KhangChien.comKháng Chiến
Nhân vật và anh hùng kháng chiến

Đặng Thùy Trâm và cuốn nhật ký thời chiến: đọc để hiểu thế hệ ra trận

Bác sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh năm 1970 ở Đức Phổ, Quảng Ngãi. Cuốn nhật ký được một người lính Mỹ giữ lại 35 năm và in năm 2005. Đọc nó thế nào cho đúng.

Small thatched field clinic hidden under jungle canopy in central Vietnam hills, wooden bed and medicine shelves, morning light through leaves, nobody in frame

Đặng Thùy Trâm (1942–1970) là bác sĩ quê Huế, lớn lên ở Hà Nội, tình nguyện vào chiến trường Quảng Ngãi và hy sinh ngày 22/6/1970 khi phụ trách bệnh xá ở vùng Đức Phổ. Hai cuốn nhật ký chị viết từ năm 1968 đến 1970 được một sĩ quan quân báo Mỹ giữ lại, trao trả gia đình năm 2005 và in thành sách cùng năm, tạo nên một hiện tượng đọc hiếm có. Năm 2006, chị được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Bài này kể ngắn về cuộc đời chị, hành trình kỳ lạ của cuốn nhật ký, và gợi ý cách đọc nó: không như một văn bản tuyên truyền, cũng không như một cuốn tiểu thuyết, mà như lời một người trẻ thật sự viết cho chính mình giữa chiến tranh. Bài thuật ý, không trích nguyên văn nhật ký.

Từ một gia đình trí thức Hà Nội đến chiến trường

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26/11/1942 tại Huế, trong một gia đình trí thức: cha là bác sĩ, mẹ làm dược sĩ. Chị lớn lên ở Hà Nội, học giỏi, yêu văn chương, thi vào Trường Đại học Y Hà Nội và tốt nghiệp năm 1966. Với một sinh viên y khoa xuất sắc, con đường ở lại Hà Nội học tiếp chuyên khoa là hoàn toàn mở.

Chị chọn đi ngược lại: tình nguyện vào chiến trường miền Nam. Cuối năm 1966, chị lên đường vượt Trường Sơn, đầu năm 1967 tới Quảng Ngãi. Lựa chọn ấy không hiếm trong thế hệ sinh viên miền Bắc thời đó: rất nhiều người tình nguyện ra trận, kể cả những người được miễn hoặc hoãn.

Vào tới Quảng Ngãi, chị được phân công về bệnh xá huyện Đức Phổ, một vùng chiến sự ác liệt bậc nhất ở miền Trung. Bệnh xá phải liên tục di chuyển, giấu mình trong rừng, vừa chữa bệnh cho thương binh, vừa dạy nghề cho những y tá trẻ người địa phương.

Thế hệ sinh viên rời giảng đường ra trận

Để hiểu lựa chọn của chị, cần nhìn vào cả một thế hệ. Từ giữa những năm 1960, khi chiến tranh lan rộng, rất nhiều sinh viên các trường đại học ở Hà Nội và các tỉnh miền Bắc tình nguyện nhập ngũ hoặc xin vào chiến trường. Có những đợt cả lớp, cả khoá cùng lên đường; nhiều người gác lại việc học khi chỉ còn vài tháng nữa là tốt nghiệp.

Ngành y có vị trí đặc biệt. Chiến trường cần bác sĩ, y sĩ, y tá cho các bệnh viện dã chiến, bệnh xá huyện, trạm cứu thương dọc đường Trường Sơn. Nhiều bác sĩ trẻ mới ra trường được điều động hoặc tình nguyện vào Nam, và không ít người đã nằm lại ở những vùng đất xa quê.

Đặng Thùy Trâm là một trong số đó. Điều làm câu chuyện của chị nổi bật không phải vì chị khác thường hơn những người cùng thế hệ, mà vì chị để lại được những trang viết, cho phép người đời sau nhìn vào tâm trạng của cả một lớp người trẻ trong chiến tranh.

Những năm ở bệnh xá Đức Phổ

Bệnh xá dã chiến thời ấy là vài căn lều, vài hầm trú ẩn dưới tán rừng. Thuốc men thiếu, dụng cụ phẫu thuật ít, phần lớn phải tự xoay xở. Người bác sĩ trẻ vừa mổ, vừa chăm sóc, vừa lo cái ăn cho thương binh, vừa phải tính đường chuyển cả bệnh xá đi khi bị phát hiện.

Qua nhật ký có thể thấy chị gắn bó với từng người bệnh, đau xót mỗi khi có người không qua khỏi, và mang một trách nhiệm rất lớn với những y tá, học trò nhỏ tuổi hơn mình. Chị cũng phấn đấu nhiều năm để được tổ chức ghi nhận, và những trang viết về nỗi băn khoăn ấy là phần rất thật của cuốn sách.

Ngày 22/6/1970, trong một lần di chuyển ở vùng núi Đức Phổ, chị gặp một toán lính đối phương và hy sinh. Khi ấy chị 27 tuổi. Vùng Đức Phổ nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi sau sắp xếp năm 2025. Ở nơi chị từng làm việc có một trạm y tế mang tên chị, xây dựng sau khi cuốn nhật ký được công bố.

Quân y trong kháng chiến chống Mỹ: những bệnh xá trong rừng

Ngành quân y và y tế cách mạng ở miền Nam thời chống Mỹ hoạt động trong điều kiện đặc biệt. Bệnh viện, bệnh xá phải đặt trong rừng, dưới hầm, thường xuyên đổi chỗ để tránh bị phát hiện. Một ca mổ có thể diễn ra dưới ánh đèn dầu, với dụng cụ tự chế và lượng thuốc tê ít ỏi.

Bên cạnh bác sĩ từ miền Bắc vào, lực lượng quan trọng là y tá, y sĩ người địa phương, phần lớn là thanh niên được đào tạo ngay tại chỗ. Các bác sĩ như Đặng Thùy Trâm vừa chữa bệnh, vừa là người thầy, mở những lớp học ngắn ngay trong bệnh xá để các em học được cách băng bó, tiêm, chăm sóc vết thương.

Người dân trong vùng cũng góp phần không nhỏ: nuôi giấu thương binh, góp gạo, góp thuốc nam, dẫn đường khi bệnh xá phải di chuyển. Đọc nhật ký của chị với bức tranh ấy trong đầu sẽ thấy rõ hơn những lo toan hằng ngày mà chị ghi lại, từ chuyện thiếu gạo đến chuyện một người bệnh phải chuyển đi gấp trong đêm.

Hành trình 35 năm của cuốn nhật ký

Sau khi chị hy sinh, hai cuốn sổ nhật ký rơi vào tay quân đội Mỹ. Theo quy định, những tài liệu không có giá trị quân sự sẽ bị huỷ. Một sĩ quan quân báo Mỹ tên Frederic Whitehurst khi đọc qua bản dịch đã quyết định không đốt, vì thấy đó là những trang viết của một con người đáng được gìn giữ. Ông mang cuốn nhật ký về Mỹ và giữ suốt nhiều năm.

Nhiều năm sau, ông cùng người thân tìm cách trao trả cuốn nhật ký cho gia đình chị. Năm 2005, nhờ sự giúp đỡ của nhiều người, gia đình chị ở Hà Nội nhận lại những trang viết của con gái mình sau 35 năm.

Cuối năm 2005, cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm được in ở Việt Nam và nhanh chóng trở thành một trong những cuốn sách bán chạy nhất. Sách được dịch ra nhiều thứ tiếng. Năm 2009, đạo diễn Đặng Nhật Minh làm bộ phim Đừng đốt dựa trên cuộc đời chị và câu chuyện cuốn nhật ký, lấy tên từ chính lời khuyên mà một người phiên dịch đã nói với viên sĩ quan Mỹ năm nào.

Cuốn nhật ký kể điều gì

Đây không phải sách viết để in. Chị viết cho chính mình, nên có những trang rất riêng: nhớ nhà, nhớ mẹ, nhớ Hà Nội; thương một người đồng đội; giận dỗi, tự trách, rồi tự động viên. Chính điều đó làm nên sức nặng của cuốn sách: người đọc thấy một con người trọn vẹn chứ không phải một hình mẫu.

Bên cạnh đời sống nội tâm là những ghi chép về công việc: những ca mổ, những người bệnh, những cuộc chuyển bệnh xá, những đồng đội hy sinh. Qua đó, người đọc hôm nay hình dung được đời sống hằng ngày của một bệnh xá dã chiến, điều mà sách lịch sử chung khó kể tới.

Xuyên suốt là niềm tin vào ngày đất nước hoà bình và tình yêu dành cho những con người quanh mình. Nhiều người đọc nói rằng sau khi gấp sách, họ hiểu hơn vì sao một thế hệ thanh niên đã sẵn sàng rời giảng đường để ra trận.

Đọc nhật ký thời chiến thế nào cho trọn

Nhật ký Đặng Thùy Trâm thường được đọc cùng một số tác phẩm khác của cùng thế hệ. Vài gợi ý để đọc có chiều sâu hơn:

  • Đọc kèm Mãi mãi tuổi hai mươi: nhật ký của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc, một sinh viên Hà Nội hy sinh ở Quảng Trị năm 1972, cũng được công bố năm 2005. Đặt hai cuốn cạnh nhau, người đọc thấy được tâm thế chung và những khác biệt riêng của hai người trẻ.
  • Đặt vào bối cảnh chiến trường: đọc thêm về chiến trường Quảng Ngãi những năm 1968–1970 để hiểu vì sao bệnh xá phải liên tục di chuyển, vì sao thương vong nhiều đến vậy.
  • Nhớ đây là văn bản riêng tư: những đoạn cảm xúc là của một người viết cho mình, không phải phát ngôn chính thức. Đọc với sự tôn trọng, không mổ xẻ đời tư.
  • Chú ý phần đã được biên tập: bản in có lược bớt một số đoạn vì lý do riêng tư của những người còn sống. Đọc lời giới thiệu và lời ghi chú của nhà xuất bản.
  • Tìm hiểu thêm qua phim và báo chí có nguồn: phim Đừng đốt và các bài phỏng vấn gia đình chị trên báo chí chính thống giúp bổ sung bối cảnh.

Với học sinh trung học, có thể chọn một vài trang để đọc trên lớp, sau đó cho các em viết về điều mình nhận ra, thay vì yêu cầu phân tích theo khuôn mẫu. Nhật ký thời chiến có giá trị nhất khi người đọc trẻ hôm nay thấy được mình trong một người trẻ của hơn nửa thế kỷ trước.

Ghi nhận và nơi tưởng nhớ

Năm 2006, bác sĩ Đặng Thùy Trâm được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên chị được đặt cho trường học, đường phố, và đặc biệt là trạm y tế ở vùng Đức Phổ, nơi chị từng làm việc. Ở đó vẫn còn dấu tích khu bệnh xá năm xưa và nhà tưởng niệm.

Muốn đến thăm khu di tích bệnh xá và nhà tưởng niệm chị, nên liên hệ ban quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương để biết thông tin đón khách hiện hành, vì sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên xã và cơ quan quản lý ở vùng Đức Phổ đã thay đổi. Đi theo đoàn, giữ trật tự và không tự ý vào khu rừng xung quanh.

Câu chuyện của chị còn là câu chuyện về lòng nhân giữa chiến tranh: người lính Mỹ không đốt cuốn nhật ký, những người đã giúp đưa nó về với gia đình. Nhiều người đọc coi đó là một phần không thể tách rời của cuốn sách, nhắc rằng ở bên kia chiến tuyến cũng có những con người biết trân trọng một cuộc đời.

Câu hỏi thường gặp

Đặng Thùy Trâm là ai?

Chị là bác sĩ quê Huế, lớn lên ở Hà Nội, tốt nghiệp Trường Đại học Y Hà Nội năm 1966, tình nguyện vào chiến trường Quảng Ngãi và phụ trách bệnh xá ở vùng Đức Phổ. Chị hy sinh ngày 22/6/1970 khi 27 tuổi.

Nhật ký Đặng Thùy Trâm được ai giữ lại?

Cuốn nhật ký được Frederic Whitehurst, một sĩ quan quân báo Mỹ, giữ lại thay vì đốt theo quy định. Ông mang về Mỹ và năm 2005 cuốn nhật ký được trao trả gia đình chị ở Hà Nội.

Nhật ký Đặng Thùy Trâm được xuất bản năm nào?

Cuốn sách được in ở Việt Nam năm 2005, ngay sau khi gia đình nhận lại bản gốc, và nhanh chóng trở thành sách bán chạy. Sách sau đó được dịch ra nhiều thứ tiếng.

Đặng Thùy Trâm được phong anh hùng năm nào?

Chị được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2006, một năm sau khi cuốn nhật ký được công bố và câu chuyện của chị được cả nước biết đến.

Phim Đừng đốt nói về điều gì?

Phim do đạo diễn Đặng Nhật Minh thực hiện năm 2009, kể về cuộc đời bác sĩ Đặng Thùy Trâm ở chiến trường Quảng Ngãi và câu chuyện cuốn nhật ký được người lính Mỹ giữ lại.

Nên đọc nhật ký này cùng cuốn sách nào?

Nhiều người đọc kèm Mãi mãi tuổi hai mươi, nhật ký của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc, cũng được công bố năm 2005. Hai cuốn cho thấy tâm thế của thế hệ sinh viên miền Bắc ra trận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138