Cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1258 là lần đầu tiên nhà Trần đối đầu với đạo quân Mông Cổ: sau trận chặn ở Bình Lệ Nguyên bất lợi, triều đình chủ động rút khỏi Thăng Long để bảo toàn lực lượng, rồi phản công ở Đông Bộ Đầu cuối tháng 1 năm 1258, buộc quân Mông Cổ rút chạy về Vân Nam.
Đây là lần thứ nhất trong ba lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên của nhà Trần. Khác với hai lần sau kéo dài nhiều tháng, lần này diễn ra nhanh, nhưng đã đặt nền cho một cách đánh mà nhà Trần dùng lại ở quy mô lớn hơn năm 1285 và 1288: tránh thế mạnh ban đầu, để kinh thành trống, chờ đối phương mỏi mệt rồi phản công.
Bối cảnh: đạo quân Mông Cổ áp sát biên giới
Giữa thế kỷ XIII, đế quốc Mông Cổ đã chinh phục một vùng lãnh thổ rộng lớn trải qua nhiều châu lục. Để đánh nhà Nam Tống từ phía nam, quân Mông Cổ chiếm nước Đại Lý ở vùng Vân Nam. Từ đây, tướng Ngột Lương Hợp Thai sai sứ sang Đại Việt đòi thần phục và mượn đường. Triều đình nhà Trần dưới thời vua Trần Thái Tông không chấp nhận, bắt giữ sứ giả và ra lệnh chuẩn bị chống giặc.
Nhà Trần lúc ấy mới thành lập khoảng ba mươi năm, nhưng đã tổ chức được bộ máy nhà nước và quân đội khá chặt chẽ. Tuy vậy, đối thủ là đạo quân nổi tiếng với kỵ binh cơ động, kinh nghiệm chiến trận dày dặn. Đây là lần đầu tiên quân đội Đại Việt chạm trán đối phương này, chưa có kinh nghiệm về cách đánh của họ.
Tháng 1 năm 1258, quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy từ Vân Nam tiến vào Đại Việt, theo lưu vực sông Thao rồi xuôi về phía Bạch Hạc. Sách giáo khoa thường ghi lực lượng khoảng ba vạn quân; các tài liệu khác nhau đưa số khác nhau, nên khi kể chỉ cần nhấn rằng đây là một đạo quân tinh nhuệ.
Trận Bình Lệ Nguyên và quyết định rút lui
Vua Trần Thái Tông thân chinh đem quân lên chặn ở Bình Lệ Nguyên, vùng đất nay thuộc tỉnh Phú Thọ theo đơn vị hành chính sau sắp xếp. Trận chặn đầu tiên này bất lợi cho quân Trần: trước sức tiến công của kỵ binh Mông Cổ, quân Trần không giữ được trận địa và phải lui về.
Thay vì dồn toàn lực giữ kinh thành, triều đình quyết định rút khỏi Thăng Long, theo đường sông xuôi về phía nam, đến vùng Thiên Mạc. Quyết định này rất khó với một triều đại mới, vì bỏ kinh thành dễ bị coi là thua. Nhưng giữ thành trong tình thế lực lượng bị tổn thất và chưa nắm được cách đánh của đối phương có nguy cơ mất cả quân chủ lực.
Sử cũ chép một chi tiết được nhắc nhiều: khi vua hỏi ý kiến về việc nên làm gì, Thái sư Trần Thủ Độ trả lời đại ý rằng chừng nào ông còn sống thì xin vua đừng lo. Câu trả lời này thường được dẫn để nói lên quyết tâm của triều đình trong lúc khó khăn. Khi trích dẫn, nên nói rõ đây là lời sử cũ chép lại, và dùng lời diễn đạt đại ý thay vì coi một bản dịch nào đó là nguyên văn.
Thăng Long trống và thế vườn không nhà trống
Kinh thành không còn gì để chiếm. Khi quân Trần rút, dân trong kinh thành và vùng lân cận cũng sơ tán, mang theo lương thực, của cải. Quân Mông Cổ vào Thăng Long nhưng chỉ chiếm được một kinh thành trống, không có lương thực để dựa vào.
Đối phương mất chỗ dựa hậu cần. Đạo quân Mông Cổ quen sống dựa vào việc thu lương tại chỗ. Ở một vùng đã được làm vườn không nhà trống, họ nhanh chóng thiếu lương, phải tản ra các vùng xung quanh tìm kiếm và bị quân dân địa phương chặn đánh.
Khí hậu và địa hình bất lợi cho kỵ binh. Đồng bằng Bắc Bộ nhiều sông ngòi, ruộng nước, thời tiết ẩm, không phải môi trường thuận lợi cho lối đánh kỵ binh. Quân Mông Cổ càng ở lâu càng mỏi mệt.
Quân Trần có thời gian củng cố. Trong lúc đối phương bị giam chân ở Thăng Long, quân chủ lực nhà Trần được bảo toàn, củng cố lại đội ngũ, nắm tình hình địch và chuẩn bị phản công. Thời gian là thứ mà quân Trần cần, còn quân Mông Cổ thì không có.
Một kinh nghiệm được dùng lại. Cách để trống kinh thành, rút lui bảo toàn lực lượng rồi phản công về sau trở thành nét đặc trưng của nhà Trần trong hai lần kháng chiến năm 1285 và 1288, với quy mô lớn hơn nhiều.
Phản công ở Đông Bộ Đầu cuối tháng 1 năm 1258
Khi thấy quân Mông Cổ đã mỏi mệt, thiếu lương và tinh thần sa sút, vua Trần Thái Tông cùng Thái tử Trần Hoảng, về sau là vua Trần Thánh Tông, đem quân thuyền ngược sông Hồng tiến về phía Thăng Long. Mục tiêu là Đông Bộ Đầu, một bến sông trên sông Hồng ở phía đông bắc kinh thành. Vị trí cụ thể của bến này đến nay các nhà nghiên cứu vẫn còn trao đổi.
Sách giáo khoa ghi ngày 29 tháng 1 năm 1258, quân Trần mở cuộc tập kích vào quân Mông Cổ ở Đông Bộ Đầu. Bị đánh bất ngờ, quân Mông Cổ thua chạy, rút khỏi Thăng Long, theo đường cũ về Vân Nam. Trên đường rút, họ tiếp tục bị lực lượng địa phương ở vùng Quy Hoá, vùng thượng du phía tây bắc, chặn đánh, phải chạy vội về nước.
Toàn bộ cuộc kháng chiến diễn ra trong khoảng thời gian ngắn. Đạo quân Mông Cổ, vốn quen chiến thắng ở nhiều nơi, đã phải rút lui khỏi Đại Việt. Sau đó, nhà Trần sai sứ giữ quan hệ, đồng thời ráo riết củng cố quân đội, vì hiểu rằng đối phương còn có thể trở lại.
Những điểm dễ nhầm khi đọc về năm 1258
Mông Cổ hay Nguyên? Năm 1258, đối phương vẫn được gọi là quân Mông Cổ, vì nhà Nguyên chỉ chính thức lấy quốc hiệu vào năm 1271. Hai lần kháng chiến năm 1285 và 1288 mới gọi là chống quân Nguyên. Cách gọi chung "ba lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên" vì thế gộp cả hai tên.
Ngày âm lịch và ngày dương lịch. Sử cũ chép theo âm lịch, còn sách giáo khoa hiện nay quy đổi sang dương lịch. Trận Đông Bộ Đầu được ghi là ngày 29 tháng 1 năm 1258 theo dương lịch, tương ứng với tháng Chạp năm Đinh Tỵ theo âm lịch. Khi đối chiếu nhiều nguồn, nên xem nguồn đang dùng lịch nào để khỏi tưởng các nguồn mâu thuẫn nhau.
Ai là vua, ai là thái tử. Năm 1258, vua đang trị vì là Trần Thái Tông; Thái tử Trần Hoảng cùng cha cầm quân phản công, về sau mới lên ngôi là Trần Thánh Tông. Trần Hưng Đạo lúc này đã tham gia việc quân nhưng chưa phải người chỉ huy chung như ở hai lần sau.
Quân số các bên. Sử liệu không thống nhất về quân số. Con số thường gặp trong sách giáo khoa là khoảng ba vạn quân Mông Cổ; các con số lớn hơn hay nhỏ hơn trên mạng thường không dẫn nguồn, nên khi viết hay kể nên ghi rõ đang theo nguồn nào.
So sánh nhanh lần thứ nhất với hai lần sau
Để đặt lần năm 1258 vào đúng chỗ trong ba lần kháng chiến, có thể so sánh ở vài điểm chính. Bảng chỉ nêu nét lớn, không thay cho các bài đi sâu từng lần.
| Điểm so sánh | Lần thứ nhất (1258) | Lần thứ hai (1285) | Lần thứ ba (1287 – 1288) |
|---|---|---|---|
| Người chỉ huy phía Trần | Vua Trần Thái Tông, Thái sư Trần Thủ Độ | Thượng hoàng Thánh Tông, vua Nhân Tông, Trần Hưng Đạo | Thượng hoàng Thánh Tông, vua Nhân Tông, Trần Hưng Đạo |
| Hướng tiến của đối phương | Từ Vân Nam theo sông Thao | Nhiều hướng, có cánh từ Chiêm Thành đánh ra | Nhiều hướng, có thuỷ quân và đoàn thuyền lương |
| Cách đánh chính | Rút khỏi kinh thành, phản công ở Đông Bộ Đầu | Rút lui chiến lược, phản công ở nhiều nơi | Triệt đường lương, quyết chiến trên sông Bạch Đằng |
| Thời gian | Ngắn, khoảng vài tuần | Nhiều tháng | Nhiều tháng |
Nhìn bảng sẽ thấy lần thứ nhất như một bản phác thảo. Những yếu tố như rút khỏi kinh thành, làm vườn không nhà trống, chờ thời cơ phản công đều đã có mặt; hai lần sau phát triển chúng lên thành một chiến lược hoàn chỉnh, cộng thêm việc triệt đường tiếp tế.
Ý nghĩa và cách tìm hiểu hôm nay
Chiến thắng năm 1258 có ý nghĩa đặc biệt vì đây là lần đầu tiên Đại Việt đối đầu và đẩy lui được quân Mông Cổ, một đối thủ đã khuất phục nhiều quốc gia. Chiến thắng giúp triều đại nhà Trần còn non trẻ đứng vững, đồng thời để lại kinh nghiệm quý về đối phương: điểm mạnh ở kỵ binh và tốc độ, điểm yếu ở hậu cần và khả năng thích nghi với địa hình sông nước.
Đối với người đọc hôm nay, bài học dễ thấy nhất là tư duy không đặt nặng việc giữ một vị trí bằng mọi giá. Triều đình sẵn sàng bỏ kinh thành để giữ quân chủ lực và lòng dân. Đây là kiểu quyết định đòi hỏi sự bình tĩnh và tầm nhìn, chứ không phải sự liều lĩnh.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc phần chép về đời vua Trần Thái Tông trong Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch, kết hợp với sách giáo khoa lịch sử và các phần trưng bày về thời Trần ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Vùng Bạch Hạc ở Việt Trì, nay thuộc tỉnh Phú Thọ, nơi hợp lưu sông Thao, sông Lô và sông Đà, cũng là điểm tốt để hình dung con đường tiến quân năm ấy.
Câu hỏi thường gặp
Kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất diễn ra năm nào?
Diễn ra vào tháng 1 năm 1258, dưới thời vua Trần Thái Tông. Quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy tiến từ Vân Nam vào, và bị đánh bại sau trận phản công ở Đông Bộ Đầu cuối tháng 1 năm ấy.
Vì sao nhà Trần rút khỏi Thăng Long năm 1258?
Sau trận chặn ở Bình Lệ Nguyên bất lợi, triều đình rút khỏi kinh thành để bảo toàn quân chủ lực. Quân Mông Cổ vào một kinh thành trống, thiếu lương, mỏi mệt, tạo thời cơ cho quân Trần phản công.
Đông Bộ Đầu ở đâu?
Đông Bộ Đầu là một bến sông trên sông Hồng ở phía đông bắc kinh thành Thăng Long xưa, nay thuộc Hà Nội. Vị trí cụ thể của bến này vẫn còn được các nhà nghiên cứu trao đổi, nên khi tham quan nên tham khảo chú thích chính thức.
Trần Thủ Độ đã nói gì khi vua hỏi kế đánh giặc?
Sử cũ chép Thái sư Trần Thủ Độ trả lời đại ý rằng chừng nào ông còn sống thì vua đừng lo. Câu nói thể hiện quyết tâm của triều đình; khi trích nên ghi là lời sử cũ chép và dùng cách diễn đạt đại ý.
Lần kháng chiến năm 1258 khác gì hai lần sau?
Lần năm 1258 diễn ra ngắn, đối phương tiến theo một hướng từ Vân Nam. Hai lần năm 1285 và 1288 kéo dài nhiều tháng, đối phương tiến nhiều hướng, và nhà Trần phát triển thêm cách triệt đường lương, đánh trận quyết chiến lớn.
Vườn không nhà trống có từ năm 1258 không?
Năm 1258 quân dân nhà Trần đã sơ tán khỏi kinh thành, mang theo lương thực để đối phương không có gì dựa vào. Cách làm này được nhà Trần dùng lại ở quy mô lớn hơn trong hai lần kháng chiến sau.