Hải chiến Hoàng Sa diễn ra sáng ngày 19/1/1974 ở vùng biển nhóm đảo Lưỡi Liềm, phía tây quần đảo Hoàng Sa. Lực lượng hải quân Trung Quốc dùng vũ lực đánh chiếm các đảo do Hải quân Việt Nam Cộng hoà đang đồn trú; sau trận đánh, toàn bộ quần đảo Hoàng Sa bị chiếm giữ. Phía Việt Nam có 74 quân nhân hy sinh, hộ tống hạm HQ-10 Nhật Tảo bị bắn chìm cùng hạm trưởng Ngụy Văn Thà.
Trong nhiều năm, sự kiện này ít được nhắc trên sách báo phổ thông. Từ khoảng thập niên 2010, cách trình bày chính thống ở Việt Nam ghi nhận rõ: những người lính ngã xuống ở Hoàng Sa năm 1974 đã hy sinh để bảo vệ chủ quyền biển đảo của Tổ quốc. Bài này đi qua bối cảnh, diễn biến chính, những con người cụ thể và các nơi hôm nay có thể đến để tìm hiểu, tưởng niệm.
Quần đảo Hoàng Sa trước năm 1974
Hoàng Sa là một quần đảo san hô nằm giữa Biển Đông, cách bờ biển miền Trung chừng hai trăm hải lý về phía đông. Quần đảo gồm hai nhóm chính: nhóm An Vĩnh ở phía đông và nhóm Lưỡi Liềm (còn gọi là nhóm Trăng Khuyết) ở phía tây, mỗi nhóm có nhiều đảo nhỏ, bãi cạn và đá ngầm. Các đảo đều thấp, ít nước ngọt, nhưng nằm trên tuyến hàng hải quan trọng và có giá trị lớn về ngư trường.
Sử liệu Việt Nam ghi nhận việc khai thác và quản lý Hoàng Sa từ thời các chúa Nguyễn qua đội Hoàng Sa, sau đó triều Nguyễn tiếp tục cử thuỷ quân ra đo đạc, cắm mốc, dựng bia. Thời Pháp thuộc, chính quyền Đông Dương đặt trạm khí tượng và đồn binh trên đảo Hoàng Sa. Năm 1956, Trung Quốc chiếm nhóm đảo phía đông; từ đó nhóm phía tây vẫn do lực lượng của chính quyền Sài Gòn đồn trú, có trạm khí tượng và một trung đội địa phương quân.
Đến cuối năm 1973 và đầu tháng 1/1974, tàu thuyền Trung Quốc xuất hiện ngày càng nhiều quanh nhóm Lưỡi Liềm, đưa người lên một số đảo như Quang Hoà, Duy Mộng. Hải quân Việt Nam Cộng hoà điều thêm chiến hạm ra khu vực. Tình thế căng thẳng dồn lại trong vài ngày giữa tháng giêng, trước khi tiếng súng nổ ra sáng 19/1.
Lực lượng hai bên trước giờ nổ súng
Phía Việt Nam Cộng hoà. Bốn chiến hạm được điều ra khu vực: tuần dương hạm HQ-5 Trần Bình Trọng, khu trục hạm HQ-4 Trần Khánh Dư, tuần dương hạm HQ-16 Lý Thường Kiệt và hộ tống hạm HQ-10 Nhật Tảo. Trên tàu có thuỷ thủ đoàn và một toán người nhái, biệt hải được giao nhiệm vụ đổ bộ lên các đảo.
Phía Trung Quốc. Lực lượng tại chỗ gồm các tàu chiến cỡ nhỏ và tàu săn ngầm, cùng tàu cá vũ trang; trong và sau trận đánh có thêm tàu chi viện từ đảo Hải Nam. Các tàu nhỏ hơn nhưng cơ động, tập trung hoả lực ở cự ly gần.
Địa hình nơi giao chiến. Vùng nước quanh nhóm Lưỡi Liềm có nhiều bãi đá ngầm, luồng hẹp, khiến tàu lớn khó xoay trở. Khoảng cách giữa các tàu khi giao chiến rất ngắn, nên trận đánh diễn ra nhanh và ác liệt, phần lớn chỉ trong khoảng dưới một giờ.
Thông tin sử liệu. Số liệu tàu bè và quân số trong các tài liệu khác nhau đôi chỗ không trùng khớp. Khi kể lại cho người khác, nên dựa vào những con số đã được nêu thống nhất trên báo chí chính thống và tài liệu trưng bày, tránh tự cộng trừ từ nguồn trôi nổi.
Diễn biến sáng 19/1/1974
Rạng sáng 19/1/1974, toán đổ bộ phía Việt Nam được đưa lên đảo Quang Hoà nhằm buộc lực lượng đã chiếm đảo phải rời đi. Toán đổ bộ gặp hoả lực đáp trả và phải rút, có người hy sinh ngay trên bãi. Sau đó các chiến hạm hai bên nổ súng ở cự ly gần.
Trong trận hải chiến, HQ-10 Nhật Tảo, chiếc tàu nhỏ và cũ nhất trong đội hình, bị trúng đạn nặng. Hạm trưởng là thiếu tá Ngụy Văn Thà bị thương, ở lại cùng con tàu, và hy sinh khi tàu chìm. Hạm phó Nguyễn Thành Trí cũng hy sinh. Nhiều thuỷ thủ trên tàu ngã xuống; một số người được vớt lên sau nhiều ngày trôi dạt trên biển.
Các tàu HQ-16, HQ-4, HQ-5 đều bị hư hại, có người chết và bị thương, sau đó rút khỏi khu vực. Ngày 20/1, lực lượng Trung Quốc đổ bộ chiếm các đảo còn lại của nhóm Lưỡi Liềm, bắt giữ những người đang có mặt trên đảo Hoàng Sa, trong đó có nhân viên trạm khí tượng, sau này được trao trả qua trung gian quốc tế. Từ đó, toàn bộ quần đảo Hoàng Sa bị Trung Quốc dùng vũ lực chiếm giữ.
74 người lính và hạm trưởng Ngụy Văn Thà
Danh sách được nêu rộng rãi hiện nay ghi 74 quân nhân hy sinh trong trận Hoàng Sa năm 1974, phần lớn thuộc thuỷ thủ đoàn HQ-10. Họ đến từ nhiều vùng quê khắp ba miền, nhiều người còn rất trẻ. Phần lớn không tìm được thi hài, nên gia đình lập mộ gió hoặc thờ vọng tại nhà.
Thiếu tá Ngụy Văn Thà, hạm trưởng HQ-10, là gương mặt được nhắc nhiều nhất. Hình ảnh người chỉ huy ở lại cùng con tàu đã đi vào ký ức của nhiều thế hệ thuỷ thủ. Gia đình ông và nhiều gia đình khác vẫn tổ chức giỗ chung vào dịp tháng giêng, có năm được chính quyền địa phương và các tổ chức thăm hỏi.
Khi nhắc tới những người này, cách gọi chính thống hiện nay là các chiến sĩ đã hy sinh vì chủ quyền biển đảo. Không nên dùng ngôn từ gây chia rẽ giữa những người lính từng đứng ở hai phía trong chiến tranh trước đó: ở Hoàng Sa năm 1974, họ ngã xuống trước một lực lượng nước ngoài đánh chiếm lãnh thổ. Đây là điểm mà phần lớn tài liệu giáo dục và báo chí hiện nay đều thống nhất.
Lập trường của Việt Nam và các bằng chứng chủ quyền
Sau sự kiện 1974, Việt Nam nhất quán khẳng định chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa, đồng thời chủ trương giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình trên cơ sở luật pháp quốc tế. Các bằng chứng thường được giới thiệu trong trưng bày và tài liệu giáo dục gồm:
- Ghi chép về đội Hoàng Sa trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn thế kỷ 18, mô tả việc đội ra đảo hằng năm.
- Châu bản triều Nguyễn ghi các lần thuỷ quân ra Hoàng Sa đo đạc, cắm mốc, dựng bia dưới thời Minh Mạng.
- Bản đồ cổ trong nước và bản đồ do người phương Tây vẽ thể hiện Hoàng Sa nằm trong cương vực Việt Nam.
- Hoạt động quản lý của chính quyền thời Pháp thuộc: đặt trạm khí tượng, đồn binh trên đảo.
- Tuyên bố của đoàn Việt Nam tại Hội nghị San Francisco năm 1951 khẳng định chủ quyền với Hoàng Sa và Trường Sa mà không gặp phản đối của các bên dự hội nghị.
- Về tổ chức hành chính, Hoàng Sa hiện được xác định là đơn vị hành chính thuộc thành phố Đà Nẵng.
Khi tìm hiểu, nên đọc các ấn phẩm của cơ quan nhà nước về biên giới, biển đảo hoặc sách giáo khoa, thay vì các bản tóm tắt trên mạng xã hội vốn hay lẫn số liệu và cảm xúc cá nhân.
Tưởng niệm Hoàng Sa hôm nay ở đâu
Nhà trưng bày Hoàng Sa ở Đà Nẵng. Đây là nơi giới thiệu có hệ thống tư liệu, hiện vật, bản đồ cổ về chủ quyền Hoàng Sa, có phần dành riêng cho sự kiện 1974 và những người hy sinh. Nên kiểm giờ mở cửa với ban quản lý trước khi đến.
Đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Lý Sơn gắn với đội Hoàng Sa xưa; ở đây có nhà trưng bày về hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải, các mộ gió và lễ Khao lề thế lính. Người đến Lý Sơn thường ghép hai lớp lịch sử: đội Hoàng Sa xưa và người lính năm 1974.
Lễ tưởng niệm ngày 19/1. Nhiều địa phương, gia đình và cựu thuỷ thủ tổ chức thắp hương, thả hoa đăng trên biển vào ngày này. Tham dự với tâm thế trang nghiêm, trang phục giản dị, không biến buổi lễ thành nơi tranh luận.
Tìm hiểu tại nhà. Có thể đọc hồi ký của người trong cuộc đã được xuất bản chính thức, xem phim tài liệu của đài truyền hình quốc gia, và cùng con trẻ tra vị trí quần đảo trên bản đồ Việt Nam có thể hiện đầy đủ Hoàng Sa, Trường Sa.
Cách kể lại sự kiện cho đúng mực
Hải chiến Hoàng Sa là chủ đề dễ bị kéo sang tranh cãi. Muốn kể cho người thân, cho học sinh hoặc viết lại trên mạng, có vài nguyên tắc giữ cho câu chuyện chuẩn xác và tôn trọng. Thứ nhất, bám mốc thời gian và con số đã được công bố thống nhất: ngày 19/1/1974, 74 người hy sinh, HQ-10 bị đánh chìm. Những chi tiết khác như số tàu đối phương, thứ tự bắn trước sau, nên ghi rõ là theo tài liệu nào.
Thứ hai, đặt trọng tâm vào sự hy sinh và ý nghĩa bảo vệ chủ quyền, không dùng lời lẽ thù hằn với cả một dân tộc. Sự kiện là hành động dùng vũ lực của một lực lượng quân sự tại một thời điểm, không phải lý do để xúc phạm người dân nước khác. Thứ ba, không suy đoán chuyện ngoại giao hôm nay từ trận đánh năm 1974; phần đó thuộc về các cơ quan có thẩm quyền.
Cuối cùng, nhớ rằng phía sau con số 74 là những gia đình có thật, nhiều người mẹ đã chờ con suốt mấy chục năm. Một câu chuyện kể tốt là câu chuyện khiến người nghe muốn tìm hiểu thêm và biết ơn, chứ không phải câu chuyện khiến họ giận dữ rồi quên.
Câu hỏi thường gặp
Hải chiến Hoàng Sa xảy ra ngày nào?
Trận hải chiến diễn ra sáng ngày 19/1/1974 ở vùng biển nhóm đảo Lưỡi Liềm, phía tây quần đảo Hoàng Sa. Ngày hôm sau, 20/1/1974, lực lượng Trung Quốc đổ bộ chiếm các đảo còn lại của nhóm này, từ đó chiếm giữ toàn bộ quần đảo.
Có bao nhiêu người hy sinh trong trận Hoàng Sa 1974?
Con số được nêu rộng rãi trên báo chí chính thống hiện nay là 74 quân nhân hy sinh, phần lớn thuộc thuỷ thủ đoàn hộ tống hạm HQ-10 Nhật Tảo. Ngoài ra có nhiều người bị thương và một số người bị bắt, sau được trao trả.
Ngụy Văn Thà là ai?
Thiếu tá Ngụy Văn Thà là hạm trưởng hộ tống hạm HQ-10 Nhật Tảo. Tàu bị bắn chìm trong trận hải chiến ngày 19/1/1974, ông bị thương và hy sinh cùng con tàu. Ông là gương mặt tiêu biểu thường được nhắc khi tưởng niệm Hoàng Sa.
Hoàng Sa hiện thuộc đơn vị hành chính nào của Việt Nam?
Theo tổ chức hành chính của Việt Nam, Hoàng Sa là đơn vị hành chính thuộc thành phố Đà Nẵng. Tên gọi và cấp đơn vị có thay đổi theo các đợt sắp xếp hành chính, nên khi trích dẫn chính xác nên kiểm văn bản hiện hành.
Nên đến đâu để tìm hiểu về Hoàng Sa?
Hai nơi thường được giới thiệu là Nhà trưng bày Hoàng Sa ở Đà Nẵng và các di tích gắn với đội Hoàng Sa trên đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Nên hỏi ban quản lý về giờ mở cửa và quy định tham quan trước khi đi.
Kể về Hoàng Sa 1974 cho học sinh cần lưu ý gì?
Nên bám mốc thời gian và con số đã thống nhất, nhấn vào sự hy sinh và ý nghĩa giữ chủ quyền, không dùng lời lẽ thù hằn với dân tộc khác và không mô tả cảnh thương vong rùng rợn. Có thể kết hợp đọc tư liệu và xem trưng bày.