KhangChien.comKháng Chiến
Di tích và bảo tàng kháng chiến

Ngã ba Đồng Lộc: mười cô gái thanh niên xung phong và khu di tích hôm nay

Ngã ba Đồng Lộc là trọng điểm trên tuyến chi viện vào Nam, nơi mười nữ thanh niên xung phong hy sinh ngày 24/7/1968. Lịch sử và khu di tích hôm nay.

Ten small white tombs in a neat row on a pine covered hillside, incense smoke drifting, a woman in a conical hat bowing from behind

Ngã ba Đồng Lộc là một nút giao trên tuyến đường chi viện từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam, thuộc vùng Can Lộc, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Chiều 24/7/1968, mười nữ thanh niên xung phong của Tiểu đội 4, Đại đội 552 đã hy sinh tại đây khi đang làm nhiệm vụ san lấp hố bom, giữ cho đường thông xe. Mười cô đều còn rất trẻ, người lớn nhất là tiểu đội trưởng Võ Thị Tần. Khu di tích hôm nay có khu mộ mười cô, nhà tưởng niệm, tượng đài và nhà trưng bày.

Bài viết giải thích vì sao một ngã ba nhỏ lại trở thành "túi bom" của cả tuyến đường, công việc của thanh niên xung phong ở trọng điểm diễn ra thế nào, câu chuyện ngày 24/7/1968 theo cách trình bày của sử liệu và khu di tích, cùng những điều nên biết khi đến viếng. Chi tiết về từng cô dựa theo thông tin công bố chính thức; những điểm còn khác nhau giữa các nguồn, bài không đi sâu.

Vì sao Đồng Lộc trở thành trọng điểm đánh phá

Trong kháng chiến chống Mỹ, hàng hoá, vũ khí và bộ đội từ miền Bắc vào Nam phải đi qua dải đất hẹp miền Trung. Ở Hà Tĩnh, các tuyến đường bộ chính hội tụ về một số nút giao, và Đồng Lộc là một trong những nút giao quan trọng nhất: nằm giữa vùng đồi thấp, hai bên là núi Trà Sơn và các dãy đồi, lòng đường hẹp, rất khó tránh né. Chặn được nút này thì dòng xe phía sau phải dồn ứ.

Vì vậy, từ năm 1965 đến năm 1968, Đồng Lộc bị đánh phá dữ dội, đặc biệt trong các tháng giữa năm 1968. Theo tư liệu của khu di tích, trên một diện tích không lớn đã phải hứng chịu hàng chục nghìn quả bom các loại, nhiều loại bom nổ chậm, bom từ trường được thả xuống để chặn xe ngay cả khi không có máy bay. Đất đồi bị cày xới nhiều lần, cây cối gần như không còn. Người ta gọi nơi đây là "tọa độ lửa", "túi bom" của tuyến chi viện.

Công việc của thanh niên xung phong ở trọng điểm

San lấp hố bom. Sau mỗi trận bom, lực lượng thanh niên xung phong lập tức ra lấp hố, san mặt đường để đoàn xe kịp đi qua trong đêm. Công cụ chủ yếu là cuốc, xẻng, quang gánh.

Đếm bom và đánh dấu bom chưa nổ. Có người chuyên quan sát, đếm số bom rơi, xác định vị trí quả chưa nổ để cắm tiêu đánh dấu, phá huỷ hoặc dẫn đường tránh. Chị La Thị Tám ở Đồng Lộc được biết đến nhiều với công việc này.

Dẫn đường cho xe. Ban đêm, khi không được bật đèn, có người đứng ở mép đường hoặc cầm vật màu trắng làm cọc tiêu sống để lái xe bám theo.

Làm đường tránh, đường vòng. Khi đoạn chính bị cắt, lực lượng mở các đường vòng tạm qua đồi, ruộng để luồng xe không bị tắc.

Sống ngay cạnh trọng điểm. Lán trại dựng gần đường, có hầm trú ẩn. Nhiều người ở đây khi mới mười tám, đôi mươi, xa nhà nhiều năm, vừa làm vừa học văn hoá ban đêm.

Chiều 24/7/1968

Theo cách trình bày phổ biến của khu di tích và sử liệu, chiều 24/7/1968, sau một đợt ném bom, Tiểu đội 4 gồm mười nữ thanh niên xung phong ra san lấp hố bom trên đoạn đường gần ngã ba. Khi các cô vừa làm xong và đang nghỉ ở một hầm trú ẩn gần đó, máy bay quay lại ném bom. Một quả bom rơi trúng nơi các cô đang ở. Cả mười người đều hy sinh. Đồng đội và người dân địa phương đã tìm kiếm suốt nhiều giờ sau đó.

Mười cô gái đến từ các xã của Hà Tĩnh, phần lớn ở tuổi mười chín, đôi mươi; tiểu đội trưởng Võ Thị Tần mới ngoài hai mươi tuổi. Câu chuyện của các cô sau đó được nhắc đến trong nhiều tác phẩm văn học, âm nhạc và trở thành biểu tượng cho thế hệ thanh niên xung phong trên tuyến lửa. Khi kể lại, nên dừng ở những chi tiết đã được ghi nhận chính thức và giữ giọng trang nghiêm, tránh tô vẽ thêm những giai thoại không rõ nguồn. Sự thật vốn đã đủ sức nặng: những người con gái rất trẻ, làm một công việc không hào nhoáng, và ngã xuống ngay trên con đường mình giữ.

Thanh niên xung phong trên tuyến lửa miền Trung

Lực lượng thanh niên xung phong ra đời từ thời kháng chiến chống Pháp, làm nhiệm vụ mở đường, vận chuyển, phục vụ chiến dịch. Bước vào kháng chiến chống Mỹ, khi miền Bắc bị đánh phá và nhu cầu chi viện cho miền Nam tăng mạnh, hàng vạn thanh niên, phần đông là nữ, tình nguyện gia nhập các đội thanh niên xung phong. Họ được tổ chức thành tổng đội, đại đội, tiểu đội, đóng quân dọc các tuyến giao thông huyết mạch từ Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh vào tới Quảng Bình và tuyến đường Trường Sơn.

Ở Hà Tĩnh, các trọng điểm như Đồng Lộc, bến phà, cầu cống ven quốc lộ đều có thanh niên xung phong túc trực. Công việc của họ không phải cầm súng trực tiếp đánh địch mà là giữ cho con đường sống: đường thông thì xe qua, hàng tới tiền tuyến. Vì thế, mỗi hố bom lấp kịp trong đêm có giá trị không kém một trận đánh. Đời sống ở trọng điểm rất thiếu thốn: thiếu gạo, thiếu thuốc, sốt rét thường xuyên, quần áo không đủ thay. Nhiều người khi trở về đã mang thương tật, có người không còn khả năng sinh con vì những năm ngâm mình trong mưa rét và bom đạn.

Hiểu bối cảnh này giúp nhìn câu chuyện mười cô gái không như một sự kiện riêng lẻ mà là đỉnh điểm của cả một thế hệ. Ở nhiều tỉnh khác cũng có những trọng điểm, những tiểu đội thanh niên xung phong hy sinh tập thể, chỉ là chưa được biết đến rộng rãi như Đồng Lộc. Khi đến viếng, nhiều đoàn cựu thanh niên xung phong xem đây là nơi tưởng nhớ chung cho tất cả đồng đội đã nằm lại trên các tuyến đường.

Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc hôm nay có gì

Khu di tích nằm trải trên sườn đồi bên tuyến đường cũ, gồm nhiều hạng mục. Một vòng viếng thăm đầy đủ thường đi qua:

  • Khu mộ mười cô gái: mười ngôi mộ xếp thành hàng trên đồi thông, là điểm dừng trang nghiêm nhất. Người viếng thường dâng hương, đặt hoa và lặng lẽ đứng một lúc.
  • Nhà tưởng niệm và nhà trưng bày: lưu giữ di vật của các cô như chiếc cuốc, đôi dép, chiếc lược, những lá thư, cùng tư liệu về tuyến chi viện qua Hà Tĩnh.
  • Tượng đài và đài tưởng niệm: tượng đài lớn khắc hoạ hình ảnh thanh niên xung phong trên tuyến lửa, nơi tổ chức các lễ tưởng niệm.
  • Dấu tích hố bom và hầm trú ẩn: một số hố bom và căn hầm được giữ lại để người xem hình dung cường độ đánh phá năm xưa.
  • Mộ và khu tưởng niệm các liệt sĩ khác: ngoài mười cô, trên đồi còn có nơi ghi danh nhiều liệt sĩ thanh niên xung phong, bộ đội và dân công hy sinh trên trọng điểm.

Khu di tích đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Vào dịp tháng 7, đặc biệt quanh ngày 24/7 và 27/7, lượng người về viếng rất đông, nhiều đoàn cựu thanh niên xung phong từ các tỉnh tổ chức về thăm đồng đội. Nếu muốn yên tĩnh, có thể chọn ngày thường; nếu muốn dự lễ, kiểm lịch hoạt động hiện hành của ban quản lý.

Đi viếng Đồng Lộc: chuẩn bị và ứng xử

Đồng Lộc trước hết là nơi tưởng niệm. Vài điều giúp chuyến đi trọn vẹn:

  1. Mặc trang phục lịch sự, màu nhã; không mặc đồ quá ngắn hay áo in hình đùa cợt khi lên khu mộ.
  2. Hoa, hương có thể mua tại khu di tích hoặc mang theo; không đốt vàng mã bừa bãi, làm theo chỗ quy định.
  3. Giữ trật tự, nói nhỏ ở khu mộ và nhà tưởng niệm; không đặt máy ảnh lên mộ, không chụp ảnh tạo dáng vui đùa.
  4. Xem nhà trưng bày trước để hiểu câu chuyện, sau đó mới lên mộ; trẻ em sẽ hiểu vì sao cần lặng lẽ.
  5. Mùa hè ở Hà Tĩnh rất nóng, có gió Lào; mang nước, mũ, đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn.
  6. Kiểm giờ mở cửa và các quy định hiện hành của ban quản lý trước khi đi; vào dịp lễ lớn có thể có phân luồng.

Kể chuyện Đồng Lộc cho thế hệ sau

Nhiều gia đình đưa con về Đồng Lộc trong dịp hè. Với học sinh, câu chuyện mười cô gái dễ gợi xúc động, nhưng để bài học có chiều sâu, nên giúp các em hiểu công việc của thanh niên xung phong cụ thể ra sao: một ngày lấp bao nhiêu hố bom, ngủ ở đâu, ăn gì, nhớ nhà thế nào. Những di vật nhỏ như chiếc lược, chiếc gương, lá thư cho thấy các cô cũng là những người con gái bình thường, có ước mơ, có gia đình đang chờ.

Một cách gợi mở là để các em so sánh tuổi của các cô với tuổi của anh chị mình đang học đại học hay vừa đi làm. Khoảng cách tuổi tác rút ngắn lại, lịch sử bớt xa xôi. Sau chuyến đi, các em có thể tìm hiểu xem ở quê mình có ai từng là thanh niên xung phong, và nếu người đó còn khoẻ, xin phép được nghe kể. Lực lượng thanh niên xung phong thời chiến rất đông, và nhiều người trong số họ vẫn sống lặng lẽ ở các làng quê, ít khi được hỏi chuyện.

Câu hỏi thường gặp

Mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc hy sinh ngày nào?

Mười nữ thanh niên xung phong thuộc Tiểu đội 4, Đại đội 552 hy sinh vào chiều ngày 24/7/1968, khi đang làm nhiệm vụ san lấp hố bom giữ đường thông xe tại Ngã ba Đồng Lộc. Ngày này hằng năm được tổ chức tưởng niệm tại khu di tích.

Ngã ba Đồng Lộc nay thuộc tỉnh nào?

Ngã ba Đồng Lộc thuộc vùng Can Lộc, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Khu di tích nằm bên tuyến đường cũ, dễ tìm khi dùng tên khu di tích lịch sử Ngã ba Đồng Lộc.

Tiểu đội trưởng của mười cô gái Đồng Lộc là ai?

Tiểu đội trưởng là chị Võ Thị Tần, khi ấy mới ngoài hai mươi tuổi. Thông tin chi tiết về từng cô được trưng bày tại nhà tưởng niệm của khu di tích, nên tham khảo tại đó để có số liệu chính xác.

Chị La Thị Tám có trong số mười cô gái không?

Không. Chị La Thị Tám là nữ thanh niên xung phong làm nhiệm vụ quan sát, đếm bom và đánh dấu bom chưa nổ ở Đồng Lộc, được biết đến rộng rãi, nhưng không thuộc Tiểu đội 4 hy sinh ngày 24/7/1968.

Đến viếng Đồng Lộc nên đi vào thời gian nào?

Ngày thường yên tĩnh, phù hợp để xem kỹ nhà trưng bày. Dịp tháng 7, nhất là quanh 24/7 và 27/7, có nhiều hoạt động tưởng niệm nhưng rất đông. Mùa hè nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng nóng và gió Lào.

Vì sao Đồng Lộc được gọi là túi bom?

Đồng Lộc là nút giao hẹp trên tuyến chi viện vào Nam, rất khó tránh né. Để chặn dòng xe, đối phương tập trung đánh phá dày đặc trong nhiều năm, đặc biệt năm 1968, khiến một diện tích nhỏ hứng chịu lượng bom rất lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138