Chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam là cuộc chiến đấu của quân và dân Việt Nam chống lại các cuộc tấn công của quân Khmer Đỏ vào lãnh thổ Việt Nam, kéo dài từ năm 1975 và lên đỉnh điểm trong các năm 1977–1978. Cuối tháng 12/1978, quân đội Việt Nam tổng phản công; ngày 7/1/1979, cùng lực lượng cách mạng Campuchia giải phóng Phnôm Pênh, chấm dứt chính quyền Khmer Đỏ.
Chỉ vài năm sau ngày thống nhất, nhiều gia đình ở vùng biên Tây Ninh, An Giang, Kiên Giang lại phải đào hầm, tản cư, và rất nhiều thanh niên lên đường. Bài này kể lại hoàn cảnh, các mốc chính, ý nghĩa của cuộc chiến và những nơi còn lưu dấu ký ức.
Hoàn cảnh sau năm 1975
Tháng 4/1975, cùng thời điểm Việt Nam thống nhất, lực lượng Khmer Đỏ giành chính quyền ở Campuchia, lập ra nhà nước gọi là Campuchia Dân chủ do nhóm lãnh đạo Pol Pot đứng đầu. Chính quyền này thi hành chính sách cực đoan: xoá bỏ đô thị, tiền tệ, trường học, dồn dân vào các công xã lao động cưỡng bức. Hàng triệu người Campuchia đã chết vì giết hại, đói và bệnh tật trong vài năm cầm quyền của họ.
Với Việt Nam, chính quyền Khmer Đỏ theo đuổi đường lối thù địch. Ngay tháng 5/1975, quân Khmer Đỏ đổ bộ lên đảo Phú Quốc và đảo Thổ Chu, bắt đi nhiều người dân trên đảo Thổ Chu. Quân đội Việt Nam phản kích, đẩy lui lực lượng xâm nhập. Sau đó hai bên có các cuộc gặp để giải quyết, nhưng các vụ khiêu khích, xâm lấn vẫn tiếp diễn dọc biên giới.
Việt Nam lúc ấy vừa ra khỏi ba mươi năm chiến tranh, kinh tế khó khăn, đang tập trung tái thiết. Các tỉnh biên giới Tây Nam là vùng nông nghiệp đông dân, đường biên dài, địa hình đồng bằng và kênh rạch xen đồi núi thấp, rất khó phòng thủ trước những cuộc tập kích bất ngờ.
Các mốc chính của cuộc chiến
Có thể ghi nhớ cuộc chiến theo các mốc dưới đây. Đây là những mốc được trình bày thống nhất trong sách báo chính thống; chi tiết từng trận ở từng địa phương nên đọc thêm lịch sử quân sự của tỉnh.
| Thời gian | Sự kiện |
|---|---|
| Tháng 5/1975 | Quân Khmer Đỏ đổ bộ Phú Quốc, Thổ Chu; quân đội Việt Nam phản kích giành lại. |
| Năm 1977 | Quân Khmer Đỏ tấn công nhiều nơi thuộc An Giang, Tây Ninh; tháng 9/1977 tàn sát dân thường ở nhiều xã vùng biên Tây Ninh. |
| Tháng 4/1978 | Vụ thảm sát Ba Chúc (An Giang), hơn ba nghìn dân thường bị giết. |
| Ngày 2/12/1978 | Mặt trận Đoàn kết dân tộc cứu nước Campuchia ra đời. |
| Ngày 23/12/1978 | Quân Khmer Đỏ tấn công lớn ở Tây Ninh; quân đội Việt Nam bắt đầu tổng phản công. |
| Ngày 7/1/1979 | Phnôm Pênh được giải phóng, chính quyền Khmer Đỏ sụp đổ. |
| Năm 1989 | Quân tình nguyện Việt Nam hoàn tất rút khỏi Campuchia. |
Một số tài liệu tính mốc mở đầu chiến tranh từ những cuộc đụng độ năm 1975, số khác tính từ các đợt tấn công lớn năm 1977. Cả hai cách tính đều hợp lý nếu nói rõ đang dùng mốc nào.
Ba Chúc và nỗi đau của dân thường vùng biên
Trong các vụ tấn công vào đất Việt Nam, đau thương nhất là vụ ở xã Ba Chúc, tỉnh An Giang, từ ngày 18 đến 30/4/1978. Quân Khmer Đỏ tràn vào, giết hại hơn ba nghìn dân thường, trong đó có nhiều người già, phụ nữ và trẻ em. Chỉ vài người sống sót. Nhà mồ Ba Chúc hiện lưu giữ hài cốt nạn nhân và là di tích lịch sử được xếp hạng, nơi địa phương tổ chức tưởng niệm hằng năm.
Trước đó, vào tháng 9/1977, nhiều xã ở vùng biên tỉnh Tây Ninh cũng bị tấn công, hàng trăm dân thường bị sát hại, nhà cửa bị đốt. Những vụ việc này khiến hàng chục vạn người dân vùng biên phải sơ tán sâu vào nội địa, ruộng đồng bỏ hoang, đời sống vốn đã khó khăn lại càng điêu đứng.
Khi tìm hiểu hoặc đến thăm Ba Chúc, nên giữ thái độ trang nghiêm như đến một nghĩa trang. Không chụp ảnh đùa giỡn, không để trẻ nhỏ chạy nhảy trong khu nhà mồ; với trẻ nhỏ, cha mẹ nên kể ở mức vừa đủ, nhấn vào bài học về giá trị của hoà bình hơn là chi tiết bạo lực. Hằng năm, địa phương tổ chức lễ tưởng niệm các nạn nhân vào tháng tư âm lịch.
Cuộc tổng phản công cuối năm 1978
Quyết định phản công. Sau nhiều lần đề nghị đàm phán không có kết quả và các cuộc tấn công ngày càng lớn, cuối năm 1978 Việt Nam quyết định phản công để bảo vệ lãnh thổ. Cùng lúc, Mặt trận Đoàn kết dân tộc cứu nước Campuchia, tổ chức của những người Campuchia chống Khmer Đỏ, ra đời ngày 2/12/1978 và kêu gọi nhân dân nổi dậy.
Diễn biến. Ngày 23/12/1978, quân Khmer Đỏ mở đợt tấn công lớn vào Tây Ninh. Quân đội Việt Nam chặn đánh rồi chuyển sang phản công trên toàn tuyến biên giới, phối hợp với lực lượng vũ trang của Mặt trận. Các mũi tiến công phát triển nhanh qua nhiều tỉnh của Campuchia.
Ngày 7/1/1979. Chỉ khoảng hai tuần sau khi phản công, Phnôm Pênh được giải phóng. Chính quyền Khmer Đỏ sụp đổ, tàn quân rút về vùng rừng núi phía tây. Ngày 7/1 sau này được nhân dân Campuchia kỷ niệm như ngày được cứu thoát khỏi chế độ diệt chủng.
Quân tình nguyện ở lại. Theo đề nghị của chính quyền mới, quân tình nguyện Việt Nam ở lại giúp Campuchia ngăn chặn sự quay lại của Khmer Đỏ và khôi phục đất nước. Đến năm 1989, toàn bộ quân tình nguyện rút về nước. Trong hơn mười năm đó có thêm nhiều người lính hy sinh, nhiều người trở về mang thương tật.
Ý nghĩa của cuộc chiến
Cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam trước hết là cuộc chiến bảo vệ lãnh thổ và tính mạng người dân Việt Nam trước những cuộc tấn công liên tục. Nếu không chặn đứng, các tỉnh vùng biên sẽ còn chịu thêm nhiều vụ tàn sát như Ba Chúc.
Cuộc chiến cũng gắn với một ý nghĩa nhân đạo được nhiều người Campuchia ghi nhận: giúp họ thoát khỏi một chính quyền đã gây ra thảm hoạ diệt chủng. Nhiều năm sau, các phiên toà xét xử những người lãnh đạo Khmer Đỏ đã làm rõ tội ác của chính quyền này.
Trong thời gian đầu, Việt Nam chịu sức ép lớn về ngoại giao và kinh tế do cuộc chiến và việc quân tình nguyện ở lại Campuchia. Đây là giai đoạn khó khăn chồng chất, cùng lúc với cuộc chiến ở biên giới phía Bắc đầu năm 1979. Nhiều cựu chiến binh kể lại rằng họ đã đi qua cả hai mặt trận trong chưa đầy một năm. Những câu chuyện ấy cho thấy cái giá rất lớn mà một thế hệ đã trả để đất nước có hoà bình hôm nay.
Dấu tích hôm nay và cách tìm hiểu
Nhiều địa điểm ở An Giang và Tây Ninh còn lưu dấu cuộc chiến. Khi đến, nên hỏi ban quản lý về giờ đón khách và quy định ứng xử.
- Khu di tích nhà mồ Ba Chúc, tỉnh An Giang: nơi lưu giữ hài cốt nạn nhân vụ thảm sát năm 1978, có nhà trưng bày hiện vật.
- Các nghĩa trang liệt sĩ ở Tây Ninh, An Giang: an táng nhiều liệt sĩ hy sinh trong chiến tranh biên giới Tây Nam và thời kỳ quân tình nguyện.
- Các đài tưởng niệm quân tình nguyện Việt Nam ở Campuchia: một số tỉnh của Campuchia có đài hữu nghị, nơi các đoàn cựu chiến binh thường đến viếng.
- Lịch sử quân sự các quân khu, sư đoàn từng tham chiến: có chương riêng về chiến tranh biên giới Tây Nam, thích hợp cho người muốn đọc kỹ.
- Hoạt động tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện ở Campuchia vẫn tiếp tục; gia đình có người thân chưa tìm được mộ nên liên hệ cơ quan chính sách cấp tỉnh để biết kênh tra cứu hiện hành.
Nếu trong nhà có ông bà, cha chú từng ở mặt trận Tây Nam hay làm quân tình nguyện, ghi âm lại lời kể của họ là cách giữ lịch sử quý nhất, vì đây là giai đoạn còn ít sách viết cho đại chúng.
Người lính và hậu phương vùng biên những năm ấy
Lực lượng chiến đấu ở biên giới Tây Nam gồm bộ đội chủ lực của quân khu, các quân đoàn được điều đến, cùng bộ đội địa phương, dân quân xã và công an vũ trang ở đồn biên phòng. Rất nhiều chiến sĩ là thanh niên nhập ngũ sau năm 1975, có người mới mười tám, mười chín tuổi, chưa từng biết chiến tranh là gì cho tới khi ra trận. Không ít người đã ngã xuống chỉ vài tháng sau ngày rời quê.
Ở hậu phương, các tỉnh vùng biên vừa sơ tán dân, vừa tổ chức dân công tải đạn, cáng thương, làm đường. Phụ nữ trong các ấp chiến đấu nấu cơm gửi ra chốt, trẻ em được đưa về các xã phía sau để tiếp tục đi học. Bệnh viện tuyến tỉnh và các đội phẫu thuật dã chiến làm việc liên tục trong những đợt giao tranh ác liệt.
Sau chiến tranh, nhiều người trở về mang thương tật hoặc di chứng sốt rét rừng, có người vẫn còn bạn đồng đội nằm lại chưa tìm được mộ. Các hội cựu chiến binh mặt trận Tây Nam và cựu quân tình nguyện ở nhiều tỉnh vẫn họp mặt định kỳ, cùng nhau đi tìm đồng đội, giúp đỡ gia đình người đã khuất. Lắng nghe họ kể là cách gần gũi nhất để người trẻ hiểu cuộc chiến này không xa xôi như con số trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Chiến tranh biên giới Tây Nam bắt đầu từ khi nào?
Các cuộc tấn công của quân Khmer Đỏ vào lãnh thổ Việt Nam bắt đầu từ tháng 5/1975 ở đảo Phú Quốc và Thổ Chu, leo thang mạnh trong năm 1977 và 1978. Cuộc tổng phản công của quân đội Việt Nam bắt đầu cuối tháng 12/1978.
Ngày 7/1/1979 có ý nghĩa gì?
Đó là ngày Phnôm Pênh được giải phóng, chính quyền Khmer Đỏ sụp đổ. Với Việt Nam, đây là mốc chấm dứt mối đe doạ trực tiếp ở biên giới Tây Nam; với nhiều người Campuchia, đây là ngày thoát khỏi chế độ diệt chủng.
Thảm sát Ba Chúc xảy ra như thế nào?
Từ ngày 18 đến 30/4/1978, quân Khmer Đỏ tràn vào xã Ba Chúc thuộc tỉnh An Giang, giết hại hơn ba nghìn dân thường. Nhà mồ Ba Chúc hiện lưu giữ hài cốt nạn nhân và là di tích để tưởng niệm, giáo dục về giá trị hoà bình.
Quân tình nguyện Việt Nam ở Campuchia đến năm nào?
Sau ngày 7/1/1979, quân tình nguyện Việt Nam ở lại theo đề nghị của chính quyền mới để giúp ngăn Khmer Đỏ quay lại. Đến năm 1989, Việt Nam hoàn tất rút toàn bộ quân tình nguyện về nước.
Làm sao tìm mộ người thân hy sinh ở chiến trường Campuchia?
Gia đình nên liên hệ cơ quan phụ trách chính sách người có công cấp tỉnh nơi cư trú để được hướng dẫn tra cứu theo kênh chính thức. Hoạt động quy tập hài cốt ở Campuchia vẫn đang tiếp tục, thông tin được cập nhật theo từng đợt.
Vì sao cuộc chiến này ít được nhắc trong sách phổ thông?
Cuộc chiến diễn ra ngay sau 1975, lại trùng với giai đoạn khó khăn về kinh tế và ngoại giao, nên trong thời gian dài ít tài liệu viết cho đại chúng. Gần đây báo chí và sách lịch sử đã nói nhiều hơn, nhất là vào các dịp kỷ niệm tròn năm.