KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến thời phong kiến

Kháng chiến chống Tống năm 981 của Lê Hoàn: hoàn cảnh, diễn biến và kết quả

Năm 981 Lê Hoàn đánh bại quân Tống trên hai hướng Bạch Đằng và Chi Lăng: triều Đinh khủng hoảng ra sao, Lê Hoàn lên ngôi thế nào, trận đánh và kết quả.

Narrow mountain pass in Lang Son with limestone ridges and an old stone path, morning fog drifting through the valley, muted green and earth tones, high wide view

Cuộc kháng chiến chống Tống năm 981 do Lê Hoàn lãnh đạo đã đánh bại quân Tống trên cả hai hướng: chặn thuỷ quân ở sông Bạch Đằng và tiêu diệt cánh quân bộ ở vùng Chi Lăng, chủ tướng Hầu Nhân Bảo bị giết. Quân Tống phải rút về nước, nền độc lập vừa được nhà Đinh củng cố tiếp tục được giữ vững.

Cuộc kháng chiến này diễn ra trong một hoàn cảnh đặc biệt: triều Đinh vừa trải qua biến cố lớn, vua mới còn nhỏ tuổi, nội bộ chia rẽ. Hiểu được hoàn cảnh ấy mới thấy vì sao việc Lê Hoàn lên ngôi và cách ông tổ chức đánh giặc được sử sách đánh giá cao. Bài viết đi từ biến cố cuối thời Đinh, qua quyết định trao ngôi, hai hướng tiến quân của quân Tống, diễn biến, kết quả và những dấu tích còn lại.

Hoàn cảnh: triều Đinh rơi vào khủng hoảng

Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh dẹp yên tình trạng cát cứ, lên ngôi hoàng đế, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư. Nhà nước còn non trẻ thì cuối năm 979, Đinh Tiên Hoàng và con trưởng Đinh Liễn bị sát hại. Con nhỏ là Đinh Toàn, khi ấy mới khoảng sáu tuổi, được đưa lên ngôi. Lê Hoàn, giữ chức Thập đạo tướng quân, nắm binh quyền và làm nhiếp chính.

Việc Lê Hoàn nhiếp chính khiến một số đại thần như Đinh Điền, Nguyễn Bặc nghi ngại, dấy binh chống lại; Lê Hoàn đem quân dẹp được. Ở phía nam, Chiêm Thành cũng có những động thái gây sức ép. Nội bộ triều đình như vậy là vừa trải qua một cuộc xung đột vũ trang, lòng người chưa yên.

Ở phương Bắc, nhà Tống vừa thống nhất phần lớn lãnh thổ. Nhận tin Đại Cồ Việt có biến, các quan cai trị vùng biên giới phía nam của nhà Tống, trong đó có Hầu Nhân Bảo, dâng kế đem quân sang đánh. Triều Tống chấp thuận, chuẩn bị binh lính, lương thực và thuyền chiến. Đại Cồ Việt đứng trước nguy cơ bị xâm lược đúng lúc chính quyền trung ương yếu nhất.

Lê Hoàn lên ngôi: một quyết định vì việc nước

Khi tin quân Tống sắp sang được báo về Hoa Lư, triều đình phải chọn người cầm quân. Theo sử cũ, các tướng do Phạm Cự Lạng đứng đầu cho rằng vua còn nhỏ, không thể tự mình điều khiển việc chống giặc, nên tôn Lê Hoàn lên ngôi để thống nhất mệnh lệnh. Thái hậu Dương Vân Nga, mẹ của vua Đinh Toàn, đã trao áo long cổn cho Lê Hoàn, chấp thuận việc chuyển ngôi.

Năm 980, Lê Hoàn lên ngôi hoàng đế, sử thường gọi là Lê Đại Hành, mở đầu nhà Tiền Lê. Đinh Toàn được giáng làm Vệ Vương. Các sách sử về sau có những cách nhìn khác nhau về việc chuyển ngôi này, nhưng phần lớn đều ghi nhận hành động của Thái hậu Dương Vân Nga là đặt việc giữ nước lên trên quyền lợi dòng họ.

Ý nghĩa thực tế của quyết định nằm ở chỗ quân đội có một người chỉ huy tối cao đủ uy tín và kinh nghiệm. Khi đối diện một cuộc xâm lược, mệnh lệnh thống nhất, quyền điều động quân và lương trong tay một người là điều kiện để tổ chức kháng chiến. Ngay sau khi lên ngôi, Lê Hoàn tự mình chỉ huy việc bố trí phòng thủ trên các hướng địch có thể tiến vào.

Hai hướng tiến quân của quân Tống và cách Lê Hoàn đối phó

Đầu năm 981, quân Tống chia hai đường tiến vào Đại Cồ Việt. Bảng dưới tóm tắt từng hướng theo cách các sách sử Việt Nam thường trình bày.

HướngLực lượng TốngCách đối phó của Lê HoànKết quả
Đường thuỷThuỷ quân do Lưu Trừng chỉ huy, theo đường biển vào sông Bạch ĐằngCho đóng cọc ở sông Bạch Đằng để chặn, dựa vào địa hình cửa sôngThuỷ quân Tống không tiến sâu được, bị đánh lui
Đường bộQuân bộ do Hầu Nhân Bảo, Tôn Toàn Hưng chỉ huy, tiến theo hướng Lạng SơnTrá hàng để nhử, mai phục ở vùng Chi LăngHầu Nhân Bảo bị giết, quân bộ tan vỡ
Phối hợp hai cánhDự tính hai cánh hội quân rồi tiến về Hoa LưKhông để hai cánh gặp nhau, đánh từng cánh mộtKế hoạch hội quân thất bại, quân Tống rút về

Điều đáng chú ý là Lê Hoàn không dàn quân chống đỡ dàn trải. Ông chặn hướng thuỷ bằng vật cản ở cửa sông, tập trung lực lượng tiêu diệt cánh quân bộ ở nơi địa hình hiểm, khiến hai cánh quân Tống không thể phối hợp với nhau như dự tính.

Diễn biến: chặn ở Bạch Đằng, đánh tan ở Chi Lăng

Trên hướng thuỷ, Lê Hoàn vận dụng lại kinh nghiệm của Ngô Quyền hơn bốn mươi năm trước: cho đóng cọc ở sông Bạch Đằng để ngăn thuyền chiến của quân Tống. Thuỷ quân Tống tới cửa sông thì bị chặn, nhiều lần giao chiến không vượt qua được, không thể tiến sâu vào nội địa để phối hợp với cánh quân bộ.

Trên hướng bộ, quân Tống tiến qua vùng biên giới, theo hướng Lạng Sơn xuống phía nam. Theo sử cũ, Lê Hoàn sai người đến trá hàng, làm cho Hầu Nhân Bảo chủ quan tin rằng đối phương đã yếu. Hầu Nhân Bảo đem quân tiến vào vùng Chi Lăng, nơi địa hình là thung lũng hẹp kẹp giữa núi đá và rừng rậm. Quân mai phục của Lê Hoàn đổ ra đánh, Hầu Nhân Bảo bị giết, cánh quân bộ rối loạn và tan vỡ.

Mất chủ tướng cánh bộ, thuỷ quân lại bị chặn ở cửa sông, quân Tống không còn khả năng tiếp tục cuộc tiến công. Các tướng còn lại phải rút quân về nước. Cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi vào khoảng mùa xuân năm 981. Một số chi tiết như ngày giờ cụ thể của từng trận hay quân số hai bên không được sử cũ ghi đủ, nên khi kể lại nên dừng ở mức các sự kiện chính.

Kết quả và ý nghĩa của chiến thắng năm 981

Giữ vững nền độc lập vừa được củng cố. Nhà Đinh đã xây dựng nhà nước tập quyền đầu tiên sau thời Ngô; chiến thắng năm 981 bảo vệ thành quả ấy đúng lúc nhà nước còn non yếu và nội bộ vừa có biến. Nếu thất bại, nguy cơ trở lại thời đô hộ là có thật.

Khẳng định vị thế của nhà Tiền Lê. Chiến thắng giúp triều đại mới đứng vững, tạo điều kiện để Lê Hoàn ổn định trong nước, mở mang sản xuất. Sử cũ chép việc Lê Hoàn tổ chức lễ cày ruộng tịch điền, được xem là hành động khuyến khích nông nghiệp.

Mở đường cho quan hệ bang giao ổn định. Sau chiến tranh, Lê Hoàn sai sứ sang Tống, nối lại quan hệ. Cách làm này, thắng trên chiến trường rồi chủ động giữ hoà hiếu, về sau trở thành nét quen thuộc trong cách ứng xử của các triều đại Việt Nam với phương Bắc.

Tiếp nối cách đánh trên sông Bạch Đằng. Việc dùng cọc chặn thuỷ quân ở Bạch Đằng cho thấy kinh nghiệm năm 938 đã được ghi nhớ và vận dụng. Gần ba thế kỷ sau, nhà Trần lại dùng dòng sông ấy làm nơi quyết chiến năm 1288.

Những điều nên phân biệt khi đọc và kể về năm 981

Thứ nhất, nên phân biệt kháng chiến năm 981 với cuộc kháng chiến chống Tống năm 1075 đến 1077 thời Lý. Hai cuộc cách nhau gần một thế kỷ, do hai người khác nhau lãnh đạo: năm 981 là Lê Hoàn, còn thời Lý là Lý Thường Kiệt với phòng tuyến sông Như Nguyệt. Học sinh hay nhầm vì cả hai đều là chống Tống.

Thứ hai, câu chuyện về Thái hậu Dương Vân Nga được kể theo nhiều cách trong văn chương, sân khấu và truyền thuyết dân gian. Khi tìm hiểu lịch sử, nên tách phần sử sách ghi chép, như việc trao áo long cổn để Lê Hoàn lên ngôi, ra khỏi phần thêm thắt về tình cảm riêng tư vốn không có căn cứ chắc chắn.

Thứ ba, quê quán của Lê Hoàn hiện còn nhiều ý kiến; một số địa phương đều có đền thờ và truyền thuyết liên quan. Đây là chuyện bình thường với nhân vật thế kỷ X, khi tư liệu còn ít. Cách viết cẩn thận là nêu các ý kiến và không khẳng định một nơi duy nhất nếu không có cơ sở.

Dấu tích còn lại hôm nay

Dấu tích gắn với Lê Hoàn rõ nét nhất là khu di tích cố đô Hoa Lư, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, nơi có đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và đền thờ vua Lê Đại Hành nằm gần nhau. Hai ngôi đền đặt cạnh nhau là cách người đời sau ghi nhớ hai triều đại nối tiếp, cùng đặt nền móng cho nhà nước độc lập. Hằng năm, lễ hội Hoa Lư vào mùa xuân là dịp tưởng nhớ các vị vua thời ấy.

Vùng Chi Lăng ở tỉnh Lạng Sơn là nơi gắn với nhiều trận đánh trong lịch sử, không chỉ năm 981 mà còn trận năm 1427 thời khởi nghĩa Lam Sơn. Khi đến đây, người đi tham quan có thể quan sát địa hình thung lũng hẹp, núi đá hai bên để hiểu vì sao nơi này nhiều lần được chọn làm trận địa mai phục.

Với người muốn tìm hiểu sâu, nên đọc các phần chép về triều Đinh, Tiền Lê trong bộ Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch, đối chiếu với sách giáo khoa và các công trình của Viện Sử học. Lịch mở cửa và giá vé tại các khu di tích nên kiểm tra với ban quản lý trước khi đi.

Câu hỏi thường gặp

Kháng chiến chống Tống năm 981 do ai lãnh đạo?

Cuộc kháng chiến do Lê Hoàn lãnh đạo. Ông vốn là Thập đạo tướng quân thời Đinh, được các tướng tôn lên ngôi và Thái hậu Dương Vân Nga trao áo long cổn năm 980, sử gọi là Lê Đại Hành, mở đầu nhà Tiền Lê.

Quân Tống tiến vào Đại Cồ Việt năm 981 theo những đường nào?

Quân Tống chia hai đường: thuỷ quân do Lưu Trừng chỉ huy vào sông Bạch Đằng, quân bộ do Hầu Nhân Bảo và Tôn Toàn Hưng chỉ huy tiến theo hướng Lạng Sơn. Kế hoạch là hai cánh hội quân rồi tiến về kinh đô Hoa Lư.

Lê Hoàn đánh bại quân Tống như thế nào?

Lê Hoàn cho đóng cọc ở sông Bạch Đằng chặn thuỷ quân, đồng thời trá hàng để nhử cánh quân bộ vào vùng Chi Lăng rồi mai phục đánh tan. Hầu Nhân Bảo bị giết, hai cánh không phối hợp được, quân Tống phải rút về nước.

Vì sao Thái hậu Dương Vân Nga trao ngôi cho Lê Hoàn?

Theo sử cũ, khi quân Tống sắp sang, vua Đinh Toàn còn quá nhỏ, các tướng tôn Lê Hoàn lên ngôi để thống nhất việc chỉ huy. Thái hậu chấp thuận và trao áo long cổn, được nhiều sử gia đánh giá là đặt việc nước lên trên quyền lợi dòng họ.

Kháng chiến chống Tống năm 981 khác gì với thời Lý Thường Kiệt?

Năm 981 do Lê Hoàn lãnh đạo, trận quyết định ở Bạch Đằng và Chi Lăng. Cuộc kháng chiến thời Lý diễn ra từ năm 1075 đến 1077 do Lý Thường Kiệt lãnh đạo, nổi bật với cuộc tiến công sang đất Tống và phòng tuyến sông Như Nguyệt.

Có thể tìm hiểu về Lê Hoàn ở di tích nào?

Có thể đến khu di tích cố đô Hoa Lư thuộc tỉnh Ninh Bình, nơi có đền thờ vua Lê Đại Hành bên cạnh đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng. Vùng Chi Lăng ở Lạng Sơn cũng giúp hình dung địa hình trận đánh năm 981.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138