Đồi A1 là cao điểm quan trọng nhất trong dãy đồi phía Đông khu trung tâm tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ; trận tiến công vào đây bắt đầu tối 30/3/1954, giằng co hơn một tháng và chỉ kết thúc rạng sáng 7/5 sau khi khối bộc phá gần một tấn được kích nổ trong lòng đồi tối 6/5. Đây là trận đánh dài ngày và ác liệt nhất của chiến dịch, nơi hai bên giành giật từng mét đất.
Bài này giải thích vì sao A1 quan trọng, công sự trên đồi có gì đặc biệt, trận đánh diễn ra qua những giai đoạn nào, đường hầm và khối bộc phá được chuẩn bị ra sao, và đồi A1 hôm nay còn giữ những dấu tích gì cho người đến viếng.
Vì sao đồi A1 là chìa khoá của khu trung tâm
Dãy cao điểm phía Đông gồm các đồi E1, D1, C1, A1, nằm sát bờ đông sông Nậm Rốm, nhìn thẳng xuống khu trung tâm Mường Thanh. Trong đó A1 ở gần hầm chỉ huy của De Castries nhất. Từ đỉnh A1 có thể quan sát gần như toàn bộ cánh đồng, các trận địa pháo, sân bay và khu chỉ huy. Ai giữ A1 thì nắm được tầm mắt và tầm hoả lực trên cả khu trung tâm.
Phía Pháp hiểu rõ điều đó nên biến A1 thành cứ điểm kiên cố nhất của dãy đồi. Phía ta cũng xác định đây là mục tiêu then chốt của đợt hai. Nếu chiếm được A1 sớm, khu trung tâm sẽ mất lá chắn phía Đông và có thể bị đánh từ trên cao xuống. Chính vì cả hai bên cùng coi A1 là điểm sống còn, trận đánh ở đây trở thành cuộc giằng co dai dẳng nhất của chiến dịch, kéo dài từ đầu đợt hai tới tận đêm trước ngày kết thúc. Trong tài liệu nước ngoài, đồi này mang một tên khác do phía Pháp đặt; người đọc nên đối chiếu sơ đồ để khỏi nhầm.
Công sự trên đồi A1 có gì đặc biệt
Đồi A1 không cao lắm nhưng sườn dốc, đỉnh hẹp. Trên đồi có một hầm ngầm kiên cố, nắp dày, đủ sức chịu được đạn pháo cỡ lớn, cùng hệ thống hào giao thông chằng chịt, các ụ súng, lô cốt và nhiều lớp dây thép gai, bãi mìn ở sườn đồi. Lực lượng giữ đồi được tăng cường liên tục từ khu trung tâm, có pháo và xe tăng yểm trợ từ dưới cánh đồng.
Cái khó lớn nhất là hầm ngầm trên đỉnh: pháo bắn vào không phá được, bộ binh tràn lên chiếm được phần lớn mặt đồi nhưng không diệt được lực lượng ẩn trong hầm. Từ hầm, đối phương phản kích ra, phối hợp với quân tăng viện từ dưới lên, đẩy bộ đội ta lùi lại. Bởi vậy suốt nhiều tuần, đồi A1 ở trong tình trạng mỗi bên giữ một phần, hai tuyến hào cách nhau chỉ vài chục mét, có đoạn còn gần hơn. Mỗi đêm đều có những trận đánh nhỏ, ném lựu đạn qua lại, tranh từng ụ đất.
Những ngày đầu: tiến công đêm 30/3 và cuộc giằng co
Tối 30/3/1954, cùng lúc với các mũi đánh vào E1, D1, C1, các đơn vị của Đại đoàn 316 tiến công đồi A1. Bộ đội nhanh chóng chiếm được phần lớn ngọn đồi, nhưng bị chặn lại trước hầm ngầm kiên cố trên đỉnh. Đối phương dồn lực lượng dự bị, kể cả lính dù, phản kích liên tục để giành lại các vị trí đã mất.
Trong những ngày đầu tháng 4, A1 đổi chủ từng phần nhiều lần. Các đơn vị ta được thay phiên, bổ sung, nhưng cách đánh xung phong trực diện không giải quyết được hầm ngầm. Tổn thất hai bên đều lớn. Đến giữa tháng 4, thế trận trên đồi tạm ổn định: ta giữ một phần sườn và mặt đồi, đối phương giữ đỉnh với hầm ngầm, hai bên đối mặt nhau qua những đoạn hào chỉ cách nhau một quãng ném lựu đạn. Sự giằng co ấy giữ chân một phần lớn lực lượng dự bị của tập đoàn cứ điểm, làm họ không thể dồn sức cho những hướng khác, trong khi vòng vây quanh sân bay vẫn được siết chặt.
Đường hầm luồn vào lòng đồi
Để giải quyết hầm ngầm, bộ chỉ huy chiến dịch quyết định một cách đánh khác: đào đường hầm từ trận địa ta luồn sâu vào lòng đồi, đặt một khối bộc phá lớn ngay dưới công sự đối phương rồi kích nổ. Nhiệm vụ được giao cho công binh, phối hợp với bộ binh giữ trận địa phía trên.
Đường hầm được đào hoàn toàn bằng công cụ thô sơ, trong lòng đất đồi cứng, ngay dưới chân đối phương. Lối vào phải giấu kỹ, đất đào ra phải mang đi đổ chỗ khác để không lộ. Không khí trong hầm ngột ngạt, người đào thay phiên nhau từng ca ngắn; đèn chiếu sáng hạn chế, có lúc phải đào trong bóng tối. Đối phương nghi ngờ, nhiều lần bắn phá và tìm cách dò lối vào, nhưng không phá được. Sau khoảng hai tuần, đường hầm dài vài chục mét đã tới vị trí dự kiến. Khối thuốc nổ gần một tấn được chuyển vào từng phần, sắp đặt cẩn thận trong buồng nổ ở cuối đường hầm.
Tối 6/5: tiếng nổ và trận đánh cuối cùng trên đồi
Tối 6/5/1954, trong đợt tấn công thứ ba, khối bộc phá trong lòng đồi A1 được kích nổ. Tiếng nổ làm rung chuyển cả khu vực, phá huỷ một phần công sự và gây hỗn loạn trong lực lượng giữ đồi. Bộ binh ta lập tức xung phong từ nhiều hướng lên đỉnh đồi.
Dù vậy, đối phương vẫn chống cự quyết liệt từ những phần công sự còn lại. Trận đánh kéo dài suốt đêm, giành giật từng ụ súng, từng đoạn hào. Đến khoảng rạng sáng 7/5, bộ đội làm chủ hoàn toàn đồi A1. Với việc mất A1, khu trung tâm không còn điểm tựa nào ở phía Đông, hầm chỉ huy của De Castries nằm phơi ra dưới tầm quan sát và hoả lực của ta. Chỉ hơn nửa ngày sau, chiều 7/5, các đơn vị được lệnh tổng công kích, tiến vào khu trung tâm và kết thúc chiến dịch. Vì thế nhiều tài liệu coi trận A1 là trận then chốt mở đường cho thắng lợi cuối cùng.
A1 và C1: hai cuộc giằng co song song ở phía Đông
Đồi A1 không phải nơi duy nhất ở phía Đông bị giằng co lâu ngày. Ngay bên cạnh, đồi C1 cũng là cao điểm bị tiến công từ tối 30/3 và rơi vào tình trạng mỗi bên giữ một phần trong suốt tháng 4. Hai tuyến hào trên C1 có nơi chỉ cách nhau một quãng ngắn, bộ đội và đối phương nghe được tiếng nhau. Những trận đánh nhỏ diễn ra hằng đêm, tranh từng ụ đất, từng đoạn giao thông hào.
Hai cuộc giằng co song song này khiến lực lượng dự bị của tập đoàn cứ điểm bị hút về phía Đông, phải liên tục tung quân phản kích lên các sườn đồi. Trong khi đó, ở phía Tây và quanh sân bay, các đơn vị khác của ta lấn hào, thu hẹp dần khu trung tâm. Có thể hình dung tháng 4/1954 như một cuộc kéo co: đối phương dồn sức giữ đỉnh các cao điểm phía Đông, còn vòng vây ở những hướng khác cứ thế siết lại từng ngày. Đến đợt ba, khi các cứ điểm phía Đông lần lượt bị tiêu diệt, trong đó có C1 và cuối cùng là A1, lực lượng dự bị của đối phương đã kiệt, không còn khả năng cứu vãn.
Bài học quân sự rút ra từ trận đồi A1
Kiên trì bám trụ. Dù không chiếm được đỉnh đồi trong đợt đầu, việc giữ vững phần đã chiếm giúp ta có bàn đạp để đào hầm, đồng thời giữ chân lực lượng dự bị của đối phương suốt tháng 4.
Đổi cách đánh khi cách cũ không hiệu quả. Xung phong trực diện nhiều lần không giải quyết được hầm ngầm; chuyển sang đào hầm, đặt bộc phá là cách đánh mới, phù hợp với điều kiện cụ thể của trận địa.
Phối hợp công binh và bộ binh. Thành công của khối bộc phá là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ: bộ binh giữ trận địa phía trên, công binh đào hầm bên dưới, sau tiếng nổ bộ binh xung phong ngay.
Một mắt xích của cả chiến dịch. A1 không đứng riêng: nó thất thủ trong lúc các cứ điểm khác cũng bị đánh, khiến đối phương không còn lực lượng để cứu. Thắng lợi ở A1 là thắng lợi của cả thế trận.
Đồi A1 hôm nay
Ngày nay đồi A1 là một trong những điểm di tích được thăm viếng nhiều nhất ở tỉnh Điện Biên. Trên đồi còn hố bộc phá lớn, nay cỏ đã phủ, cùng một phần hầm ngầm, các đoạn hào được tu bổ, xác một chiếc xe tăng của đối phương và đài tưởng niệm. Chân đồi là nghĩa trang liệt sĩ A1, nơi an nghỉ của nhiều chiến sĩ đã hy sinh trong chiến dịch, và gần đó là Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.
Khi lên đồi, nên đi chậm, đọc các bảng chỉ dẫn và đứng ở đỉnh nhìn về hướng hầm De Castries để thấy khoảng cách ngắn đến bất ngờ. Hố bộc phá và các đoạn hào là nơi tưởng niệm, không nên trèo lên xác xe tăng hay leo vào những phần công sự chưa mở cho khách. Ăn mặc lịch sự, nói khẽ và dành một phút đứng lặng ở đài tưởng niệm là cách tôn trọng giản dị nhất đối với những người đã nằm lại nơi này. Giờ mở cửa và quy định tham quan nên kiểm với ban quản lý di tích hiện hành trước khi đến.
Câu hỏi thường gặp
Trận đánh đồi A1 kéo dài bao lâu?
Trận tiến công đồi A1 bắt đầu tối 30/3/1954, đầu đợt hai, và kết thúc rạng sáng 7/5/1954, tức là giằng co hơn một tháng. Đây được coi là trận dài ngày và ác liệt nhất của chiến dịch Điện Biên Phủ.
Vì sao đồi A1 khó đánh như vậy?
Đồi A1 có hầm ngầm kiên cố trên đỉnh mà pháo không phá được, nhiều lớp rào và hào, lại được lực lượng dự bị từ khu trung tâm liên tục phản kích lên. Bộ đội chiếm được phần lớn mặt đồi nhưng không diệt được lực lượng trong hầm.
Khối bộc phá ở đồi A1 nặng bao nhiêu?
Theo cách trình bày phổ biến của các bảo tàng và tài liệu Việt Nam, khối bộc phá đặt trong đường hầm luồn vào lòng đồi A1 nặng gần một tấn và được kích nổ tối 6/5/1954.
Đường hầm ở đồi A1 được đào như thế nào?
Công binh đào đường hầm từ trận địa ta luồn vào lòng đồi bằng công cụ thô sơ, giấu lối vào, mang đất đi đổ nơi khác để không lộ, thay ca liên tục trong điều kiện ngột ngạt. Sau khoảng hai tuần, đường hầm tới vị trí đặt bộc phá.
Đồi A1 có ý nghĩa gì với kết quả chiến dịch?
Mất đồi A1, khu trung tâm không còn điểm tựa ở phía Đông và hầm chỉ huy De Castries nằm dưới tầm quan sát, hoả lực của ta. Chiều 7/5, chỉ hơn nửa ngày sau, chiến dịch kết thúc bằng cuộc tổng công kích.
Đến đồi A1 hôm nay xem được gì?
Có thể xem hố bộc phá, một phần hầm ngầm, các đoạn hào, xác xe tăng của đối phương và đài tưởng niệm. Chân đồi có nghĩa trang liệt sĩ A1, gần Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ. Nên kiểm giờ mở cửa với ban quản lý.