KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Đường Hồ Chí Minh trên biển và những con tàu không số

Những con tàu gỗ, tàu sắt không số hiệu đã chở vũ khí từ miền Bắc vào các bến bí mật ven biển miền Nam, mở tuyến chi viện song song với Trường Sơn.

Small wooden fishing boat sailing on a dark choppy sea at dusk, low clouds over the horizon, silhouettes of two sailors on deck seen from far behind, cold blue light

Đường Hồ Chí Minh trên biển là tuyến vận tải bí mật bằng tàu biển, chở vũ khí và hàng hoá từ miền Bắc vào các bến bí mật dọc bờ biển miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ. Tuyến đường do Đoàn 759, về sau là Đoàn 125 Hải quân, đảm nhận; những con tàu không mang số hiệu, nguỵ trang thành tàu đánh cá, sẵn sàng tự huỷ để giữ bí mật nếu bị phát hiện. Chuyến tàu đầu tiên cập bến Vàm Lũng (Cà Mau) cuối năm 1962.

Nếu đường Trường Sơn là con đường trên đất liền mà nhiều người biết, thì con đường trên biển trong nhiều năm gần như không ai được nhắc tới vì tính bí mật của nó. Bài viết kể lại vì sao cần một tuyến đường biển, tuyến đường ra đời thế nào, những con tàu và con người trên đó đã làm việc ra sao, và các di tích còn lại hôm nay.

Vì sao cần một tuyến đường trên biển

Đầu những năm 1960, chiến trường Nam Bộ và Nam Trung Bộ rất cần vũ khí để đáp ứng thế tiến công sau Đồng Khởi. Đường Trường Sơn lúc đó còn là lối mòn gùi thồ, mất nhiều tháng mới tới được miền Tây Nam Bộ, mà khối lượng mỗi chuyến rất nhỏ. Những vùng như Cà Mau, Bến Tre, Trà Vinh, Bà Rịa lại nằm sát biển, cách xa điểm cuối của tuyến đường bộ.

Bờ biển Việt Nam dài, có nhiều cửa sông, rừng ngập mặn, vũng vịnh kín đáo. Nếu mở được tuyến tàu đi thẳng từ miền Bắc vào các bến ven biển phía nam, mỗi chuyến tàu có thể chở khối lượng bằng hàng nghìn người gùi, rút ngắn thời gian từ vài tháng xuống còn vài ngày. Đổi lại, rủi ro rất lớn: hải quân và không quân đối phương kiểm soát chặt vùng biển và bờ biển miền Nam.

Trước khi tuyến đường chính thức ra đời, một số chiếc thuyền từ các tỉnh Nam Bộ đã vượt biển ra Bắc, vừa báo cáo tình hình vừa dò đường, chứng minh việc đi lại bằng đường biển là có thể. Kinh nghiệm của những chuyến đi ấy được dùng khi tổ chức tuyến vận tải quy mô lớn hơn.

Ra đời: Đoàn 759 và chuyến tàu đầu tiên

Ngày 23/10/1961, Đoàn 759 được thành lập với nhiệm vụ tổ chức vận chuyển vũ khí bằng đường biển vào miền Nam. Đơn vị này về sau trở thành Đoàn 125 thuộc Quân chủng Hải quân, và ngày thành lập Đoàn 759 được lấy làm ngày truyền thống của đường Hồ Chí Minh trên biển.

Tháng 10/1962, chiếc tàu gỗ đầu tiên chở vũ khí rời bến ở Đồ Sơn, Hải Phòng, đi dọc vùng biển rồi vòng vào cập bến Vàm Lũng ở Cà Mau an toàn. Chuyến đi mở đầu cho hàng loạt chuyến tàu sau đó tới các bến ở Cà Mau, Bến Tre, Trà Vinh, Bà Rịa, Phú Yên, Khánh Hoà và nhiều nơi khác.

Ban đầu, tàu gỗ được đóng giống tàu đánh cá của ngư dân miền Nam để lẫn vào các đội thuyền. Về sau, tàu sắt có trọng tải lớn hơn được đưa vào hoạt động. Điểm chung của tất cả là không mang số hiệu, không có giấy tờ, thuỷ thủ mặc như ngư dân, và cái tên "tàu không số" ra đời từ đó.

Những nguyên tắc sống còn trên tàu không số

Giữ bí mật tuyệt đối. Thuỷ thủ không được kể với ai về nhiệm vụ, kể cả người thân. Lịch tàu, bến đến chỉ một số rất ít người biết. Nhiều năm sau chiến tranh, câu chuyện của những con tàu này mới được kể rộng rãi.

Nguỵ trang thành tàu cá. Tàu được sơn, trang bị như tàu đánh cá, có lưới, có cá, thuỷ thủ ăn mặc như ngư dân. Khi bị tàu tuần tra áp sát, họ phải ứng xử như người đánh cá bình thường.

Sẵn sàng tự huỷ. Mỗi tàu mang theo khối thuốc nổ để phá tàu nếu bị phát hiện và không thể thoát. Mục đích là không để vũ khí và bằng chứng về tuyến đường rơi vào tay đối phương. Nhiều thuỷ thủ đã hy sinh cùng con tàu của mình.

Đi theo thời tiết xấu. Tàu thường chọn đi vào những ngày biển động, trời mù, đêm không trăng, khi máy bay và tàu tuần tra khó hoạt động. Điều đó cũng có nghĩa là đối mặt với sóng gió nguy hiểm trên những con tàu nhỏ.

Phối hợp với bến bãi. Ở đầu nhận, lực lượng địa phương giữ bến, làm tín hiệu, bốc dỡ thật nhanh trong đêm, giấu hàng vào rừng ngập mặn hay kênh rạch và xoá dấu vết trước khi trời sáng.

Sự kiện Vũng Rô và những năm khó khăn

Tháng 2/1965, một con tàu không số đang dỡ hàng ở vịnh Vũng Rô, Phú Yên (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk) bị máy bay đối phương phát hiện. Sau sự kiện này, tuyến vận tải bí mật bị lộ. Phía Mỹ lập tức tăng cường mạnh mẽ lực lượng tuần tra, kiểm soát vùng biển, theo dõi tàu thuyền ra vào bờ biển miền Nam.

Từ đó, hoạt động của tàu không số khó khăn hơn nhiều. Tàu phải đi xa ra hải phận quốc tế, đi vòng nhiều ngày để tránh tuần tra, rồi mới tìm cách vào bờ. Nhiều chuyến tàu bị phát hiện giữa đường; có chuyến phải quay về, có chuyến phải phá tàu giữa biển. Có những giai đoạn số chuyến tàu vào được bến giảm đi rất nhiều.

Dù vậy, tuyến đường không bị cắt đứt hoàn toàn. Đơn vị liên tục thay đổi cách đi, cách nguỵ trang, mở các bến mới, phối hợp với các tuyến khác, và tiếp tục hoạt động tới năm 1975. Sau Hiệp định Pa-ri năm 1973, việc vận chuyển trên biển có điều kiện thuận lợi hơn.

Hành trình của một chuyến tàu không số

Mỗi chuyến tàu là một chiến dịch nhỏ được chuẩn bị kỹ lưỡng. Qua hồi ký của thuỷ thủ và tài liệu của đơn vị, có thể hình dung hành trình điển hình theo các chặng sau:

  1. Ở bến xuất phát phía bắc, hàng được xếp xuống hầm tàu trong đêm, phía trên phủ lưới, cá, đồ nghề đánh bắt. Thuỷ thủ nhận lệnh, nhận bến đến và tín hiệu liên lạc, không mang theo giấy tờ riêng.
  2. Tàu rời bến lặng lẽ, đi ra xa bờ, hoà vào các luồng tàu thuyền đánh cá hoặc chọn đường vòng qua vùng biển rộng để tránh tàu tuần tra. Có chuyến đi vòng nhiều ngày liền trước khi quay mũi vào bờ.
  3. Khi tới vùng biển phía nam, tàu chờ thời điểm thích hợp, thường là đêm tối trời, thuỷ triều thuận, để tiếp cận bờ. Thuỷ thủ quan sát tín hiệu đèn hoặc lửa từ bến nhận; sai tín hiệu là phải quay ra.
  4. Tàu vào cửa sông hay vũng vịnh, lực lượng ở bến nhanh chóng chèo xuồng ra nhận hàng, chuyển vào rừng đước, rừng tràm, kênh rạch. Toàn bộ việc bốc dỡ phải xong trước khi trời sáng.
  5. Tàu rút ra biển, xoá dấu vết, quay về bắc hoặc nằm chờ ở nơi kín đáo. Mỗi chuyến trở về an toàn đều là một chuyến may mắn.

Chỉ cần một khâu sai, như tín hiệu không khớp, thời tiết đổi bất ngờ hay một chiếc máy bay tuần tra bay ngang, cả chuyến có thể thất bại. Chính vì vậy, kỷ luật và sự bình tĩnh của thuỷ thủ được đặt lên hàng đầu.

Những con người trên tuyến đường

Thuỷ thủ tàu không số phần lớn là những người lính trẻ, nhiều người quê ở miền Nam tập kết ra Bắc, thông thuộc vùng biển và bờ bãi quê mình. Họ sống trên con tàu chật hẹp nhiều ngày liền, vừa chống chọi sóng gió, vừa căng thẳng vì có thể bị phát hiện bất cứ lúc nào.

Ở các bến nhận, cán bộ, chiến sĩ và người dân địa phương góp phần quan trọng không kém. Họ đón tàu trong đêm, chèo xuồng ra nhận hàng, gánh vác vũ khí vào sâu trong rừng đước, rừng tràm, che giấu dấu vết và giữ kín bí mật nhiều năm. Có những gia đình cả nhà cùng tham gia giữ bến.

Nhiều người trên tuyến đường đã được phong danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, và chính Đoàn 125 cũng nhận danh hiệu này. Nhưng cũng có rất nhiều người hy sinh trên biển, không còn phần mộ; tên họ được ghi trên các bia tưởng niệm ở những bến cũ.

Một số di tích của đường Hồ Chí Minh trên biển

Các bến cũ dọc bờ biển nay được công nhận di tích, dựng bia hoặc nhà trưng bày. Bảng dưới liệt kê một số địa điểm được nhắc nhiều; tên tỉnh ghi theo đơn vị hành chính sau sắp xếp năm 2025.

Địa điểmVai tròNay thuộc
Bến K15 Đồ SơnĐiểm xuất phát của nhiều chuyến tàu không sốThành phố Hải Phòng
Bến Vàm LũngNơi cập bến của chuyến tàu đầu tiên cuối năm 1962Tỉnh Cà Mau
Vịnh Vũng RôBến bí mật, nơi xảy ra sự kiện tháng 2/1965Tỉnh Đắk Lắk
Bến Thạnh PhongMột trong các bến nhận vũ khí ở vùng ven biển Bến TreTỉnh Vĩnh Long
Bến Lộc AnBến nhận vũ khí ở vùng biển Bà RịaThành phố Hồ Chí Minh

Ngoài các bến trên còn nhiều bến khác ở các tỉnh ven biển miền Trung và Nam Bộ. Khi đi thăm, nên hỏi ban quản lý di tích địa phương về đường đi, giờ mở cửa và tên xã sau sắp xếp hành chính.

Ý nghĩa của đường Hồ Chí Minh trên biển

Tuyến đường biển cung cấp khối lượng vũ khí quan trọng cho các chiến trường xa nhất ở Nam Bộ và Nam Trung Bộ, đặc biệt trong những năm đầu của "Chiến tranh đặc biệt", khi đường Trường Sơn chưa đủ sức vươn tới. Nhiều trận đánh ở vùng đồng bằng sông Cửu Long được trang bị bằng vũ khí đến từ những con tàu không số.

Cùng với đường Trường Sơn trên bộ, tuyến đường biển tạo thành hai mạch chi viện song song, khiến đối phương không thể cắt đứt hoàn toàn sự liên lạc giữa hai miền. Kinh nghiệm đi biển bí mật của Đoàn 125 cũng được phát huy khi lực lượng hải quân tham gia giải phóng các đảo ở Trường Sa năm 1975.

Ngày nay, câu chuyện tàu không số được kể lại trong nhiều cuốn sách, phim tài liệu và các khu trưng bày. Ghé thăm một bến cũ, đứng giữa rừng đước hay bên một vũng vịnh yên ả, người đi dễ hình dung những đêm dỡ hàng trong im lặng và sự dũng cảm lặng lẽ của những người lính biển.

Câu hỏi thường gặp

Đường Hồ Chí Minh trên biển ra đời khi nào?

Ngày 23/10/1961, Đoàn 759 được thành lập để tổ chức vận chuyển vũ khí bằng đường biển vào miền Nam. Ngày này được lấy làm ngày truyền thống của đường Hồ Chí Minh trên biển.

Vì sao gọi là "tàu không số"?

Các con tàu không mang số hiệu, không có giấy tờ, nguỵ trang như tàu đánh cá và thuỷ thủ ăn mặc như ngư dân để giữ bí mật. Từ đó chúng được gọi là tàu không số.

Chuyến tàu đầu tiên cập bến ở đâu?

Tháng 10/1962, chiếc tàu gỗ đầu tiên chở vũ khí rời Đồ Sơn, Hải Phòng và cập bến Vàm Lũng ở Cà Mau an toàn, mở đầu cho hàng loạt chuyến tàu sau đó.

Sự kiện Vũng Rô năm 1965 là gì?

Tháng 2/1965, một tàu không số đang dỡ hàng tại vịnh Vũng Rô, Phú Yên bị máy bay đối phương phát hiện, làm lộ tuyến vận tải bí mật. Sau đó Mỹ tăng cường tuần tra, khiến việc vận chuyển khó khăn hơn nhiều.

Vì sao các tàu không số mang theo thuốc nổ?

Để tự phá huỷ tàu nếu bị phát hiện mà không thể thoát, nhằm không để vũ khí và bằng chứng về tuyến đường rơi vào tay đối phương. Nhiều thuỷ thủ đã hy sinh cùng con tàu.

Có thể tham quan di tích tàu không số ở đâu?

Một số địa điểm được nhắc nhiều là bến K15 Đồ Sơn ở Hải Phòng, bến Vàm Lũng ở Cà Mau và vịnh Vũng Rô. Nên hỏi ban quản lý di tích địa phương về giờ mở cửa trước khi đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138