Chiến dịch Điện Biên Phủ diễn ra trong 56 ngày đêm, từ chiều 13/3 đến chiều 7/5/1954, và được chia thành ba đợt tấn công. Đợt một (13/3 – 17/3) tiêu diệt cụm cứ điểm phía Bắc gồm Him Lam, Độc Lập, Bản Kéo. Đợt hai (30/3 – 30/4) đánh chiếm các cao điểm phía Đông, siết chặt vòng vây và khống chế sân bay. Đợt ba (1/5 – 7/5) đánh nốt các cứ điểm còn lại, kết thúc bằng việc bắt sống tướng De Castries cùng bộ chỉ huy tập đoàn cứ điểm.
Bài này đi lần lượt từng đợt: mục tiêu, cách đánh, những trận then chốt và vì sao mỗi đợt lại mở ra điều kiện cho đợt sau. Con số và mốc thời gian dùng theo cách trình bày phổ biến của sách giáo khoa và các bảo tàng quân sự Việt Nam; chi tiết nào sử liệu còn khác nhau thì bài nói rõ.
Trước giờ nổ súng: thế trận đã được dựng như thế nào
Cuối năm 1953, Pháp triển khai kế hoạch Nava với ý đồ giành lại thế chủ động trên chiến trường Đông Dương. Ngày 20/11/1953, quân Pháp nhảy dù xuống lòng chảo Mường Thanh, rồi tăng cường dần, xây Điện Biên Phủ thành một tập đoàn cứ điểm mạnh giữa vùng rừng núi Tây Bắc. Ý định của họ là dùng nơi này để che chở Thượng Lào, đồng thời thu hút chủ lực của ta tới một chỗ mà họ tin rằng mình có ưu thế về hoả lực, không quân và tiếp tế đường hàng không.
Tháng 12/1953, Bộ Chính trị quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ, giao Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Tổng Tư lệnh, trực tiếp làm Chỉ huy trưởng chiến dịch. Lực lượng tham gia gồm các đại đoàn bộ binh 308, 312, 316, một bộ phận Đại đoàn 304 và Đại đoàn công binh – pháo binh 351. Từ tháng 1/1954, bộ đội mở đường, kéo pháo, đào trận địa, còn ở hậu phương hàng chục vạn dân công vận chuyển lương thực, đạn dược lên mặt trận. Kế hoạch ban đầu theo phương châm đánh nhanh, nhưng cuối tháng 1/1954 bộ chỉ huy chiến dịch đổi sang đánh chắc tiến chắc, kéo pháo ra và chuẩn bị lại kỹ hơn. Gần một tháng rưỡi sau, mọi thứ mới sẵn sàng cho giờ nổ súng.
Đợt một (13/3 – 17/3): bẻ gãy cụm cứ điểm phía Bắc
Khoảng 17 giờ ngày 13/3/1954, pháo binh ta bắn vào cứ điểm Him Lam, mở màn chiến dịch. Him Lam là cụm ba điểm tựa nằm trên các mỏm đồi phía Đông Bắc, được coi là "cánh cửa thép" che chắn cho khu trung tâm. Bộ binh Đại đoàn 312 xung phong qua nhiều lớp rào và bãi mìn; trong trận này, chiến sĩ Phan Đình Giót lao lên lấy thân mình chặn lỗ châu mai để đồng đội tiến lên. Đến khuya cùng ngày, Him Lam bị tiêu diệt hoàn toàn.
Đêm 14 rạng sáng 15/3, Đại đoàn 308 tiến công đồi Độc Lập ở phía Bắc. Trận đánh kéo dài suốt đêm, sáng 15/3 cứ điểm bị diệt. Hai cứ điểm then chốt mất liền nhau khiến cứ điểm Bản Kéo ở phía Tây Bắc bị cô lập; ngày 17/3, quân đồn trú ở đây ra hàng. Chỉ trong năm ngày, cả phân khu Bắc bị xoá bỏ, sân bay Mường Thanh lọt vào tầm pháo của ta. Viên sĩ quan chỉ huy pháo binh của tập đoàn cứ điểm, người từng cam đoan pháo đối phương sẽ bị dập tắt ngay, đã tự sát sau những ngày đầu. Với bộ đội, thắng lợi đợt một chứng minh cách chuẩn bị kỹ càng là đúng và tập đoàn cứ điểm hoàn toàn có thể đánh được.
Giữa hai đợt: đào hào lấn sát, siết vòng vây
Sau đợt một, chiến dịch không lao ngay vào khu trung tâm mà chuyển sang một việc ít ồn ào hơn nhưng quyết định hơn: đào hào. Hai loại chiến hào được làm song song. Hào trục chạy vòng quanh cánh đồng Mường Thanh, nối các trận địa với nhau để bộ đội di chuyển kín đáo. Hào nhánh từ hào trục đâm thẳng vào từng cứ điểm, mỗi đêm lấn thêm một đoạn, có chỗ chỉ cách hàng rào đối phương vài chục mét.
Hệ thống hào này cho phép bộ binh tiến sát dưới làn đạn mà ít thương vong, đưa pháo và hậu cần tới gần, đồng thời làm tê liệt dần ưu thế máy bay, xe tăng của đối phương. Ban ngày đối phương phản kích lấp hào, ban đêm ta lại đào tiếp. Công việc đòi hỏi sức bền phi thường: đất đồi cứng, mưa bắt đầu đến, nhiều đoạn phải vừa đào vừa đánh. Chính mạng lưới hào này biến chiến trường từ thế bao vây lỏng thành vòng vây khép chặt, chuẩn bị cho các trận đánh lớn vào hệ thống cao điểm phía Đông.
Đợt hai (30/3 – 30/4): tranh chấp các cao điểm phía Đông
Chiều 30/3/1954, đợt hai mở màn bằng đòn tiến công đồng loạt vào dãy cao điểm phía Đông khu trung tâm: E1, D1, C1 và A1. Đây là tuyến phòng thủ then chốt, mất nó thì toàn bộ lòng chảo nằm dưới tầm quan sát và hoả lực của ta. Một số cứ điểm bị chiếm nhanh, nhưng ở C1 và đặc biệt A1, hai bên giành giật từng mét đất, nhiều lần đổi chủ trong đêm và ngày.
Song song với các trận đánh cao điểm, bộ đội lấn dần ra cánh đồng phía Tây, cắt sân bay Mường Thanh. Khi sân bay bị khống chế, đối phương chỉ còn trông vào thả dù tiếp tế; vòng vây càng hẹp thì lượng dù rơi vào trận địa ta càng nhiều, có cả đạn và lương thực. Đợt hai kéo dài một tháng, là đợt dài nhất và gian khổ nhất. Cuối tháng 4, phần lớn cao điểm phía Đông và các vị trí quanh sân bay đã thuộc về ta, khu trung tâm chỉ còn lại một vùng nhỏ, bị chia cắt và thiếu thốn. Đồi A1 vẫn chưa hạ được; bộ đội công binh bắt đầu đào đường hầm luồn vào lòng đồi, chuẩn bị cho một khối bộc phá lớn.
Đợt ba (1/5 – 7/5): tổng công kích và trận cuối
Tối 1/5/1954, đợt ba bắt đầu với các mũi đánh vào những cứ điểm còn lại ở phía Đông và phía Tây. Đêm 6/5, khối bộc phá gần một tấn đặt trong lòng đồi A1 được kích nổ, bộ binh xông lên, đến rạng sáng 7/5 thì làm chủ ngọn đồi đã giằng co hơn một tháng. Mất A1, khu trung tâm không còn điểm tựa nào che chắn phía Đông.
Chiều 7/5, các đơn vị được lệnh tổng công kích từ nhiều hướng. Cầu Mường Thanh qua sông Nậm Rốm bị chiếm, các mũi tiến về khu chỉ huy. Khoảng 17 giờ 30 phút, bộ đội ta tràn vào hầm chỉ huy, bắt sống tướng De Castries cùng bộ tham mưu; lá cờ "Quyết chiến Quyết thắng" được cắm trên nóc hầm. Đêm 7/5, cụm cứ điểm Hồng Cúm ở phân khu Nam tìm cách mở đường rút chạy sang Lào nhưng bị chặn và tiêu diệt. Chiến dịch kết thúc thắng lợi hoàn toàn. Theo số liệu sách giáo khoa, ta loại khỏi vòng chiến đấu 16.200 quân, bắn rơi và phá huỷ 62 máy bay, thu toàn bộ vũ khí, phương tiện chiến tranh của tập đoàn cứ điểm.
Bảng tóm lược ba đợt tấn công
Để dễ nhớ, có thể đặt ba đợt cạnh nhau theo bốn câu hỏi: thời gian, mục tiêu chính, kết quả và điều mỗi đợt mở ra cho đợt sau.
| Đợt | Thời gian | Mục tiêu chính | Kết quả và điều mở ra |
|---|---|---|---|
| Một | 13/3 – 17/3/1954 | Him Lam, Độc Lập, Bản Kéo (phân khu Bắc) | Xoá phân khu Bắc, sân bay lọt tầm pháo; khẳng định đánh được tập đoàn cứ điểm |
| Hai | 30/3 – 30/4/1954 | Cao điểm phía Đông (E1, D1, C1, A1), khống chế sân bay | Chiếm phần lớn cao điểm, cắt tiếp tế đường không; vòng vây khép chặt |
| Ba | 1/5 – 7/5/1954 | Các cứ điểm còn lại, đồi A1, khu chỉ huy, Hồng Cúm | Bắt sống De Castries chiều 7/5, tiêu diệt toàn bộ tập đoàn cứ điểm |
Nhìn bảng sẽ thấy nhịp chiến dịch không đều: đợt một ngắn và dứt khoát, đợt hai dài và giằng co, đợt ba dồn dập. Đó là hệ quả trực tiếp của phương châm đánh chắc tiến chắc: đánh trận nào chắc thắng trận đó, chưa chắc thì lấn hào, chuẩn bị thêm, không nóng vội đổi lấy tổn thất lớn. Khi kể cho học sinh, nên bám đúng ba mốc 13/3, 30/3, 1/5 và mốc kết thúc chiều 7/5; các con số chi tiết hơn nên đối chiếu thêm với tài liệu của bảo tàng.
Đọc diễn biến cho đúng: những điểm dễ nhầm
Nhầm phổ biến nhất là coi chiến dịch bắt đầu từ ngày quân Pháp nhảy dù 20/11/1953. Thực ra đó là lúc đối phương bắt đầu chiếm đóng; chiến dịch của ta mở màn chiều 13/3/1954, nên con số 56 ngày đêm tính từ 13/3 đến 7/5. Nhầm thứ hai là cho rằng trận đánh đồi A1 diễn ra trong đợt ba. A1 bị tiến công từ đầu đợt hai và giằng co suốt tháng 4; đợt ba chỉ là lúc ngọn đồi rơi hẳn vào tay ta sau tiếng nổ của khối bộc phá.
Nhầm thứ ba nằm ở tên gọi. Sách cũ có nơi viết "Đờ Cát-xtơ-ri", có nơi giữ nguyên "De Castries"; tên các cứ điểm cũng có hai lớp, một là tên Pháp đặt theo tên phụ nữ, hai là ký hiệu chữ và số mà phía ta dùng như A1, C1, D1, E1. Khi đọc tài liệu nước ngoài, cần đối chiếu để khỏi tưởng là hai nơi khác nhau. Cuối cùng, nhiều bài viết trên mạng thêm thắt giai thoại, lời thoại của người chỉ huy; với những câu không có nguồn rõ ràng, an toàn nhất là không trích, chỉ kể sự kiện theo tài liệu của Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Chiến dịch Điện Biên Phủ kéo dài bao nhiêu ngày?
Chiến dịch kéo dài 56 ngày đêm, tính từ chiều 13/3/1954 khi pháo binh bắn vào Him Lam đến chiều 7/5/1954 khi bộ chỉ huy tập đoàn cứ điểm bị bắt sống. Thời gian quân Pháp chiếm đóng từ 20/11/1953 không tính vào con số này.
Ba đợt tấn công ở Điện Biên Phủ là những đợt nào?
Đợt một từ 13/3 đến 17/3 diệt phân khu Bắc gồm Him Lam, Độc Lập, Bản Kéo. Đợt hai từ 30/3 đến 30/4 đánh các cao điểm phía Đông và khống chế sân bay. Đợt ba từ 1/5 đến 7/5 đánh các cứ điểm còn lại và kết thúc chiến dịch.
Đợt tấn công nào ở Điện Biên Phủ khó khăn nhất?
Đợt hai thường được coi là gian khổ nhất vì kéo dài một tháng, giành giật từng cao điểm, nhất là đồi C1 và A1, trong khi mưa bắt đầu đến và đối phương phản kích liên tục. Đây cũng là đợt quyết định việc siết chặt vòng vây.
Tướng De Castries bị bắt lúc nào?
Theo cách trình bày phổ biến, khoảng 17 giờ 30 phút chiều 7/5/1954, bộ đội ta tiến vào hầm chỉ huy và bắt sống tướng De Castries cùng bộ tham mưu. Ngay sau đó lá cờ Quyết chiến Quyết thắng được cắm trên nóc hầm.
Vì sao giữa đợt một và đợt hai lại có khoảng nghỉ gần nửa tháng?
Khoảng thời gian đó không phải nghỉ mà là lúc đào hệ thống hào trục và hào nhánh, đưa pháo, đạn và lực lượng tới sát khu trung tâm. Theo phương châm đánh chắc tiến chắc, chưa chuẩn bị đủ thì chưa đánh, để giảm tổn thất cho bộ đội.
Kết quả chiến dịch Điện Biên Phủ theo sách giáo khoa là gì?
Sách giáo khoa ghi ta loại khỏi vòng chiến đấu 16.200 quân, bắn rơi và phá huỷ 62 máy bay, thu toàn bộ vũ khí và phương tiện của tập đoàn cứ điểm. Thắng lợi này tạo điều kiện để Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết tháng 7/1954.