Địa đạo Vịnh Mốc là một làng ngầm do người dân thôn Vịnh Mốc ở vùng Vĩnh Linh tự đào trong những năm 1965–1967 để tránh bom đạn và tiếp tục bám trụ quê hương; nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Công trình dài gần 2 km, có ba tầng, nhiều cửa mở ra biển và lên đồi. Trong những năm sống dưới lòng đất, theo số liệu của khu di tích, đã có 17 em bé chào đời ngay trong địa đạo.
Khác với nhiều địa đạo chủ yếu phục vụ chiến đấu, Vịnh Mốc trước hết là nơi để một cộng đồng dân thường sống: có chỗ ở cho từng gia đình, giếng nước, trạm xá, hội trường. Đồng thời, nơi đây là điểm trung chuyển hàng hoá, vũ khí ra đảo Cồn Cỏ. Bài viết đi qua bối cảnh Vĩnh Linh thời giới tuyến, cấu tạo địa đạo, đời sống dưới lòng đất và những điều nên biết khi đến thăm.
Vĩnh Linh – vùng đất đầu cầu giới tuyến
Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, sông Bến Hải và vĩ tuyến 17 trở thành giới tuyến quân sự tạm thời. Vĩnh Linh nằm ngay phía Bắc giới tuyến, là vùng đất cực Nam của miền Bắc, đối diện trực tiếp với bờ bên kia. Khi chiến tranh lan rộng ra miền Bắc từ năm 1965, Vĩnh Linh trở thành một trong những nơi chịu bom đạn dày đặc nhất: máy bay ném bom, pháo từ hạm tàu ngoài khơi và pháo bên kia sông bắn sang gần như liên tục.
Trong hoàn cảnh ấy, chính quyền và người dân Vĩnh Linh chọn cách không bỏ đất. Cả vùng chuyển xuống lòng đất với hàng trăm địa đạo lớn nhỏ, hàng nghìn km giao thông hào. Danh hiệu "Vĩnh Linh lũy thép" ra đời từ những năm tháng đó. Vịnh Mốc là địa đạo lớn và còn nguyên vẹn nhất trong hệ thống, vì vậy được giữ lại làm di tích tiêu biểu và được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Cấu tạo ba tầng của địa đạo
Tầng thứ nhất. Nằm nông nhất, khoảng hơn chục mét dưới mặt đất, dùng làm nơi chiến đấu, trực ban và đi lại nhanh giữa các cửa. Đây là đoạn nối với hệ thống giao thông hào bên trên.
Tầng thứ hai. Sâu hơn, là nơi ở chính. Dọc hai bên đường hầm khoét những ngăn nhỏ làm "căn hộ" cho từng gia đình, đủ chỗ cho vài người nằm. Có hội trường, trạm xá, phòng sinh, giếng nước và chỗ đặt điện thoại liên lạc.
Tầng thứ ba. Sâu nhất, hơn hai chục mét, dùng làm kho chứa và nơi trú ẩn cuối cùng. Đoạn này nối ra phía biển để trung chuyển hàng.
Các cửa ra vào. Theo thuyết minh của khu di tích, địa đạo có 13 cửa: một số mở thẳng ra biển, số còn lại mở lên đồi phía sau. Nhiều cửa giúp thông gió, thoát ra nhanh khi một hướng bị đánh sập, và chuyển hàng xuống thuyền ra đảo.
Kỹ thuật đào. Người dân đào bằng cuốc, xẻng, chuyển đất bằng gùi và thúng, đổ đất ra biển hoặc rải trong vườn để không lộ dấu vết. Lớp đất đỏ bazan ở đây kết dính tốt, ít phải chống đỡ.
Đời sống dưới lòng đất
Hình dung một ngày ở Vịnh Mốc giúp hiểu vì sao nơi này đặc biệt. Ban ngày phần lớn người lớn vẫn lên mặt đất làm đồng, đánh cá, trực chiến khi có thể; trẻ em học trong những lớp bố trí dưới hầm hoặc ở hầm gần đó. Khi có báo động, mọi người xuống hầm theo các cửa gần nhất. Ban đêm, các gia đình nghỉ trong ngăn ở của mình, nghe tiếng bom nổ từ xa vọng xuống. Không khí ẩm, ánh sáng chủ yếu là đèn dầu, đường hầm hẹp và ngoằn ngoèo.
Những em bé sinh ra trong địa đạo là chi tiết khiến nhiều khách xúc động nhất. Phòng sinh nhỏ hẹp, được làm vững hơn các đoạn khác, có trạm xá kề bên. Các em lớn lên sau chiến tranh, và một số người vẫn sống ở vùng quê này. Đời sống ấy kéo dài nhiều năm cho tới khi hoà bình trở lại. Điều làm nên giá trị của Vịnh Mốc không phải sự khéo léo của công trình mà là ý chí của một cộng đồng nhất định không rời làng, giữ được sản xuất, giữ được trường học và giữ cho con trẻ được chào đời ngay giữa vùng lửa.
Cồn Cỏ và tuyến tiếp tế qua biển
Đảo Cồn Cỏ nằm ngoài khơi, cách bờ Vĩnh Linh một quãng biển, giữ vị trí tiền tiêu quan trọng trong thời chiến. Đảo bị đánh phá dữ dội và cần được tiếp tế thường xuyên: lương thực, đạn dược, thuốc men và người thay ca. Vịnh Mốc, với các cửa mở thẳng ra biển, trở thành một trong những điểm xuất phát của những chuyến thuyền tiếp tế.
Thuyền thường đi vào ban đêm hoặc khi thời tiết xấu để tránh bị phát hiện. Hàng được chuyển trong lòng địa đạo ra cửa biển, xếp lên thuyền rồi vượt sóng ra đảo. Người chèo thuyền phần lớn là dân làng, trong đó có cả phụ nữ. Nhiều chuyến đi đã không trở về. Khi đứng ở cửa hầm nhìn ra biển, khách có thể hình dung con đường ấy: khoảng cách không xa trên bản vẽ, nhưng mỗi chuyến đi đều là một lần đánh đổi. Hiểu chi tiết này giúp nhìn Vịnh Mốc không chỉ là chỗ trú ẩn mà còn là một mắt xích của chiến trường.
Tham quan Vịnh Mốc: đi thế nào cho trọn
Khu di tích gồm địa đạo, nhà trưng bày và bãi biển phía trước. Gợi ý trình tự:
- Bắt đầu ở nhà trưng bày để nắm bối cảnh Vĩnh Linh, xem hiện vật sinh hoạt và mô hình cắt ngang ba tầng hầm. Hiểu cấu tạo trước, xuống hầm sẽ dễ định hướng.
- Đi địa đạo theo hướng dẫn viên; chiều cao lối đi nhiều đoạn thấp hơn người lớn, nên khom người và đội mũ để tránh va đầu.
- Dừng ở các ngăn ở gia đình, hội trường và phòng sinh. Đây là những điểm cho thấy rõ nhất đời sống dưới lòng đất.
- Ra cửa biển, nhìn về hướng đảo Cồn Cỏ để hình dung tuyến tiếp tế.
- Nếu còn thời gian, kết hợp thăm các di tích cùng vùng như đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải và nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn.
- Mùa hè nắng nóng gắt, mùa mưa bão từ khoảng tháng 9 đến tháng 11; chọn ngày khô ráo, kiểm giờ mở cửa và giá vé hiện hành tại ban quản lý trước khi đi.
Trong hầm khá tối và ẩm, nên mang đèn pin nhỏ dự phòng dù lối đi đã có đèn. Người có vấn đề hô hấp hoặc sợ không gian kín chỉ nên đi đoạn ngắn gần cửa.
Giữ đúng tinh thần khi đến thăm
Vịnh Mốc là nơi của đời thường thời chiến hơn là nơi của những trận đánh lớn, nên câu chuyện cần được kể bằng giọng trân trọng và chừng mực. Không nên viết, khắc tên lên vách đất, không chạm tay vào các vật trưng bày gốc, không bẻ đất làm kỷ niệm. Các vách hầm là đất nguyên khối, mỗi lần cào xước là một lần di tích mất đi một phần không phục hồi được.
Khi đưa con trẻ đến, có thể bắt đầu bằng câu hỏi gần gũi: nếu con phải ngủ, học bài, ăn cơm ở dưới này nhiều năm thì sẽ thế nào. Để trẻ tự quan sát các ngăn ở chật hẹp, chỗ thắp đèn dầu, rồi kể cho con về các em bé sinh ra ở đây. Bài học về hoà bình đi vào lòng trẻ qua những chi tiết cụ thể như vậy, hiệu quả hơn mọi lời giảng giải chung chung. Với người lớn tuổi từng sống ở vùng giới tuyến, chuyến về thăm có thể là dịp để họ kể lại, và con cháu nên ghi chép lại cẩn thận.
Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải và các điểm cùng vùng
Cách Vịnh Mốc không xa là khu di tích đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải, biểu tượng của hơn hai mươi năm đất nước bị chia cắt. Sông Bến Hải là giới tuyến quân sự tạm thời theo Hiệp định Giơ-ne-vơ, cầu Hiền Lương bắc qua sông là nơi hai bờ nhìn sang nhau. Trong những năm đầu sau 1954, đôi bờ diễn ra cuộc đấu tranh bền bỉ bằng cột cờ, loa phóng thanh và cả màu sơn trên thành cầu, mỗi bên muốn khẳng định sự hiện diện của mình.
Ngày nay khu di tích có cầu Hiền Lương được phục dựng, cột cờ phía bờ Bắc, nhà trưng bày và cụm tượng đài khát vọng thống nhất ở bờ Nam. Đi từ Vịnh Mốc sang đây, người xem nối được hai mặt của cùng một câu chuyện: một bên là đời sống bám đất dưới lòng đất, một bên là nỗi chia cắt hiện ra ngay trên mặt sông. Khu di tích đôi bờ cũng đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Trên địa bàn còn nhiều nghĩa trang liệt sĩ và các điểm ghi dấu tuyến chi viện ra đảo. Nếu đi theo đoàn, có thể sắp xếp viếng một nghĩa trang trước rồi mới thăm địa đạo, để chuyến đi bắt đầu bằng sự tưởng nhớ. Nếu đi với gia đình có người cao tuổi, nên chia hành trình thành hai buổi, tránh di chuyển giữa trưa nắng gắt của vùng gió Lào. Khi chọn điểm dừng, ưu tiên những nơi có ban quản lý và thuyết minh chính thức để nghe đúng sử liệu.
Câu hỏi thường gặp
Địa đạo Vịnh Mốc ở đâu?
Địa đạo Vịnh Mốc nằm ở vùng ven biển Vĩnh Linh, phía Bắc sông Bến Hải. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, khu di tích thuộc tỉnh Quảng Trị. Khi tìm đường, dùng tên khu di tích địa đạo Vịnh Mốc là đủ để định vị.
Địa đạo Vịnh Mốc được đào khi nào và dài bao nhiêu?
Người dân thôn Vịnh Mốc đào địa đạo chủ yếu trong khoảng 1965–1967, khi miền Bắc bị đánh phá. Theo thuyết minh của khu di tích, tổng chiều dài gần 2 km, chia ba tầng, có 13 cửa ra vào, một số cửa mở thẳng ra biển.
Có thật có em bé sinh ra trong địa đạo Vịnh Mốc không?
Có. Theo số liệu của khu di tích, trong những năm người dân sống dưới lòng đất đã có 17 em bé chào đời tại phòng sinh của địa đạo. Đây là chi tiết thể hiện rõ nhất việc Vịnh Mốc là một làng ngầm của dân thường.
Địa đạo Vịnh Mốc khác địa đạo Củ Chi thế nào?
Củ Chi là hệ thống rất dài nối nhiều xã, phục vụ chủ yếu chiến đấu và bám trụ gần đô thị. Vịnh Mốc ngắn hơn nhiều, tập trung một làng, chủ yếu để dân thường sinh sống và làm điểm tiếp tế ra đảo Cồn Cỏ.
Đi địa đạo Vịnh Mốc mất bao lâu?
Xem nhà trưng bày và đi hết đoạn địa đạo mở cho khách thường mất khoảng một đến hai giờ. Nếu kết hợp đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải và nghĩa trang liệt sĩ gần đó thì nên dành trọn một ngày.
Vì sao Vĩnh Linh được gọi là lũy thép?
Vĩnh Linh nằm sát giới tuyến, chịu bom đạn dày đặc trong nhiều năm nhưng người dân không rời bỏ quê hương: chuyển xuống sống trong địa đạo, vẫn sản xuất, vẫn chiến đấu và tiếp tế cho tiền tuyến. Danh xưng lũy thép ghi nhận sự kiên cường ấy.