Rạng sáng ngày 17/2/1979, quân đội Trung Quốc huy động lực lượng rất lớn, ước khoảng 60 vạn quân, mở cuộc tấn công đồng loạt vào sáu tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam lúc đó là Lai Châu, Hoàng Liên Sơn, Hà Tuyên, Cao Bằng, Lạng Sơn và Quảng Ninh. Quân và dân các tỉnh biên giới chiến đấu chặn đánh; ngày 5/3/1979, Trung Quốc tuyên bố rút quân và đến ngày 18/3/1979 thì rút hết khỏi lãnh thổ Việt Nam.
Cuộc chiến chỉ kéo dài khoảng một tháng nhưng để lại tổn thất nặng nề về người và của cho các tỉnh vùng biên, và mở đầu một giai đoạn căng thẳng kéo dài nhiều năm sau đó. Bài này điểm lại hoàn cảnh, các hướng mặt trận chính, kết quả, và những nơi hôm nay còn lưu dấu.
Bối cảnh cuối thập niên 1970
Sau năm 1975, quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc xấu đi nhanh chóng. Ở phía Tây Nam, Việt Nam đang phải đối phó với các cuộc tấn công của quân Khmer Đỏ, và đầu tháng 1/1979 vừa cùng lực lượng cách mạng Campuchia giải phóng Phnôm Pênh. Dọc biên giới phía Bắc, từ năm 1978, các vụ xâm canh, xâm lấn, gây hấn diễn ra ngày càng nhiều, nhiều người Hoa ở Việt Nam rời đi trong bối cảnh tuyên truyền kích động.
Lực lượng phòng thủ tại chỗ ở biên giới phía Bắc lúc đó chủ yếu là bộ đội địa phương, công an vũ trang ở các đồn biên phòng và dân quân tự vệ. Phần lớn các quân đoàn chủ lực đang ở phía Nam hoặc làm nhiệm vụ quốc tế. Vì vậy, trong những ngày đầu, gánh nặng chặn đánh dồn lên các đơn vị tại chỗ và người dân vùng biên.
Khi trình bày phần bối cảnh, các tài liệu chính thống hiện nay thường dừng ở mức sự kiện: quan hệ căng thẳng, cuộc tấn công diễn ra, Việt Nam chiến đấu bảo vệ lãnh thổ. Người viết và người kể nên giữ đúng mức đó, không suy diễn sang chuyện quan hệ ngoại giao hiện nay.
Các hướng mặt trận chính
Cuộc tấn công trải dài hơn một nghìn cây số đường biên. Có thể hình dung theo các hướng chính dưới đây, ghi theo tên tỉnh lúc đó và tỉnh tương ứng hôm nay sau sắp xếp 34 tỉnh, thành.
| Hướng (tỉnh lúc đó) | Nay thuộc | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| Lai Châu | Lai Châu, Điện Biên | Các huyện biên giới Phong Thổ, Mường Tè và vùng giáp ba nước bị tấn công, dân quân và bộ đội địa phương bám trụ. |
| Hoàng Liên Sơn | Lào Cai | Thị xã Lào Cai, Bát Xát, Mường Khương là nơi giao tranh ác liệt từ những giờ đầu. |
| Hà Tuyên | Tuyên Quang | Các xã vùng cao biên giới bị tấn công; đây cũng là khu vực sau này diễn ra mặt trận Vị Xuyên. |
| Cao Bằng | Cao Bằng | Một trong hai hướng tấn công chính, nhiều huyện và thị xã Cao Bằng bị tàn phá nặng. |
| Lạng Sơn | Lạng Sơn | Hướng chính thứ hai: Đồng Đăng, thị xã Lạng Sơn chứng kiến những trận đánh dữ dội nhất. |
| Quảng Ninh | Quảng Ninh | Đồn biên phòng Pò Hèn bị tấn công ngay rạng sáng 17/2, nhiều cán bộ, chiến sĩ và người dân hy sinh. |
Hướng Cao Bằng và Lạng Sơn là hai hướng tiến công chủ yếu, nơi đối phương tập trung lực lượng lớn nhất. Các hướng còn lại có tính chất phối hợp nhưng giao tranh vẫn rất ác liệt.
Diễn biến một tháng chiến đấu
Trong những ngày đầu, các đồn biên phòng và đơn vị địa phương chiến đấu ngay tại chốt, nhiều nơi bị bao vây vẫn đánh tới người cuối cùng. Các trận đánh ở Đồng Đăng, đồn Pò Hèn, thị xã Lào Cai, thị xã Cao Bằng được nhắc nhiều trong lịch sử các địa phương. Dân quân tự vệ, công nhân nông trường, cả học sinh lớn ở một số nơi tham gia tải đạn, cứu thương.
Sau đó, Việt Nam điều thêm các sư đoàn chủ lực lên tăng cường, đồng thời tổ chức các tuyến phòng ngự phía sau. Quân tấn công chiếm được một số thị xã, thị trấn biên giới như Cao Bằng, Lào Cai và cuối cùng là thị xã Lạng Sơn vào đầu tháng 3, nhưng phải trả giá rất đắt.
Ngày 5/3/1979, Trung Quốc tuyên bố rút quân. Cùng ngày, Chủ tịch nước ra lệnh tổng động viên trong cả nước để bảo vệ Tổ quốc. Quá trình rút quân kéo dài đến ngày 18/3/1979. Khi rút, đối phương phá huỷ nhiều công trình, nhà cửa, cầu cống ở các thị xã và làng bản biên giới, để lại cảnh hoang tàn mà người dân phải mất nhiều năm mới gây dựng lại.
Kết quả và tổn thất
Giữ vững lãnh thổ. Quân và dân Việt Nam đã chặn đứng cuộc tấn công, buộc đối phương phải rút quân sau khoảng một tháng. Đây là kết quả chính được các tài liệu chính thống khẳng định: chủ quyền lãnh thổ ở biên giới phía Bắc được bảo vệ.
Tổn thất của Việt Nam. Nhiều cán bộ, chiến sĩ và dân thường hy sinh; các thị xã, thị trấn, làng bản, nhà máy, trường học, bệnh viện dọc biên giới bị phá huỷ nặng nề. Con số thương vong cụ thể được nêu khác nhau giữa các nguồn, nên khi kể lại tốt nhất dùng cách diễn đạt chung thay vì dẫn một con số không rõ xuất xứ.
Hệ quả kéo dài. Sau tháng 3/1979, biên giới phía Bắc vẫn căng thẳng suốt khoảng mười năm, với nhiều cuộc đụng độ, đỉnh điểm là mặt trận Vị Xuyên 1984–1989. Đời sống người dân vùng biên bị đảo lộn lâu dài, nhiều vùng bị gài mìn phải rà phá trong nhiều năm.
Bình thường hoá. Năm 1991, quan hệ hai nước được bình thường hoá. Sau đó hai bên ký hiệp ước biên giới đất liền năm 1999 và hoàn thành phân giới cắm mốc năm 2008. Phần này thuộc lịch sử ngoại giao, người đọc nên tìm hiểu qua tài liệu của cơ quan chức năng.
Những con người ở tuyến đầu
Điều làm nên sức chống chịu của các tỉnh biên giới năm 1979 là sự kết hợp giữa bộ đội và dân. Ở nhiều bản làng, dân quân người Tày, Nùng, Dao, H’Mông, Giáy cầm súng cùng bộ đội; người già dẫn đường qua núi; phụ nữ nấu cơm, giấu thương binh. Các trạm xá, bệnh viện huyện vừa sơ tán vừa cứu chữa người bị thương.
Lực lượng công an vũ trang ở các đồn biên phòng, tiền thân trực tiếp của Bộ đội Biên phòng hôm nay, chịu tổn thất rất lớn vì đứng ngay đầu đường biên. Nhiều đồn bị tấn công từ những phút đầu tiên của sáng 17/2 và chiến đấu trong tình thế bị vây kín. Sau chiến tranh, nhiều tập thể và cá nhân được phong danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.
Khi tìm hiểu về một người cụ thể, nên dựa vào hồ sơ đã được công bố chính thức của Nhà nước hoặc của bảo tàng địa phương, tránh các câu chuyện lan truyền không rõ nguồn. Với những người còn sống, nên tôn trọng mong muốn của họ về việc kể hay không kể.
Dấu tích hôm nay và cách tưởng niệm
Tháng 2 hằng năm, nhiều địa phương biên giới tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm. Một số nơi người đi tìm hiểu có thể đến:
- Nghĩa trang liệt sĩ ở các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai, Quảng Ninh, Lai Châu, Tuyên Quang: nơi an táng nhiều liệt sĩ hy sinh năm 1979 và những năm sau.
- Khu vực đồn biên phòng Pò Hèn ở Quảng Ninh: có đài tưởng niệm các liệt sĩ hy sinh ngày 17/2/1979.
- Các bảo tàng tỉnh vùng biên: thường có phòng trưng bày riêng về chiến tranh bảo vệ biên giới năm 1979, với hiện vật do cựu chiến binh và gia đình liệt sĩ hiến tặng.
- Sách lịch sử địa phương, lịch sử quân sự các tỉnh và quân khu: có chương viết chi tiết diễn biến ở từng huyện, phù hợp cho người muốn đọc kỹ.
- Các buổi họp mặt cựu chiến binh mặt trận biên giới: thường tổ chức vào dịp tháng 2, là dịp tốt để nghe chính người trong cuộc kể lại.
Khi đến thăm, nên hỏi ban quản lý di tích hoặc chính quyền xã về quy định ra vào khu vực biên giới, vì một số nơi gần đường biên cần đăng ký theo quy định hiện hành. Ăn mặc giản dị, giữ yên lặng ở nghĩa trang, không tự ý vào khu vực chưa rà phá bom mìn.
Tái thiết vùng biên sau chiến tranh
Khi quân tấn công rút đi, nhiều thị xã biên giới gần như không còn công trình nào nguyên vẹn. Thị xã Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai phải dựng lại từ nền móng: trường học học tạm trong lán, chợ họp ven đường, bệnh viện làm việc dưới những mái tôn dựng vội. Nhiều cây cầu, đoạn đường sắt phải sửa chữa trước tiên để đưa hàng cứu trợ lên.
Song song với dựng lại nhà cửa là việc rà phá bom mìn và vật nổ còn sót. Những vùng đồi ven biên giới bị gài mìn dày đặc, có nơi phải nhiều năm sau mới trả lại được cho nông dân. Không ít người dân và bộ đội công binh đã bị thương, hy sinh trong lúc rà phá, một mất mát thầm lặng ít khi được nhắc.
Trong suốt thập niên 1980, các tỉnh biên giới vẫn sống trong cảnh vừa sản xuất vừa sẵn sàng chiến đấu. Phải tới đầu thập niên 1990, khi quan hệ được bình thường hoá, cửa khẩu mở lại, thị xã biên giới mới dần trở thành đô thị buôn bán sầm uất như ngày nay. Người lớn tuổi ở Lạng Sơn hay Lào Cai vẫn nhớ rõ cảnh phố xá đổ nát năm 1979, so với những dãy nhà cao tầng hôm nay để thấy quãng đường đã đi qua.
Câu hỏi thường gặp
Chiến tranh biên giới phía Bắc bắt đầu ngày nào?
Cuộc tấn công bắt đầu rạng sáng ngày 17/2/1979, đồng loạt trên toàn tuyến biên giới phía Bắc từ Lai Châu tới Quảng Ninh. Ngày 5/3/1979 Trung Quốc tuyên bố rút quân, và đến ngày 18/3/1979 thì rút hết khỏi lãnh thổ Việt Nam.
Những tỉnh nào bị tấn công năm 1979?
Theo đơn vị hành chính lúc đó là sáu tỉnh Lai Châu, Hoàng Liên Sơn, Hà Tuyên, Cao Bằng, Lạng Sơn và Quảng Ninh. Theo 34 tỉnh, thành hiện nay, vùng này tương ứng với Lai Châu, Điện Biên, Lào Cai, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn và Quảng Ninh.
Lệnh tổng động viên năm 1979 được ban hành khi nào?
Ngày 5/3/1979, Chủ tịch nước ra lệnh tổng động viên trong cả nước để bảo vệ Tổ quốc. Cùng ngày, phía Trung Quốc tuyên bố rút quân, quá trình rút kéo dài tới ngày 18/3/1979.
Chiến tranh biên giới năm 1979 có liên quan đến mặt trận Vị Xuyên không?
Có liên quan về mặt thời gian và bối cảnh. Sau tháng 3/1979, biên giới phía Bắc vẫn căng thẳng suốt khoảng mười năm, và mặt trận Vị Xuyên từ năm 1984 đến 1989 là giai đoạn chiến đấu ác liệt nhất trong thời kỳ đó.
Có bao nhiêu người hy sinh trong chiến tranh biên giới năm 1979?
Các nguồn nêu con số khác nhau và nhiều số liệu chưa được công bố đầy đủ. Điều chắc chắn là tổn thất rất lớn, gồm cả bộ đội, công an vũ trang, dân quân và dân thường. Khi kể lại nên dùng cách nói chung, tránh dẫn số không rõ nguồn.
Đến thăm di tích chiến tranh biên giới cần lưu ý gì?
Nên hỏi trước chính quyền xã hoặc ban quản lý về quy định ra vào khu vực biên giới, không tự ý đi vào vùng chưa rà phá bom mìn, ăn mặc giản dị và giữ thái độ trang nghiêm ở nghĩa trang, đài tưởng niệm.