"Điện Biên Phủ trên không" là tên gọi trận chiến 12 ngày đêm từ 18 đến 29/12/1972, khi quân và dân miền Bắc, trọng tâm là Hà Nội và Hải Phòng, đánh bại cuộc tập kích chiến lược bằng máy bay B-52 của Mỹ. Theo sử liệu Việt Nam, 81 máy bay Mỹ bị bắn rơi, trong đó có 34 chiếc B-52. Thất bại này buộc Mỹ tuyên bố ngừng ném bom từ vĩ tuyến 20 trở ra ngày 30/12/1972 và trở lại bàn đàm phán, dẫn tới Hiệp định Pa-ri ngày 27/1/1973.
Cái tên được chọn để so sánh tầm vóc với chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954: một trận quyết định làm thay đổi cục diện, lần này diễn ra trên bầu trời. Bài viết kể lại bối cảnh dẫn tới cuộc tập kích, cách miền Bắc chuẩn bị, diễn biến 12 ngày đêm, những mất mát của dân thường, ý nghĩa và những nơi còn lưu dấu sự kiện hôm nay.
Bối cảnh: từ bản dự thảo tháng 10 tới cuộc tập kích
Tháng 10/1972, sau nhiều vòng đàm phán, phía Việt Nam và phía Mỹ ở Pa-ri đã thoả thuận được văn bản dự thảo hiệp định chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, phía Mỹ sau đó trì hoãn ký kết, đưa ra nhiều đòi hỏi sửa đổi nội dung đã thoả thuận. Cuộc đàm phán rơi vào bế tắc.
Để ép phía Việt Nam chấp nhận các yêu cầu mới, tối 18/12/1972, Tổng thống Mỹ ra lệnh mở cuộc tập kích chiến lược bằng không quân vào Hà Nội, Hải Phòng và nhiều địa phương miền Bắc, phía Mỹ gọi là chiến dịch Linebacker II. Lực lượng chủ yếu là máy bay ném bom chiến lược B-52, loại máy bay chưa từng được dùng ồ ạt vào một thành phố lớn như vậy, cùng nhiều loại máy bay chiến thuật đi kèm.
Mục tiêu được tuyên bố là đánh vào các cơ sở quân sự, giao thông, kinh tế. Nhưng việc ném bom rải thảm xuống các khu đông dân đã gây ra tàn phá lớn cho nhà cửa, bệnh viện, trường học và cái chết của rất nhiều dân thường.
Chuẩn bị từ nhiều năm trước
Lực lượng phòng không miền Bắc không bị bất ngờ hoàn toàn. Từ những năm cuối thập niên 1960, theo nhiều hồi ký của các cán bộ chỉ huy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhắc nhở rằng sớm muộn Mỹ sẽ dùng B-52 đánh Hà Nội, và phải chuẩn bị trước cách đánh loại máy bay này.
Quân chủng Phòng không – Không quân đã nghiên cứu đặc điểm của B-52 và các thủ đoạn gây nhiễu điện tử mà máy bay Mỹ thường dùng. Các bộ đội tên lửa tìm cách nhận ra mục tiêu thật giữa màn nhiễu dày đặc trên màn hiện sóng, đúc kết thành những cách đánh riêng. Một số đơn vị đã được đưa vào vùng chiến trường phía nam khu Bốn để đánh thử B-52 trước đó.
Đầu tháng 12/1972, Hà Nội tổ chức sơ tán phần lớn người già, trẻ em và những người không có nhiệm vụ ra khỏi nội thành. Dọc các tuyến phố, hầm trú ẩn cá nhân được đào sẵn trên vỉa hè. Lực lượng dân quân tự vệ, cứu thương, cứu hoả của các khu phố được tổ chức sẵn sàng. Việc chuẩn bị này giúp giảm thiệt hại về người khi cuộc tập kích bắt đầu.
Diễn biến 12 ngày đêm
Tối 18/12/1972, những tốp B-52 đầu tiên bay vào đánh Hà Nội. Ngay trong đêm đầu tiên, lực lượng phòng không đã bắn rơi B-52, trong đó có chiếc rơi tại chỗ ở ngoại thành. Đây là tin quan trọng, củng cố niềm tin rằng loại máy bay được coi là "pháo đài bay" có thể bị bắn hạ.
Trong những đêm tiếp theo, các đợt tập kích liên tục nhắm vào Hà Nội, Hải Phòng, Thái Nguyên và nhiều nơi khác, có đêm kéo dài nhiều đợt. Bộ đội tên lửa, pháo cao xạ, không quân tiêm kích và dân quân tự vệ phối hợp đánh trả. Lực lượng tên lửa giữ vai trò chủ lực trong việc bắn rơi B-52, còn không quân tiêm kích xuất kích đánh các tốp máy bay đi kèm và cả B-52.
Đêm 26/12 là đêm có cường độ tập kích lớn nhất, nhiều khu phố bị đánh phá nặng nề, trong đó có phố Khâm Thiên. Lực lượng phòng không cũng đạt kết quả cao nhất trong đêm này. Đêm 27/12, phi công Phạm Tuân lái máy bay MiG-21 bắn rơi một chiếc B-52, và cũng trong đêm ấy một chiếc B-52 rơi xuống hồ Hữu Tiệp ở khu Ngọc Hà, giữa lòng Hà Nội.
Sau 12 ngày đêm, ngày 30/12/1972, Mỹ tuyên bố ngừng ném bom miền Bắc từ vĩ tuyến 20 trở ra và đề nghị nối lại đàm phán. Theo sử liệu Việt Nam, tổng cộng 81 máy bay Mỹ đã bị bắn rơi, trong đó có 34 chiếc B-52, nhiều phi công bị bắt.
Bài toán màn nhiễu: vì sao bắn B-52 khó
B-52 là máy bay ném bom chiến lược bay ở độ cao lớn, mang khối lượng bom rất nặng, thường bay theo đội hình ba chiếc. Điều làm nó khó bị bắn hạ không chỉ là độ cao mà là hệ thống gây nhiễu điện tử rất mạnh mang theo trên máy bay và trên các máy bay chuyên gây nhiễu đi kèm. Khi bị nhiễu, màn hiện sóng của trận địa tên lửa phủ đầy những vệt sáng, khó biết đâu là mục tiêu thật.
Các kíp chiến đấu tên lửa phải học cách đọc màn nhiễu ấy: tìm ra những dấu hiệu riêng giúp phân biệt vị trí thật của B-52 giữa dải nhiễu, chọn thời điểm phóng thích hợp, phối hợp nhiều đài để xác định mục tiêu. Kinh nghiệm này được đúc kết thành tài liệu hướng dẫn và luyện tập trong nhiều tháng trước tháng 12/1972.
Ngoài ra, đi kèm B-52 là hàng trăm lượt máy bay chiến thuật làm nhiệm vụ đánh áp chế trận địa tên lửa, bắn tên lửa chống ra-đa, thả nhiễu. Bộ đội tên lửa vì thế vừa phải tìm B-52 vừa phải giữ trận địa trước các đợt đánh phá trực tiếp. Sau mỗi đêm, các đơn vị rút kinh nghiệm, điều chỉnh cách đánh, nên hiệu quả tăng dần qua những đêm sau.
Những lực lượng làm nên chiến thắng
Bộ đội tên lửa. Các tiểu đoàn tên lửa phòng không là lực lượng chủ lực bắn rơi B-52, bám trận địa giữa bom rải thảm, vượt qua màn nhiễu điện tử để phát hiện và khoá mục tiêu.
Không quân tiêm kích. Các phi công MiG-21 xuất kích trong đêm, đánh các tốp máy bay hộ tống và tìm cách tiếp cận B-52. Nhiều phi công đã chiến đấu và hy sinh trong những ngày này.
Pháo cao xạ. Các đơn vị pháo cao xạ đánh máy bay chiến thuật bay thấp, bảo vệ trận địa tên lửa, các cầu, nhà máy và khu dân cư.
Dân quân tự vệ. Tự vệ các nhà máy, khu phố vừa đánh trả máy bay bay thấp bằng súng bộ binh, vừa cứu sập, cứu thương, dập lửa, giữ trật tự.
Người dân Hà Nội, Hải Phòng. Người ở lại thành phố giữ sản xuất, tiếp tế cho trận địa, đào bới cứu người trong đổ nát. Nhiều gia đình sơ tán nhưng vẫn có người ở lại làm nhiệm vụ.
Mất mát của dân thường: Khâm Thiên, Bạch Mai
Đêm 22/12/1972, Bệnh viện Bạch Mai, bệnh viện lớn nhất miền Bắc lúc đó, bị trúng bom. Nhiều khu nhà bị phá huỷ, nhiều y bác sĩ và bệnh nhân thiệt mạng. Dù vậy, những người còn lại vẫn tiếp tục cứu chữa người bị thương ngay trong những ngày sau đó.
Đêm 26/12/1972, phố Khâm Thiên bị bom rải thảm, hàng loạt nhà cửa bị san phẳng và rất nhiều người dân thiệt mạng. Ngày nay, trên phố Khâm Thiên có đài tưởng niệm với hình ảnh người mẹ bế đứa con đã mất, là nơi người Hà Nội đến thắp hương mỗi dịp cuối tháng 12.
Hải Phòng, Thái Nguyên và nhiều nơi khác cũng chịu thiệt hại về người và của. Khi nhắc đến "Điện Biên Phủ trên không", sử sách Việt Nam luôn đặt chiến công của lực lượng phòng không bên cạnh sự hy sinh của dân thường, như hai mặt không thể tách rời của 12 ngày đêm ấy.
Ý nghĩa của chiến thắng
Chiến thắng đánh bại cuộc tập kích chiến lược bằng không quân lớn nhất của Mỹ vào miền Bắc, làm thất bại ý đồ dùng sức mạnh B-52 để ép phía Việt Nam chấp nhận các điều kiện mới trên bàn đàm phán. Ngay sau đó, ngày 8/1/1973, cuộc đàm phán được nối lại, và ngày 27/1/1973 Hiệp định Pa-ri được ký với nội dung cơ bản như bản dự thảo tháng 10/1972.
Về quân sự, đây là lần đầu tiên B-52 bị bắn rơi với số lượng lớn như vậy trong một chiến dịch, cho thấy trình độ của lực lượng phòng không Việt Nam và hiệu quả của cách đánh tự tìm ra. Về tinh thần, chiến thắng khẳng định ý chí không khuất phục trước sức mạnh quân sự lớn hơn nhiều lần.
Thắng lợi này mở đường cho việc quân Mỹ rút hết khỏi miền Nam theo Hiệp định Pa-ri, tạo điều kiện cho bước tiếp theo là Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975.
Những nơi lưu dấu 12 ngày đêm ở Hà Nội
Người muốn tìm hiểu "Điện Biên Phủ trên không" có thể đến một số địa điểm ở Hà Nội. Nên kiểm giờ mở cửa và giá vé hiện hành trước khi đi:
- Bảo tàng Chiến thắng B-52: trưng bày hiện vật, tư liệu về 12 ngày đêm, có khu trưng bày ngoài trời với các bệ phóng tên lửa, máy bay MiG-21 và phần xác máy bay Mỹ.
- Hồ Hữu Tiệp: phần xác chiếc B-52 rơi đêm 27/12/1972 vẫn nằm giữa hồ nhỏ trong khu dân cư, nay là di tích.
- Đài tưởng niệm Khâm Thiên: trên phố Khâm Thiên, tưởng nhớ những người dân thiệt mạng đêm 26/12/1972.
- Bệnh viện Bạch Mai: có bia tưởng niệm các y bác sĩ, nhân viên và bệnh nhân thiệt mạng đêm 22/12/1972.
- Bảo tàng Phòng không – Không quân: trưng bày về lực lượng phòng không, không quân qua các thời kỳ, trong đó có 12 ngày đêm.
- Đưa trẻ đi: kể cho trẻ về lòng dũng cảm và tình người trong những ngày bom đạn, tránh mô tả chi tiết đau thương.
Mỗi dịp cuối tháng 12, Hà Nội tổ chức các hoạt động kỷ niệm chiến thắng, thắp nến tưởng niệm ở Khâm Thiên. Tham dự những buổi lễ ấy là cách gần gũi để hiểu sự kiện bằng ký ức của chính người Hà Nội.
Câu hỏi thường gặp
Điện Biên Phủ trên không diễn ra khi nào?
Trận chiến diễn ra trong 12 ngày đêm, từ tối 18/12 đến hết ngày 29/12/1972, chủ yếu trên bầu trời Hà Nội và Hải Phòng. Ngày 30/12/1972, Mỹ tuyên bố ngừng ném bom từ vĩ tuyến 20 trở ra.
Vì sao gọi là "Điện Biên Phủ trên không"?
Tên gọi so sánh tầm vóc của chiến thắng với Điện Biên Phủ năm 1954: một trận quyết định buộc đối phương phải chấp nhận kết thúc chiến tranh trên bàn đàm phán, lần này diễn ra trên bầu trời.
Bao nhiêu máy bay B-52 bị bắn rơi?
Theo sử liệu Việt Nam, trong 12 ngày đêm có 81 máy bay Mỹ bị bắn rơi, trong đó có 34 chiếc B-52. Tài liệu phía Mỹ đưa ra con số khác; khi dẫn số liệu nên ghi rõ nguồn.
Phố Khâm Thiên bị ném bom ngày nào?
Phố Khâm Thiên bị B-52 rải thảm đêm 26/12/1972, nhiều nhà cửa bị san phẳng và rất nhiều người dân thiệt mạng. Hiện trên phố có đài tưởng niệm các nạn nhân.
Xác máy bay B-52 ở hồ Hữu Tiệp có từ khi nào?
Chiếc B-52 bị bắn rơi đêm 27/12/1972 và một phần xác máy bay rơi xuống hồ Hữu Tiệp ở khu Ngọc Hà. Phần xác ấy được giữ lại làm di tích cho tới nay.
Chiến thắng 12 ngày đêm dẫn tới kết quả gì?
Mỹ phải ngừng ném bom, nối lại đàm phán từ ngày 8/1/1973 và ký Hiệp định Pa-ri ngày 27/1/1973 với nội dung cơ bản như bản dự thảo đã thoả thuận từ tháng 10/1972.