Sáng ngày 14/3/1988, tại cụm đảo Sinh Tồn thuộc quần đảo Trường Sa, hải quân Trung Quốc nổ súng tấn công cán bộ, chiến sĩ hải quân Việt Nam đang làm nhiệm vụ trên các đảo Gạc Ma, Cô Lin, Len Đao. Sự kiện làm 64 cán bộ, chiến sĩ hy sinh, Trung Quốc chiếm giữ bãi đá Gạc Ma; Việt Nam giữ được Cô Lin và Len Đao.
Hình ảnh những người lính đứng thành vòng tròn quanh lá cờ Tổ quốc trên bãi đá ngập nước đã đi vào ký ức của nhiều thế hệ với tên gọi “vòng tròn bất tử”. Bài này kể lại bối cảnh, diễn biến chính, những con người cụ thể và nơi tưởng niệm hôm nay, theo cách trình bày của báo chí và tư liệu chính thống.
Bối cảnh: chiến dịch CQ-88 ở Trường Sa
Quần đảo Trường Sa gồm hàng trăm đảo, đá, bãi cạn, bãi ngầm trải rộng ở phía nam Biển Đông. Sau năm 1975, quân đội Việt Nam tiếp quản và đóng giữ một số đảo nổi. Đến cuối thập niên 1980, tình hình trên quần đảo trở nên phức tạp khi tàu thuyền nước ngoài hoạt động dày hơn, tìm cách chiếm các bãi đá còn bỏ trống.
Trước tình hình đó, đầu năm 1988 Hải quân Nhân dân Việt Nam triển khai chiến dịch mang mật danh CQ-88, nghĩa là Chủ quyền 88. Mục tiêu là đưa lực lượng ra đóng giữ các đảo, bãi đá chưa có người ở để khẳng định chủ quyền và ngăn chặn việc chiếm đóng. Các tàu vận tải chở vật liệu, lương thực và bộ đội công binh ra dựng nhà, cắm cờ trên các bãi đá.
Gạc Ma, Cô Lin và Len Đao là ba bãi đá thuộc cụm Sinh Tồn, nằm gần nhau. Đây là những bãi đá ngầm, khi thuỷ triều lên thì phần lớn chìm dưới nước, chỉ còn vài mỏm đá nhô lên. Người lính đứng trên đó nước có khi ngập tới đầu gối, tới thắt lưng. Từ giữa tháng 3/1988, tàu chiến nước ngoài xuất hiện quanh khu vực, tình hình căng thẳng từng giờ.
Diễn biến sáng 14/3/1988
Tàu và lực lượng tại chỗ. Tàu HQ-604 neo gần Gạc Ma, tàu HQ-505 ở Cô Lin, tàu HQ-605 ở Len Đao. Đây là các tàu vận tải, chủ yếu chở vật liệu xây dựng và người, vũ khí trên tàu chỉ có súng bộ binh. Các chiến sĩ công binh, hải quân được đưa lên bãi đá để dựng cờ và bảo vệ đảo.
Trên bãi Gạc Ma. Sáng 14/3, lực lượng đối phương đổ bộ lên Gạc Ma, tìm cách giật cờ. Các chiến sĩ Việt Nam đứng thành vòng tròn quanh lá cờ, quyết không để mất. Đối phương nổ súng vào những người lính tay không hoặc chỉ có vũ khí nhẹ đang đứng giữa nước.
Tàu HQ-604 bị đánh chìm. Ngay sau đó, tàu chiến đối phương dùng pháo bắn vào HQ-604. Con tàu bị trúng đạn và chìm cùng nhiều cán bộ, chiến sĩ trên tàu và những người đang ở dưới nước.
Cô Lin và Len Đao. Ở Cô Lin, tàu HQ-505 bị bắn cháy nhưng thuyền trưởng đã cho tàu lao lên bãi để giữ đảo; tàu cháy nhiều ngày nhưng Cô Lin vẫn được giữ. Ở Len Đao, tàu HQ-605 bị bắn chìm. Sau sự kiện, Việt Nam vẫn giữ được Cô Lin và Len Đao, còn Gạc Ma bị chiếm giữ.
64 người ngã xuống và những người trở về
Trong sự kiện ngày 14/3/1988, có 64 cán bộ, chiến sĩ hải quân Việt Nam hy sinh. Nhiều người còn rất trẻ, có người mới ngoài hai mươi tuổi. Phần lớn đã nằm lại dưới biển, đến nay chưa tìm được hài cốt; gia đình lập mộ gió, thờ vọng tại quê nhà, và nhiều nghĩa trang địa phương có bia ghi tên các anh.
Thiếu uý Trần Văn Phương là một trong những gương mặt được nhắc nhiều nhất. Anh là một trong những người đứng giữ cờ trên bãi Gạc Ma và đã hy sinh ở đó. Anh được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Một số cán bộ, chiến sĩ khác cũng được truy tặng hoặc phong tặng danh hiệu này.
Ngoài những người hy sinh, một số chiến sĩ bị bắt và sau được trao trả, nhiều người bị thương. Những người trở về sau này tham gia các buổi giao lưu, kể lại sự việc cho thế hệ trẻ. Khi trích dẫn lời kể của họ, nên dùng đúng các bài phỏng vấn đã đăng trên báo chí chính thống, tránh tự thêm thắt hoặc dẫn lại những câu nói không rõ nguồn.
Hình tượng “vòng tròn bất tử”
Cụm từ “vòng tròn bất tử” xuất phát từ chi tiết các chiến sĩ đứng thành vòng tròn quanh lá cờ để bảo vệ nó trên bãi Gạc Ma. Chi tiết này được nhiều nhân chứng kể lại và về sau trở thành biểu tượng cho tinh thần giữ đảo bằng cả tính mạng. Những người đứng trong vòng tròn ấy không có điều kiện chiến đấu như trên đất liền: nước ngập, không có chỗ nấp, vũ khí rất ít.
Hình tượng này được thể hiện trong cụm tượng đài chính của Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma: các chiến sĩ đứng quây tròn, hướng ra biển. Nhiều bài thơ, ca khúc, tranh vẽ cũng lấy cảm hứng từ hình ảnh đó. Trong các buổi sinh hoạt về biển đảo ở trường học, “vòng tròn bất tử” thường là chi tiết khiến học sinh nhớ lâu nhất.
Khi kể cho trẻ em, có thể dừng ở hình ảnh các chú bộ đội đứng nắm tay nhau giữ cờ, không cần mô tả chi tiết cảnh nổ súng. Ý nghĩa cần truyền đạt là lòng dũng cảm và trách nhiệm với chủ quyền, không phải cảm giác sợ hãi hay căm ghét.
Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma ở Khánh Hoà
Vị trí. Khu tưởng niệm nằm trên một ngọn đồi gần biển ở khu vực Cam Lâm, tỉnh Khánh Hoà, hướng ra Biển Đông về phía Trường Sa. Công trình được xây dựng bằng sự đóng góp của nhiều tổ chức, cá nhân và khánh thành năm 2018.
Có gì ở đó. Cụm tượng đài vòng tròn bất tử, nhà trưng bày hiện vật và tư liệu về sự kiện, bia ghi tên 64 liệt sĩ, khu mộ tượng trưng. Nhiều hiện vật do gia đình liệt sĩ và cựu chiến binh trao tặng, như thư từ, quân phục, kỷ vật cá nhân.
Tham quan. Khách đến thăm nên ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng ở khu tượng đài và khu mộ. Giờ mở cửa và các quy định có thể thay đổi, nên kiểm với ban quản lý khu tưởng niệm trước khi đến. Đi theo đoàn có thể đăng ký thuyết minh.
Ngày 14/3 hằng năm. Khu tưởng niệm và nhiều địa phương có liệt sĩ Gạc Ma tổ chức lễ dâng hương, thả hoa đăng. Một số tàu đưa đoàn công tác ra Trường Sa cũng tổ chức lễ tưởng niệm trên biển ở khu vực gần Gạc Ma.
Ghi nhớ Gạc Ma theo cách đúng mực
Sự kiện Gạc Ma là một trong những chủ đề nhạy cảm nhất khi nói về biển đảo. Cách kể chuẩn mực là bám vào những gì đã được công bố: ngày 14/3/1988, ba bãi đá Gạc Ma, Cô Lin, Len Đao, 64 người hy sinh, vòng tròn giữ cờ, Gạc Ma bị chiếm giữ và Việt Nam giữ được hai bãi còn lại. Các chi tiết khác như thứ tự tàu bị bắn, số người ở mỗi bãi, nên nói rõ dựa trên tài liệu nào.
Không nên dùng sự kiện để kích động thù hằn với một dân tộc, cũng không suy diễn sang chuyện quan hệ ngoại giao hiện nay. Lập trường chính thức của Việt Nam là khẳng định chủ quyền đối với Hoàng Sa và Trường Sa, đồng thời giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982.
Cách tri ân thiết thực nhất là nhớ tên những người đã hy sinh, thăm hỏi gia đình liệt sĩ ở địa phương mình, đóng góp cho các chương trình hướng về biển đảo, và kể lại câu chuyện cho con cháu bằng những tư liệu chính xác.
Gia đình liệt sĩ Gạc Ma sau 1988
Với nhiều gia đình, tin dữ từ Trường Sa đến muộn, có khi nhiều tháng sau mới nhận giấy báo tử. Những người mẹ, người vợ không có nấm mộ để thắp hương, chỉ có tấm ảnh thẻ chụp lúc nhập ngũ và vài lá thư. Ở nhiều làng quê miền Trung, miền Bắc, gia đình lập bàn thờ và mộ gió, mỗi năm đến ngày 14/3 lại làm giỗ.
Trong nhiều năm, các gia đình này sống lặng lẽ. Từ khoảng năm 2013, sự kiện Gạc Ma được nhắc nhiều hơn trên báo chí, các hoạt động thăm hỏi, tặng quà, sửa nhà tình nghĩa cho thân nhân liệt sĩ Gạc Ma được tổ chức ở nhiều địa phương. Nhiều người mẹ được đưa đến Khu tưởng niệm ở Khánh Hoà, đứng trước bia khắc tên con mình lần đầu tiên.
Một số địa phương có đông liệt sĩ Gạc Ma đã dựng bia tưởng niệm riêng ở nghĩa trang xã, huyện cũ. Nếu ở gần những nơi này, thắp một nén hương vào ngày 14/3 hay ghé thăm một gia đình liệt sĩ cùng xã là việc nhỏ nhưng có ý nghĩa thật. Khi trò chuyện với thân nhân, nên lắng nghe nhiều hơn hỏi, tránh gợi lại những chi tiết đau lòng nếu họ không muốn kể.
Câu hỏi thường gặp
Sự kiện Gạc Ma xảy ra ngày nào?
Sự kiện xảy ra sáng ngày 14/3/1988 tại cụm đảo Sinh Tồn thuộc quần đảo Trường Sa, ở ba bãi đá Gạc Ma, Cô Lin và Len Đao. Ngày 14/3 hằng năm được nhiều nơi tổ chức tưởng niệm các chiến sĩ đã hy sinh.
Có bao nhiêu chiến sĩ hy sinh ở Gạc Ma?
Có 64 cán bộ, chiến sĩ hải quân Việt Nam hy sinh trong sự kiện ngày 14/3/1988. Phần lớn đã nằm lại dưới biển, chưa tìm được hài cốt, tên của các anh được khắc trên bia ở Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma tại Khánh Hoà.
Vòng tròn bất tử là gì?
Đó là cách gọi hình ảnh các chiến sĩ đứng thành vòng tròn quanh lá cờ Tổ quốc trên bãi Gạc Ma để bảo vệ cờ và đảo. Hình ảnh này được thể hiện thành cụm tượng đài chính ở Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma.
Chiến dịch CQ-88 là gì?
CQ-88 là mật danh của chiến dịch Chủ quyền 88 do Hải quân Nhân dân Việt Nam triển khai đầu năm 1988, nhằm đưa lực lượng ra đóng giữ các đảo, bãi đá chưa có người ở trên quần đảo Trường Sa để khẳng định chủ quyền.
Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma ở đâu?
Khu tưởng niệm nằm ở khu vực Cam Lâm, tỉnh Khánh Hoà, trên một ngọn đồi gần biển, khánh thành năm 2018. Nên kiểm giờ mở cửa và quy định tham quan với ban quản lý trước khi đến.
Sau sự kiện, Việt Nam còn giữ những bãi nào ở khu vực đó?
Sau ngày 14/3/1988, Việt Nam giữ được hai bãi Cô Lin và Len Đao, còn Gạc Ma bị chiếm giữ. Ở Cô Lin, tàu HQ-505 đã được cho lao lên bãi để giữ đảo dù bị bắn cháy.