Địa đạo Củ Chi là hệ thống đường hầm do quân và dân vùng Củ Chi đào trong hai cuộc kháng chiến, bắt đầu từ cuối những năm 1940 và mở rộng mạnh trong kháng chiến chống Mỹ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Người xem hôm nay thường đến hai điểm chính: khu Bến Dược, có đền tưởng niệm liệt sĩ và đoạn địa đạo của căn cứ cấp trên, và khu Bến Đình, nơi tái hiện căn cứ của lực lượng địa phương. Cả hai thuộc khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Bài này kể ngắn gọn địa đạo ra đời ra sao, vì sao một vùng đất đỏ ven sông Sài Gòn lại trở thành "đất thép thành đồng", bên dưới mặt đất có những gì, và người đi thăm nên chuẩn bị thế nào để xem được nhiều mà vẫn giữ được thái độ trang nghiêm ở một nơi nhiều người đã nằm xuống. Giá vé, giờ mở cửa và các hoạt động trải nghiệm thay đổi theo từng thời kỳ, nên kiểm thông tin hiện hành tại ban quản lý khu di tích trước khi đi.
Vì sao địa đạo ra đời ở Củ Chi
Củ Chi nằm ở cửa ngõ Tây Bắc của Sài Gòn, giáp sông Sài Gòn, nối với vùng căn cứ phía trên như Tam giác sắt và chiến khu Dương Minh Châu. Vị trí đó khiến nơi này vừa là bàn đạp đánh vào đô thị, vừa là nơi đối phương muốn kiểm soát bằng mọi giá. Thời chống Pháp, các làng ở đây đã đào những hầm bí mật nhỏ để cất giấu tài liệu, lương thực và che chở cán bộ. Đất nơi đây là đất thịt pha sỏi đỏ, khô thì cứng, ít sụt lở, rất hợp để đào hầm mà không cần chống đỡ nhiều.
Bước vào kháng chiến chống Mỹ, nhất là từ đầu những năm 1960, những đoạn hầm rời rạc được nối dần lại với nhau, hầm của ấp này thông sang ấp kia, xã này nối sang xã khác. Theo cách trình bày phổ biến của khu di tích, hệ thống ở thời điểm rộng nhất dài khoảng 250 km, có nhiều tầng, có giếng nước, bếp, chỗ ở, chỗ họp và nơi cứu thương. Đó không còn là chỗ trốn mà là một ngôi làng thứ hai nằm dưới mặt đất, giúp người dân và lực lượng vũ trang bám đất, bám dân ngay sát cạnh những căn cứ quân sự lớn của đối phương.
Bên dưới mặt đất có những gì
Nhiều tầng hầm. Tầng trên sát mặt đất dùng để chiến đấu và di chuyển nhanh, tầng dưới sâu hơn để tránh bom pháo và nghỉ ngơi. Giữa các tầng có nắp hầm ngụy trang và những đoạn gấp khúc để hạn chế hơi độc tràn xuống.
Lỗ thông hơi và miệng hầm. Lỗ thông hơi được giấu trong gốc cây, ụ mối; miệng hầm nhỏ vừa người gầy lách qua, đậy nắp gỗ phủ đất lá. Người lạ đứng ngay bên cạnh cũng khó nhận ra.
Bếp Hoàng Cầm. Bếp đặt dưới hầm, khói được dẫn qua nhiều ngăn đất rồi tản ra sát mặt đất ở xa, nên nấu ăn ban ngày mà máy bay trinh sát không phát hiện được cột khói.
Giếng nước, hầm cứu thương, hầm họp. Có những đoạn rộng hơn để đặt bàn họp, nơi mổ cấp cứu, kho gạo và giếng nước, cho phép người ở dưới hầm trụ lại nhiều ngày khi trên mặt đất bị càn quét.
Ụ chiến đấu và hầm chông. Trên mặt đất là ụ bắn, giao thông hào và các loại bẫy thô sơ. Khu di tích có trưng bày các kiểu bẫy để người xem hiểu cách đánh của du kích, không nhằm tạo cảm giác ghê sợ.
"Đất thép thành đồng": những năm tháng khốc liệt
Vùng Củ Chi phải chịu nhiều cuộc càn quét lớn, bom rải thảm, chất độc hoá học làm trụi cây, xe ủi san phẳng nhiều xóm. Đối phương đặt căn cứ lớn ngay trên địa bàn và nhiều lần tìm cách phá địa đạo bằng chó nghiệp vụ, bơm nước, thả hơi cay, cho lính chuyên chui hầm xuống truy tìm. Người dân và du kích đáp lại bằng cách liên tục sửa hầm, đổi hướng nhánh, đào thêm nhánh mới, đánh nhỏ lẻ mà bền bỉ ngay trên quê mình.
Danh hiệu "Củ Chi đất thép thành đồng" gắn với sự bền bỉ ấy. Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, Củ Chi là một trong những bàn đạp để các lực lượng tiến vào nội đô. Đến mùa xuân 1975, vùng đất này lại nằm trên hướng tiến của các cánh quân vào Sài Gòn. Cái giá phải trả rất lớn: hàng vạn người con của Củ Chi đã hy sinh, nhiều gia đình mất nhiều thế hệ. Đền tưởng niệm ở Bến Dược được xây để ghi nhớ họ, và đó là điểm nên dành thời gian lặng lẽ nhất trong chuyến đi.
Bến Dược và Bến Đình khác nhau thế nào
Hai khu cách nhau một quãng ngắn, cùng thuộc khu di tích nhưng mỗi nơi một vai trò. Bảng dưới giúp chọn điểm theo thời gian và mục đích chuyến đi.
| Tiêu chí | Khu Bến Dược | Khu Bến Đình |
|---|---|---|
| Vai trò thời chiến | Căn cứ của các cơ quan chỉ đạo cấp trên trong vùng | Căn cứ của lực lượng địa phương, chi bộ và du kích xã |
| Điểm nổi bật | Đền tưởng niệm liệt sĩ, khu rừng tái hiện, nhiều đoạn địa đạo của căn cứ | Đoạn địa đạo đã nới rộng cho khách, khu trưng bày bẫy và xưởng chế vũ khí thô sơ |
| Hợp với ai | Người muốn viếng, hiểu tổng thể, đoàn học sinh làm lễ dâng hương | Người đi ít thời gian, muốn chui thử một đoạn ngắn |
| Thời gian nên dành | Nửa ngày trở lên | Hai đến ba giờ |
Nếu chỉ đi được một nơi mà muốn vừa hiểu vừa tưởng niệm, Bến Dược thường được chọn. Đi theo đoàn tham quan thì nhiều chương trình đưa khách đến Bến Đình vì gần và gọn. Lộ trình và điểm mở cửa từng khu có lúc thay đổi do tu bổ; hỏi ban quản lý trước để khỏi lỡ chuyến.
Kinh nghiệm tham quan cho người đi lần đầu
Địa đạo hấp dẫn nhưng không dành cho mọi thể trạng. Vài điều nên chuẩn bị trước:
- Mặc quần áo gọn, màu tối, giày đế bám. Lòng hầm đất đỏ dễ bám bẩn, có đoạn phải khom gần như bò.
- Người sợ không gian hẹp, có bệnh tim mạch, hô hấp hoặc đang mang thai nên chỉ đứng xem miệng hầm và các đoạn trưng bày trên mặt đất. Ra khỏi hầm ngay khi thấy khó thở.
- Đi theo hướng dẫn viên của khu di tích, không tự rẽ vào nhánh không mở cho khách. Đoạn dành cho khách đã được nới rộng, đoạn nguyên gốc hẹp hơn nhiều.
- Mang nước, mũ, thuốc chống côn trùng; khu rừng nóng ẩm, mùa mưa nhiều muỗi.
- Dành thời gian ở đền tưởng niệm trước khi xem các hoạt động trải nghiệm. Thứ tự đó giúp chuyến đi có chiều sâu hơn.
- Ở khu có trường bắn dịch vụ, tiếng súng có thể làm người cao tuổi từng qua chiến tranh hoặc trẻ nhỏ giật mình; cân nhắc trước khi đến gần.
Lịch mở cửa, giá vé và các dịch vụ đi kèm thay đổi theo thời kỳ, nên kiểm giá vé hiện hành tại ban quản lý trước khi đi.
Ứng xử trang nghiêm ở một vùng đất nhiều người đã hy sinh
Địa đạo là di tích chiến tranh, không phải công viên giải trí. Một số hoạt động mô phỏng giúp khách hình dung đời sống thời chiến, nhưng nên nhớ dưới những lối đi này có người đã sống, đã chiến đấu và đã ngã xuống. Ở đền tưởng niệm, ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không chụp ảnh tạo dáng đùa cợt cạnh bia tên liệt sĩ, không đặt đồ lên bàn thờ chung khi chưa hỏi người trông coi.
Với trẻ nhỏ, nên giải thích trước rằng đây là nơi tưởng nhớ, không phải chỗ chạy nhảy. Với người lớn tuổi trong gia đình từng sống qua chiến tranh, chuyến đi có thể gợi lại ký ức nặng nề; để họ dừng lúc nào họ muốn, đừng hỏi dồn. Ngược lại, nếu ông bà sẵn lòng kể, đó là phần quý nhất của chuyến đi, hơn mọi tấm bảng thuyết minh. Khi rời khu di tích, giữ sạch lối đi và không bẻ cây, nhặt đất đá làm kỷ niệm.
Đưa học sinh đến địa đạo: chuẩn bị trước và sau chuyến đi
Củ Chi là điểm tham quan quen thuộc của nhiều trường học. Chuyến đi có ý nghĩa hơn hẳn nếu các em biết trước mình sắp xem gì. Trước ngày đi, thầy cô hoặc phụ huynh có thể cho các em đọc một đoạn ngắn về đời sống dưới địa đạo, xem ảnh tư liệu về bếp Hoàng Cầm, lỗ thông hơi, rồi đặt sẵn vài câu hỏi để các em tự tìm câu trả lời tại chỗ: người dưới hầm lấy nước ở đâu, nấu ăn thế nào mà không lộ khói, làm sao biết trên mặt đất đang có càn quét.
Tại khu di tích, nên chia nhóm nhỏ đi theo hướng dẫn viên thay vì dồn cả lớp vào một đoạn hầm. Trẻ nhỏ tuổi chỉ nên xem miệng hầm và mô hình cắt ngang; các em lớn hơn có thể đi đoạn ngắn nhất, có người lớn đi trước và sau. Nhắc các em giữ trật tự ở đền tưởng niệm và đọc lặng lẽ vài dòng tên trên bia, để thấy những con số hy sinh là những con người cụ thể.
Sau chuyến đi, thay vì bài thu hoạch chép lại thuyết minh, có thể đề nghị các em viết vài dòng về điều làm mình bất ngờ nhất, vẽ lại một mặt cắt địa đạo theo trí nhớ, hoặc hỏi ông bà trong nhà về những năm tháng chiến tranh ở quê mình. Cách làm này giúp kiến thức đọng lại lâu và nối bài học lịch sử với chính gia đình các em, không biến chuyến đi thành một buổi dã ngoại đơn thuần.
Câu hỏi thường gặp
Địa đạo Củ Chi dài bao nhiêu km?
Theo cách trình bày phổ biến của khu di tích, ở thời điểm rộng nhất hệ thống dài khoảng 250 km, nối nhiều xã. Phần mở cho khách tham quan hôm nay chỉ là một số đoạn ngắn ở Bến Dược và Bến Đình, đã được gia cố và nới rộng.
Nên đi Bến Dược hay Bến Đình?
Muốn hiểu tổng thể và dành thời gian tưởng niệm thì chọn Bến Dược, nơi có đền tưởng niệm liệt sĩ. Đi gọn trong vài giờ, chủ yếu muốn chui thử một đoạn địa đạo và xem bẫy, xưởng vũ khí thô sơ thì Bến Đình phù hợp hơn.
Người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ có chui địa đạo được không?
Đoạn dành cho khách đã nới rộng nhưng vẫn phải khom người, không khí ngột ngạt. Người có bệnh tim mạch, hô hấp, sợ không gian hẹp và trẻ quá nhỏ nên chỉ xem từ miệng hầm và các khu trưng bày trên mặt đất, đi cùng hướng dẫn viên.
Địa đạo Củ Chi nay thuộc tỉnh, thành nào?
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, khu di tích địa đạo Củ Chi thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Tên xã nơi đặt từng khu có thay đổi, nên khi tìm đường hãy dùng tên khu di tích Bến Dược hoặc Bến Đình.
Giá vé và giờ mở cửa địa đạo Củ Chi là bao nhiêu?
Giá vé, giờ mở cửa và các dịch vụ trải nghiệm do ban quản lý khu di tích quy định và có thể thay đổi theo từng thời kỳ, khác nhau giữa khách trong nước và nước ngoài. Nên kiểm thông tin hiện hành trên kênh chính thức của khu di tích trước khi đi.
Vì sao Củ Chi được gọi là đất thép thành đồng?
Danh xưng này ghi nhận sự bền bỉ của quân và dân Củ Chi: bám đất, bám dân ngay sát căn cứ lớn của đối phương, chịu càn quét, bom đạn và chất độc hoá học suốt nhiều năm mà không bị bật ra khỏi quê hương, đổi lại bằng sự hy sinh rất lớn.