Hịch tướng sĩ là bài hịch Trần Quốc Tuấn viết để khích lệ tướng sĩ trước cuộc kháng chiến chống quân Nguyên, còn Bình Ngô đại cáo là bài cáo Nguyễn Trãi thay lời Lê Lợi viết đầu năm 1428 để tuyên bố thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn và nền độc lập được khôi phục. Một bài viết trước trận để kêu gọi, một bài viết sau chiến thắng để tổng kết và bố cáo.
Hai áng văn thường được học trong nhà trường như những tác phẩm văn học. Bài này đọc chúng từ góc độ lịch sử kháng chiến: hoàn cảnh ra đời, mục đích, cách lập luận, và những gì chúng cho biết về tinh thần của thời đại. Các trích dẫn chỉ dùng những câu ngắn quen thuộc, phần còn lại diễn đạt bằng lời để tránh sai lệch giữa các bản dịch.
Hịch tướng sĩ ra đời trong hoàn cảnh nào
Hịch tướng sĩ, tên chữ Hán thường được dịch là Dụ chư tỳ tướng hịch văn, do Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn viết. Các nhà nghiên cứu thường cho rằng bài hịch ra đời trong khoảng thời gian trước lần kháng chiến thứ hai chống quân Nguyên, khi quân Nguyên đang chuẩn bị đánh Đại Việt và sứ giả nhà Nguyên tỏ thái độ hống hách ở kinh thành.
Lúc này, Trần Quốc Tuấn được giao làm Quốc công Tiết chế, chỉ huy toàn quân. Nhiệm vụ của ông không chỉ là bày binh bố trận mà còn phải chuẩn bị tinh thần cho tướng sĩ. Sau nhiều năm thái bình, không ít người trong hàng tướng lĩnh quen với cuộc sống an nhàn, chưa thật sự sẵn sàng cho một cuộc chiến với đối thủ đã chinh phục nhiều nước.
Bài hịch được viết bằng chữ Hán, gửi đến các tỳ tướng, tức các tướng lĩnh dưới quyền. Mục đích rõ ràng: thức tỉnh tướng sĩ, khơi dậy lòng căm giận quân xâm lược và ý thức trách nhiệm, kêu gọi mọi người chăm lo luyện tập binh pháp. Vì thế, bài hịch vừa là một văn bản văn chương, vừa là một văn bản chính trị, quân sự gắn với thời điểm chuẩn bị kháng chiến.
Bố cục và cách lập luận của Hịch tướng sĩ
Nêu gương trung thần nghĩa sĩ. Mở đầu, tác giả dẫn những tấm gương trong sử sách đã hy sinh vì chủ, vì nước. Cách mở này đặt ra một chuẩn mực để tướng sĩ tự soi mình, đồng thời tạo căn cứ cho lời kêu gọi phía sau.
Tố cáo sự ngang ngược của quân giặc. Tác giả miêu tả thái độ hống hách của sứ giả nhà Nguyên, những đòi hỏi vô lý về của cải, qua đó khơi dậy lòng căm phẫn. Đây là đoạn nối tình cảm của người đọc với thực tế đang diễn ra trước mắt.
Bày tỏ nỗi lòng của chủ tướng. Đoạn được nhiều người nhớ nhất là khi tác giả nói về nỗi lo của mình, những đêm không ngủ, những bữa ăn không trọn vì việc nước, với câu quen thuộc "tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối". Lời lẽ chân thành của chủ tướng có sức lay động hơn mệnh lệnh.
Phê phán lối sống hưởng lạc. Tác giả nghiêm khắc chỉ ra những thú vui như chọi gà, săn bắn, ham rượu ngon, những thói quen khiến tướng sĩ quên việc lớn, và phân tích hậu quả nếu đất nước mất vào tay giặc: mọi thứ riêng tư cũng mất theo.
Nêu việc cần làm và lời răn cuối. Cuối bài, tác giả kêu gọi tướng sĩ học tập binh thư mà ông đã soạn, chăm lo luyện tập, đồng thời cảnh báo nghiêm khắc với ai còn thờ ơ. Bố cục đi từ lý đến tình rồi đến hành động, chặt chẽ như một bài nói trước toàn quân.
Bình Ngô đại cáo ra đời trong hoàn cảnh nào
Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi soạn, thay lời vua Lê Thái Tổ, tức Lê Lợi, công bố vào đầu năm 1428, sau khi quân Minh rút hết khỏi Đại Việt. Đây là thời điểm khép lại mười năm khởi nghĩa Lam Sơn và hai mươi năm đô hộ của nhà Minh. Chữ "Ngô" trong tên bài là cách gọi quân Minh của người đương thời, vì người sáng lập nhà Minh vốn khởi nghiệp ở vùng đất Ngô.
Nguyễn Trãi là người đã gắn bó với cuộc khởi nghĩa từ những năm khó khăn, là mưu sĩ thân cận của Lê Lợi, soạn nhiều thư từ gửi tướng Minh trong quá trình vừa đánh vừa đàm phán. Vì vậy, bài cáo không chỉ là văn bản của một nhà văn mà còn là lời tổng kết của một người trực tiếp tham gia chỉ đạo cuộc kháng chiến.
Thể cáo trong văn học trung đại là văn bản nhà vua dùng để công bố một việc lớn cho thiên hạ biết. Mục đích của Bình Ngô đại cáo vì thế rất rõ: tuyên bố cuộc kháng chiến đã toàn thắng, khẳng định nền độc lập được khôi phục, và nêu những tư tưởng làm nền cho đất nước trong thời kỳ mới.
Bố cục bốn phần của Bình Ngô đại cáo
Sách giáo khoa Ngữ văn thường chia bài cáo thành bốn phần. Mỗi phần trả lời một câu hỏi lớn của người đọc đương thời.
| Phần | Nội dung chính | Câu hỏi được trả lời |
|---|---|---|
| Phần một | Nêu luận đề: tư tưởng nhân nghĩa và chân lý về chủ quyền của Đại Việt, có văn hiến, núi sông, phong tục, triều đại riêng | Ta đánh giặc dựa trên lẽ phải nào? |
| Phần hai | Vạch tội ác của giặc Minh trong hai mươi năm đô hộ | Vì sao phải đứng lên? |
| Phần ba | Thuật lại quá trình khởi nghĩa: từ những ngày gian khó đến các trận thắng lớn như Tốt Động, Chúc Động, Chi Lăng, Xương Giang, và chính sách tha cho quân Minh về nước | Ta đã chiến đấu và chiến thắng như thế nào? |
| Phần bốn | Tuyên bố độc lập, mở ra thời kỳ mới, rút ra bài học lịch sử | Từ nay đất nước đi về đâu? |
Câu mở đầu quen thuộc về việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, trước lo trừ bạo, cho thấy tư tưởng xuyên suốt: cuộc kháng chiến là vì dân, và chiến thắng cũng được hiểu theo nghĩa đem lại yên ổn cho dân. Đây là điểm khiến bài cáo vượt khỏi khuôn khổ một bản tuyên bố quân sự.
Hai tác giả trong việc quân: Trần Quốc Tuấn và Nguyễn Trãi
Điểm chung của hai tác giả là cả hai đều trực tiếp tham gia lãnh đạo kháng chiến, không viết từ xa. Trần Quốc Tuấn là người chỉ huy toàn quân trong hai lần kháng chiến năm 1285 và 1288, người quyết định chọn sông Bạch Đằng làm nơi quyết chiến. Ông còn được ghi nhận là tác giả của sách binh thư dùng để dạy tướng sĩ, điều mà chính bài hịch cũng nhắc tới khi kêu gọi tướng sĩ học tập.
Nguyễn Trãi đỗ đạt từ thời nhà Hồ, sau khi nhà Minh đô hộ đã tìm đến với Lê Lợi và trở thành mưu sĩ thân cận. Trong suốt cuộc khởi nghĩa, ông soạn nhiều thư từ, văn bản gửi tướng Minh, về sau được tập hợp thành Quân trung từ mệnh tập. Những văn bản này cho thấy cách vừa đánh vừa thuyết phục đối phương, chính là tinh thần mà Bình Ngô đại cáo tổng kết lại.
Vì vậy, đọc hai áng văn cũng là đọc tư duy của hai người chỉ huy. Hịch tướng sĩ cho thấy một chủ tướng hiểu rằng thắng giặc trước hết phải thắng sự thờ ơ trong hàng ngũ của mình. Bình Ngô đại cáo cho thấy một mưu sĩ hiểu rằng chiến thắng chỉ trọn vẹn khi được giải thích bằng lẽ phải và mở ra được hoà bình lâu dài.
Hịch và cáo: hai thể văn, hai thời điểm của kháng chiến
Hịch là thể văn dùng để kêu gọi, cổ vũ, thường viết trước một việc lớn như ra quân đánh giặc. Văn hịch giàu cảm xúc, có lý lẽ chặt chẽ, nhằm thuyết phục và lay động người nghe hành động. Cáo là thể văn nhà vua dùng để trình bày một chủ trương hay công bố một sự kiện lớn, thường mang giọng trang trọng, khái quát.
Cả hai bài đều viết bằng chữ Hán theo lối văn biền ngẫu, tức các vế câu đối nhau từng cặp, nhịp nhàng, dễ đọc thành tiếng. Lối văn này hợp với việc đọc to trước đông người, một cách truyền đạt quan trọng trong thời mà phần lớn người dân không đọc được chữ.
Đặt hai bài cạnh nhau sẽ thấy chúng nằm ở hai đầu của một cuộc kháng chiến. Hịch tướng sĩ là tiếng nói trước trận, khi kết quả còn chưa biết, cần khơi dậy ý chí. Bình Ngô đại cáo là tiếng nói sau chiến thắng, khi cần tổng kết, khẳng định và hướng tới tương lai. Cùng với bài thơ Nam quốc sơn hà, thường gắn với kháng chiến chống Tống thời Lý, ba văn bản này hay được nhắc như ba mốc của văn học yêu nước thời phong kiến.
Đọc hai áng văn hôm nay: nên chú ý điều gì
Thứ nhất, nên đọc trong hoàn cảnh lịch sử. Những lời lẽ mạnh mẽ về quân giặc là tiếng nói của thời chiến tranh, nhắm vào đạo quân xâm lược cụ thể, không phải nhận xét về một dân tộc. Khi giảng cho học sinh, nên nói rõ điều này để tránh hiểu sai sang quan hệ hôm nay.
Thứ hai, nên chọn bản dịch có nguồn rõ ràng. Cả hai bài đều có nhiều bản dịch, câu chữ khác nhau đáng kể. Bản được dùng trong sách giáo khoa là lựa chọn an toàn khi trích dẫn; nếu dùng bản khác, nên ghi tên người dịch.
Thứ ba, nên đọc kèm với sử. Hịch tướng sĩ sẽ dễ hiểu hơn khi biết bối cảnh trước lần kháng chiến thứ hai và các hội nghị Bình Than, Diên Hồng. Bình Ngô đại cáo sẽ sống động hơn khi biết diễn biến các trận Tốt Động, Chúc Động, Chi Lăng, Xương Giang. Đọc văn và đọc sử song song giúp người đọc thấy những câu chữ không phải lời hoa mỹ, mà là kết tinh của những sự kiện có thật, của những con người đã sống và chiến đấu.
Câu hỏi thường gặp
Hịch tướng sĩ do ai viết và viết năm nào?
Hịch tướng sĩ do Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn viết. Các nhà nghiên cứu thường cho rằng bài hịch ra đời trước lần kháng chiến thứ hai chống quân Nguyên, khoảng năm 1284 đến 1285, nhưng năm chính xác chưa được ghi rõ.
Bình Ngô đại cáo được viết khi nào?
Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi thay lời vua Lê Thái Tổ soạn và công bố vào đầu năm 1428, sau khi quân Minh rút hết khỏi Đại Việt, để tuyên bố thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn.
Vì sao gọi là Bình Ngô mà không phải Bình Minh?
Ngô là cách người đương thời gọi quân Minh, vì người sáng lập nhà Minh khởi nghiệp ở vùng đất Ngô. Gọi Bình Ngô vừa chỉ đúng đối tượng vừa mang sắc thái của văn chương thời ấy.
Thể hịch và thể cáo khác nhau thế nào?
Hịch dùng để kêu gọi, cổ vũ, thường viết trước một việc lớn, giàu cảm xúc. Cáo là văn bản nhà vua dùng để công bố một sự kiện hay chủ trương lớn, giọng trang trọng. Cả hai thường viết theo lối văn biền ngẫu.
Bình Ngô đại cáo có phải bản tuyên ngôn độc lập không?
Nhiều sách gọi Bình Ngô đại cáo là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai, sau bài thơ Nam quốc sơn hà, vì bài cáo khẳng định Đại Việt có văn hiến, lãnh thổ, phong tục và triều đại riêng.
Nên dùng bản dịch nào khi trích dẫn hai áng văn này?
An toàn nhất là bản dịch dùng trong sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành. Nếu dùng bản dịch khác, nên ghi tên người dịch, vì câu chữ giữa các bản có thể khác nhau đáng kể.