà tưởng niệm ở lối vào.
Trong nghĩa trang có mộ của những người được nhiều thế hệ biết đến, như nhà cách mạng Lê Hồng Phong, nhà yêu nước Nguyễn An Ninh và nữ anh hùng Võ Thị Sáu, người bị đưa ra đảo và hy sinh khi còn rất trẻ năm 1952. Phần mộ của chị Sáu luôn có nhiều người đến thắp hương, đặt hoa, gương lược. Đi giữa nghĩa trang, người viếng nhận ra một điều giản dị mà nặng trĩu: phần lớn những người nằm đây không được về lại quê nhà, và nhiều gia đình đến nay vẫn chưa biết người thân mình nằm ở hàng nào. Vì vậy, nhiều người khi đến chọn thắp một nén hương ở đài tưởng niệm chung, như một lời tri ân gửi tới tất cả.
Những thế hệ tù nhân và tinh thần không khuất phục
Qua hơn một trăm năm, Côn Đảo giam giữ nhiều thế hệ: những người theo các phong trào yêu nước đầu thế kỷ hai mươi, chiến sĩ cách mạng thời chống Pháp, rồi những người tham gia kháng chiến chống Mỹ. Nhiều người sau này giữ những trọng trách lớn của đất nước, nhiều người khác không bao giờ trở về. Điều mà các bảo tàng và tư liệu về Côn Đảo nhấn mạnh là tinh thần của tù nhân: tổ chức học tập, dạy chữ cho nhau, giữ kỷ luật, đấu tranh đòi cải thiện chế độ giam giữ.
Người tù gọi nhà tù là "trường học" theo nghĩa ấy: nơi rèn ý chí và học tập lẫn nhau trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. Khi đứng trong các phòng giam tập thể chật hẹp, nên hình dung những buổi học lặng lẽ ban đêm, những bài thơ chép tay truyền nhau. Chính những chi tiết đó làm nên giá trị giáo dục của di tích, chứ không phải sự ghê sợ trước dụng cụ tra tấn. Người hướng dẫn trẻ nhỏ đến đây nên đặt trọng tâm vào tinh thần ấy.
Viếng Côn Đảo thế nào cho trang nghiêm
Côn Đảo có biển đẹp và nhiều dịch vụ du lịch, nhưng khu di tích nhà tù và nghĩa trang cần được đối xử khác. Vài nguyên tắc nên giữ:
- Ăn mặc kín đáo khi vào trại giam và nghĩa trang; không mặc đồ bơi, đồ quá ngắn.
- Xem các trại giam và bảo tàng vào ban ngày để hiểu lịch sử trước; sau đó mới viếng nghĩa trang.
- Ở nghĩa trang Hàng Dương, giữ yên lặng, đi đúng lối, không giẫm lên mộ, không ngồi lên thành mộ để nghỉ.
- Lễ vật nên giản dị: hoa, hương, nến. Không nên chen lấn ở những phần mộ đông người viếng; có thể thắp hương ở đài tưởng niệm chung.
- Không chụp ảnh tạo dáng trong chuồng cọp hay phòng giam; chụp tư liệu thì nhẹ nhàng, không làm phiền người khác.
- Không mua bán, mang về hiện vật, đất đá từ di tích. Kiểm giờ mở cửa, giá vé hiện hành tại ban quản lý di tích Côn Đảo trước khi đi.
Nhiều người có nếp viếng nghĩa trang Hàng Dương vào buổi tối. Nếu đi giờ này, vẫn giữ đúng các nguyên tắc trên, đi theo lối có đèn, không đi lẻ vào khu xa.
Đưa người thân, con trẻ đến Côn Đảo
Với trẻ dưới mười tuổi, phần trưng bày tra tấn và khu chuồng cọp có thể gây sợ hãi. Nên bắt đầu bằng bảo tàng, giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp lứa tuổi: ngày xưa có những người bị giam ở đây vì yêu nước, họ chịu nhiều khổ cực nhưng vẫn học chữ, vẫn giúp đỡ nhau. Với trẻ lớn hơn, có thể vào trại giam, nhưng người lớn nên đi bên cạnh, quan sát phản ứng của con và sẵn sàng dừng lại.
Với người lớn tuổi, nhất là những gia đình có người thân từng bị giam ở Côn Đảo, chuyến đi có thể rất xúc động. Nên lên lịch thong thả, xen kẽ những buổi nghỉ ngơi, không dồn quá nhiều điểm trong một ngày. Nếu gia đình đi tìm thông tin về người thân từng là tù nhân trên đảo, có thể liên hệ ban quản lý di tích và bảo tàng để được hướng dẫn cách tra cứu tư liệu hiện có, thay vì dựa vào lời truyền miệng.
Sắp xếp thời gian thăm hệ thống di tích
Hệ thống di tích Côn Đảo trải ra nhiều điểm trên đảo chính, nhưng khoảng cách không xa, nên có thể đi trong một hoặc hai ngày tuỳ mức độ tìm hiểu. Một gợi ý cho người có một ngày là: buổi sáng xem bảo tàng và nhà chúa đảo để nắm tổng thể, sau đó vào trại Phú Hải và khu chuồng cọp; buổi chiều thăm thêm một trại giam khác và cầu tàu, rồi viếng nghĩa trang Hàng Dương lúc chiều tối khi trời bớt nắng. Lịch như vậy giữ được trình tự từ hiểu đến tưởng niệm.
Nếu có hai ngày, nên chia nhỏ hơn và dành thời gian đọc kỹ các bảng thuyết minh, xem phim tư liệu nếu bảo tàng có chiếu, nghe hướng dẫn viên kể về từng trại. Mỗi trại giam ứng với một giai đoạn, một kiểu giam giữ khác nhau; đi chậm mới thấy được sự thay đổi qua hơn một thế kỷ. Đi theo đoàn có hướng dẫn viên của ban quản lý giúp nghe đúng sử liệu, tránh những câu chuyện thêu dệt thường được kể lại trên mạng.
Thời tiết Côn Đảo chia mùa khô và mùa mưa, biển có những tháng động mạnh khiến tàu, máy bay có thể thay đổi lịch. Khi lên kế hoạch, nên kiểm lịch tàu, chuyến bay và giờ mở cửa các điểm di tích hiện hành, tránh dồn hết vào một ngày rồi bị lỡ. Các điểm di tích thường bán vé theo cụm; giá vé và cách bán thay đổi theo thời kỳ, hỏi ban quản lý di tích để có thông tin đúng.
Câu hỏi thường gặp
Nhà tù Côn Đảo tồn tại trong bao lâu?
Nhà tù Côn Đảo được thực dân Pháp lập từ năm 1862 và tồn tại đến ngày 1/5/1975, khi Côn Đảo được giải phóng. Trong hơn một trăm năm, nơi đây giam giữ nhiều thế hệ người yêu nước và chiến sĩ cách mạng.
Chuồng cọp Côn Đảo là gì?
Chuồng cọp là khu giam đặc biệt với các buồng nhỏ, phía trên che song sắt để cai ngục đi trên lối đi phía trên quan sát và hành hạ tù nhân. Côn Đảo còn giữ cả khu chuồng cọp do Pháp xây và khu chuồng cọp kiểu Mỹ xây đầu những năm 1970.
Nghĩa trang Hàng Dương có mộ những ai?
Nghĩa trang Hàng Dương an táng nhiều người tù đã mất trên đảo, trong đó có mộ nhà cách mạng Lê Hồng Phong, nhà yêu nước Nguyễn An Ninh và nữ anh hùng Võ Thị Sáu. Nhiều ngôi mộ vẫn chưa xác định được danh tính.
Côn Đảo nay thuộc tỉnh, thành nào?
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, Côn Đảo là đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Trước đó Côn Đảo thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu cũ.
Có nên đưa trẻ nhỏ đến xem chuồng cọp không?
Trẻ nhỏ có thể sợ hãi trước phần trưng bày tra tấn. Nên bắt đầu ở bảo tàng, giải thích phù hợp lứa tuổi, nhấn vào tinh thần học tập và giúp đỡ nhau của người tù; người lớn đi cạnh và sẵn sàng dừng lại khi con không thoải mái.
Viếng nghĩa trang Hàng Dương cần lưu ý gì?
Ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, đi đúng lối, không giẫm hay ngồi lên mộ, lễ vật giản dị như hoa, hương, nến. Ở những phần mộ đông người, có thể thắp hương ở đài tưởng niệm chung. Kiểm giờ mở cửa hiện hành trước khi đi.