KhangChien.comKháng Chiến
Di tích và bảo tàng kháng chiến

Di tích Hoả Lò ở Hà Nội: từ nhà tù thực dân đến điểm tham quan lịch sử

Nhà tù Hoả Lò do Pháp xây cuối thế kỷ 19 giữa Hà Nội, giam nhiều thế hệ chiến sĩ cách mạng. Phần còn lại nay là di tích: lịch sử, khu nên xem, cách đi.

Heavy dark wooden door set in a thick ochre prison wall, worn stone threshold, soft daylight falling across an old courtyard

Hoả Lò là nhà tù do chính quyền thực dân Pháp xây ở trung tâm Hà Nội từ năm 1896, tên chính thức tiếng Pháp là Maison Centrale, dùng để giam giữ nhiều thế hệ người yêu nước và chiến sĩ cách mạng Việt Nam. Đầu những năm 1990, phần lớn khu nhà tù được giải toả để xây công trình mới; phần còn lại, gồm cổng chính, một số khu giam và xà lim, được giữ làm di tích và mở cho khách tham quan.

Bài viết đi qua lịch sử hình thành nhà tù, đời sống và cuộc đấu tranh của tù chính trị, những lần vượt ngục nổi tiếng, giai đoạn nhà tù giam phi công Mỹ, rồi gợi ý cách xem di tích trong khoảng hai giờ. Phần trưng bày và chương trình tham quan có thay đổi theo từng thời kỳ, nên kiểm thông tin hiện hành của ban quản lý di tích trước khi đi.

Nhà tù lớn nhất Bắc Kỳ giữa lòng Hà Nội

Cuối thế kỷ mười chín, sau khi đặt ách cai trị ở Bắc Kỳ, chính quyền thực dân cần một nhà tù lớn ngay trong thành phố. Họ chọn vùng đất làng Phụ Khánh, nơi trước đó có nghề làm đồ gốm, lò nung, vì thế người Hà Nội quen gọi nơi này là Hoả Lò. Nhà tù được xây từ năm 1896, tường đá cao và dày, phía trên cắm mảnh chai, có hệ thống dây điện cao thế, các góc có chòi canh. Trong thời thuộc địa, đây là một trong những nhà tù lớn và kiên cố nhất Đông Dương.

Theo thiết kế ban đầu, nhà tù chứa vài trăm người, nhưng ở những thời điểm căng thẳng, số người bị giam lên tới hơn hai nghìn. Các phòng giam tập thể chật chội, tù nhân nằm sát nhau, chân bị cùm vào một thanh sắt dài. Khu xà lim dành cho những người bị coi là nguy hiểm, nhiều người chờ ngày thi hành án tại đây. Chiếc máy chém mà thực dân dùng để hành quyết những người yêu nước ngày nay vẫn được trưng bày trong di tích, nhắc người xem về thời kỳ đen tối ấy.

Đời sống và cuộc đấu tranh của tù chính trị

Hoả Lò giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng qua các thời kỳ, trong đó có những người sau này giữ trọng trách lớn của đất nước. Điều làm nên giá trị đặc biệt của di tích là cách những người tù biến nhà giam thành nơi rèn luyện: tổ chức học tập, dạy chữ, dạy ngoại ngữ, bàn luận lý luận, ra báo viết tay bí mật để truyền tay nhau. Họ dùng mọi cách để giữ liên lạc với bên ngoài, nhận tin tức qua người nhà thăm nuôi, qua thức ăn gửi vào.

Cùng với đó là những cuộc đấu tranh đòi cải thiện chế độ giam giữ: đòi bớt đánh đập, đòi thêm khẩu phần, đòi được đọc sách báo. Có những cuộc tuyệt thực kéo dài. Trong khu giam nữ, nhiều chị em vừa phải chịu đựng điều kiện khắc nghiệt vừa chăm sóc những đứa con nhỏ theo mẹ vào tù. Những hiện vật như bộ đồ tù, chiếc cùm, chiếc bát, những bài thơ chép tay được trưng bày giúp người xem hình dung một đời sống vừa khắc nghiệt vừa kiên cường. Khi xem, nên đọc kỹ các trích đoạn hồi ký được giới thiệu tại chỗ, vì đó là lời kể trực tiếp của người trong cuộc.

Những lần vượt ngục được nhắc đến nhiều

Vượt ngục qua cống ngầm năm 1945. Tháng 3/1945, trong lúc tình hình biến động sau khi Nhật đảo chính Pháp, một nhóm đông tù chính trị đã thoát ra ngoài qua đường cống ngầm của nhà tù. Đoạn cống này được giới thiệu trong di tích như một dấu tích tiêu biểu.

Đêm Nô-en năm 1951. Trong kháng chiến chống Pháp, khi Hà Nội còn bị tạm chiếm, một nhóm tù chính trị lại vượt ngục theo đường cống vào đêm Nô-en năm 1951, lợi dụng lúc lính canh lơi lỏng trong dịp lễ. Câu chuyện này thường được thuyết minh viên kể tại đúng đoạn cống còn giữ lại.

Những cuộc vượt ngục khác. Trong thời kỳ thuộc địa, nhà tù còn chứng kiến thêm nhiều lần trốn thoát lẻ tẻ của tù chính trị. Số người, ngày tháng cụ thể của từng cuộc được trình bày tại khu trưng bày; nên đọc tại chỗ để có thông tin chính xác.

Ý nghĩa của các cuộc vượt ngục. Mỗi lần thoát ra, những người tù lại trở về hoạt động, góp sức vào phong trào bên ngoài. Vượt ngục vì thế không chỉ là thoát thân mà là một hình thức đấu tranh tiếp nối.

Cách tổ chức. Các cuộc vượt ngục đòi hỏi chuẩn bị lâu dài: dò đường, tích trữ dụng cụ, giữ bí mật tuyệt đối, phối hợp với người bên ngoài. Điều đó cho thấy tinh thần kỷ luật và đoàn kết của tù chính trị.

Những người tù về sau gánh vác việc nước

Danh sách người từng bị giam ở Hoả Lò dài, trải qua nhiều thế hệ: từ các nhà yêu nước đầu thế kỷ hai mươi tới những chiến sĩ cách mạng của những năm 1930 – 1945. Nhiều người trong số họ về sau giữ những trọng trách lớn của đất nước, như Trường Chinh, Lê Duẩn, Nguyễn Văn Cừ. Khu trưng bày giới thiệu chân dung, tiểu sử ngắn và những câu thơ, lời tâm sự họ để lại trong thời gian bị giam. Khi đọc, người xem sẽ nhận ra một điều lặp lại: nhà tù được dựng lên để bẻ gãy ý chí, nhưng với nhiều người, đó lại là nơi họ học thêm, đọc thêm và gắn bó với nhau hơn.

Người Hà Nội lớn tuổi vẫn gọi những người tù ấy bằng một cách nói giản dị là "các cụ ở Hoả Lò". Nhiều gia đình trong phố cổ từng có người thân bị bắt giam ở đây, hoặc từng gửi cơm, gửi thư vào cho người quen. Vì thế di tích không chỉ là chuyện của sách giáo khoa mà còn là một phần ký ức của chính thành phố. Khi đến xem, nếu gặp các cụ cao tuổi đang đứng trước một tấm ảnh hay một cái tên, hãy nhường chỗ và giữ yên lặng: rất có thể đó là người thân của họ.

Giai đoạn giam giữ phi công Mỹ

Sau năm 1954, Hoả Lò được chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hoà tiếp quản và sử dụng làm trại giam. Trong thời kỳ chiến tranh phá hoại miền Bắc, từ giữa những năm 1960 đến năm 1973, nơi đây giam giữ nhiều phi công Mỹ bị bắn rơi trên bầu trời miền Bắc. Báo chí phương Tây khi ấy gọi nhà tù bằng cái tên mỉa mai "Hà Nội Hilton".

Khu trưng bày của di tích giới thiệu giai đoạn này qua ảnh, hiện vật và tư liệu, trong đó có những vật dụng của phi công trong thời gian bị giam và hình ảnh họ được trao trả sau Hiệp định Pa-ri năm 1973. Nhiều cựu phi công sau chiến tranh đã trở lại thăm nơi này. Khi xem phần trưng bày, nên giữ cái nhìn trung tính, đọc tư liệu như một phần của lịch sử, hiểu bối cảnh chiến tranh mà không gán thêm suy diễn. Đây cũng là khu vực khách nước ngoài thường dừng lâu, nên đi vào giờ vắng sẽ dễ xem hơn.

Xem di tích Hoả Lò trong khoảng hai giờ

Di tích hiện nay gọn, nằm trên một khuôn viên nhỏ giữa phố, có thể đi hết trong một buổi. Trình tự gợi ý:

  1. Bắt đầu từ cổng chính với dòng chữ Maison Centrale phía trên, nhìn bức tường đá dày còn nguyên để hình dung quy mô ban đầu.
  2. Vào khu giam tập thể, xem cách bố trí bệ nằm và thanh cùm; đây là nơi thấy rõ nhất sự chật chội.
  3. Đi qua khu xà lim và nơi trưng bày máy chém; dừng lại đọc các trích đoạn hồi ký của người từng bị giam.
  4. Xem khu giam nữ và đoạn cống ngầm gắn với cuộc vượt ngục năm 1945.
  5. Xem phần trưng bày về giai đoạn sau năm 1954 và thời kỳ giam giữ phi công Mỹ.
  6. Kết thúc ở khu tưởng niệm; nhiều người dừng thắp nén hương tưởng nhớ những người đã hy sinh trong nhà tù.

Di tích có lúc tổ chức chương trình tham quan buổi tối theo chủ đề. Giờ mở cửa, giá vé và lịch các chương trình đặc biệt nên kiểm tại ban quản lý di tích trước khi đi.

Lưu ý khi đưa học sinh và người thân đến

Hoả Lò nằm ngay trung tâm, rất tiện cho các buổi học ngoại khoá. Tuy vậy, một số phần trưng bày như máy chém, cùm kẹp, tượng tù nhân bị cùm có thể khiến trẻ nhỏ sợ. Với học sinh tiểu học, nên giải thích trước bằng lời đơn giản và đi cạnh các em; nếu trẻ không thoải mái thì chuyển sang khu khác. Với học sinh lớn hơn, có thể giao nhiệm vụ: tìm một trích đoạn hồi ký và kể lại cho cả nhóm, hoặc so sánh điều kiện giam giữ của hai thời kỳ.

Trong khuôn viên nên nói nhỏ, không chạm vào hiện vật, không leo lên các mô hình. Ở khu tưởng niệm, không chụp ảnh tạo dáng đùa cợt. Nếu đi cùng ông bà từng sống qua thời kỳ chống Pháp ở Hà Nội, đây là dịp tốt để nghe những ký ức về phố phường, về người thân từng bị bắt. Ghi lại những câu chuyện ấy là cách giữ lịch sử gia đình, nối với lịch sử chung mà di tích đang kể.

Câu hỏi thường gặp

Nhà tù Hoả Lò được xây năm nào?

Nhà tù Hoả Lò được chính quyền thực dân Pháp khởi công xây dựng từ năm 1896 ở trung tâm Hà Nội, tên tiếng Pháp là Maison Centrale. Tên gọi Hoả Lò bắt nguồn từ nghề làm đồ gốm, lò nung ở vùng đất này trước đó.

Vì sao nhà tù Hoả Lò chỉ còn một phần?

Đầu những năm 1990, phần lớn khu nhà tù được giải toả để xây dựng công trình mới. Phần còn lại gồm cổng chính, một số khu giam, xà lim và đoạn tường được giữ lại, tu bổ thành di tích mở cửa cho khách tham quan.

Hà Nội Hilton là gì?

Đó là tên gọi mỉa mai mà báo chí phương Tây dùng cho nhà tù Hoả Lò trong thời gian nơi đây giam giữ phi công Mỹ bị bắn rơi trên bầu trời miền Bắc, từ giữa những năm 1960 đến năm 1973.

Tham quan Hoả Lò mất bao lâu?

Di tích có diện tích không lớn, đi hết các khu trưng bày thường mất khoảng một đến hai giờ. Nếu muốn đọc kỹ các trích đoạn hồi ký và tư liệu, nên dành thêm thời gian và chọn giờ vắng khách.

Có nên đưa trẻ nhỏ đến Hoả Lò không?

Có thể, nhưng một số hiện vật như máy chém, cùm kẹp dễ khiến trẻ sợ. Người lớn nên giải thích trước bằng lời đơn giản, đi cạnh con và chuyển khu khi trẻ không thoải mái; với trẻ lớn hơn, giao nhiệm vụ tìm hiểu sẽ giúp chuyến đi có ích hơn.

Giá vé và giờ mở cửa di tích Hoả Lò là bao nhiêu?

Giá vé, giờ mở cửa và các chương trình tham quan buổi tối do ban quản lý di tích quy định và có thể thay đổi theo thời kỳ. Nên kiểm thông tin hiện hành trên kênh chính thức của di tích trước khi đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138