Chiều 7/5/1954, sau khi đồi A1 thất thủ, bộ chỉ huy chiến dịch ra lệnh tổng công kích; khoảng 17 giờ 30 phút, bộ đội ta tiến vào hầm chỉ huy, bắt sống tướng De Castries cùng toàn bộ bộ tham mưu tập đoàn cứ điểm. Lá cờ "Quyết chiến Quyết thắng" được cắm trên nóc hầm, đánh dấu thắng lợi của chiến dịch Điện Biên Phủ sau 56 ngày đêm.
Bài này kể lại những giờ cuối của chiến dịch: tình trạng khu trung tâm sáng 7/5, quyết định tổng công kích, các mũi tiến qua cầu Mường Thanh, giây phút vào hầm chỉ huy, số phận cụm cứ điểm Hồng Cúm trong đêm, và hầm De Castries hôm nay.
Khu trung tâm sáng 7/5: một vòng vây đã khép
Đến đầu tháng 5/1954, khu trung tâm tập đoàn cứ điểm chỉ còn là một vùng hẹp quanh hầm chỉ huy, hai bên bờ sông Nậm Rốm. Sân bay đã bị cắt từ lâu, tiếp tế chỉ còn trông vào thả dù, mà phần lớn khu thả dù đã nằm trong tầm hoả lực của ta. Mưa làm hầm hào ngập nước, thương binh không được chuyển đi, lương thực, đạn dược, thuốc men đều thiếu.
Rạng sáng 7/5, đồi A1, cao điểm cuối cùng ở phía Đông, rơi vào tay ta sau tiếng nổ của khối bộc phá tối hôm trước. Từ A1 và các cao điểm phía Đông, bộ đội nhìn thẳng xuống khu trung tâm và thấy rõ những dấu hiệu tan rã: các vị trí bị bỏ trống, lính phòng thủ co cụm, việc đi lại hỗn loạn. Trong khi đó, các đơn vị ở phía Tây và phía Nam của khu trung tâm cũng đã lấn hào sát tới những vị trí cuối cùng. Toàn bộ tập đoàn cứ điểm không còn chỗ nào có thể làm chỗ dựa để phản kích.
Quyết định tổng công kích
Nắm được tình hình, bộ chỉ huy chiến dịch quyết định không chờ tới đêm như các trận trước mà ra lệnh cho các đơn vị tổng công kích ngay trong buổi chiều 7/5. Đây là một quyết định nhanh, dựa trên đánh giá rằng đối phương đã ở thế tan vỡ; để chậm có thể tạo cơ hội cho họ tổ chức phá vây hoặc rút chạy về phía Nam.
Lệnh được truyền tới các đại đoàn đang bao vây khu trung tâm từ nhiều hướng. Các đơn vị đồng loạt tiến công, đánh chiếm những vị trí còn lại, thọc sâu về phía hầm chỉ huy. Ở nhiều nơi, lực lượng phòng thủ không còn chống cự mạnh, bắt đầu ra hàng từng nhóm. Tiến độ của các mũi tiến công nhanh hơn hẳn so với những ngày giằng co trước đó, cho thấy sự sụp đổ của tập đoàn cứ điểm đã đến giai đoạn cuối. Pháo binh ta cũng bắn mạnh vào các mục tiêu trong khu trung tâm để hỗ trợ bộ binh.
Vượt cầu Mường Thanh, tiến về hầm chỉ huy
Cầu Mường Thanh bắc qua sông Nậm Rốm nối hai phần của khu trung tâm, là con đường ngắn nhất từ phía Đông sang khu chỉ huy ở bờ Tây. Chiều 7/5, các đơn vị của ta đánh chiếm đầu cầu, vượt sông, tiến thẳng về phía hầm của De Castries. Cây cầu sắt ấy nay vẫn còn, được giữ lại như một di tích và chỉ dành cho người đi bộ.
Theo cách trình bày phổ biến trong sử liệu Việt Nam, đơn vị đầu tiên tới hầm chỉ huy là bộ đội Trung đoàn 209, Đại đoàn 312, trong đó có một đại đội do đại đội trưởng Tạ Quốc Luật chỉ huy. Khi tiếp cận khu vực hầm, bộ đội đã chặn các lối ra, buộc những người bên trong ra hàng. Cũng có tài liệu nhắc đến nhiều đơn vị khác cùng tiến vào khu chỉ huy gần như cùng lúc; khi kể lại, nên nói rằng đó là kết quả của cả một cuộc tổng công kích nhiều hướng, không phải chiến công của riêng một mũi.
17 giờ 30 phút: bắt sống bộ chỉ huy tập đoàn cứ điểm
Khoảng 17 giờ 30 phút ngày 7/5/1954, tướng De Castries cùng bộ tham mưu ra khỏi hầm và bị bắt sống. Lá cờ "Quyết chiến Quyết thắng" được cắm lên nóc hầm chỉ huy, hình ảnh về sau trở thành biểu tượng của chiến thắng. Tin thắng trận được báo về sở chỉ huy chiến dịch ở Mường Phăng và lan nhanh ra các đơn vị trên khắp mặt trận.
Cùng lúc, ở nhiều vị trí khác trong khu trung tâm, lực lượng phòng thủ lần lượt ra hàng. Bộ đội ta tổ chức tập trung tù binh, cứu chữa thương binh của cả hai bên, thu giữ vũ khí, kho tàng. Sau gần hai tháng bị vây hãm, rất nhiều người trong tập đoàn cứ điểm đã kiệt sức, thương binh nằm la liệt trong các hầm. Việc đối xử với tù binh và thương binh đối phương sau trận đánh cũng là một phần của câu chuyện Điện Biên Phủ, thường được nhắc tới trong các tài liệu nghiên cứu. Chủ tịch Hồ Chí Minh sau đó gửi thư khen ngợi cán bộ, chiến sĩ, dân công và thanh niên xung phong tham gia chiến dịch.
Đêm 7/5: Hồng Cúm và trận cuối của chiến dịch
Khi khu trung tâm thất thủ, cụm cứ điểm Hồng Cúm ở phân khu Nam vẫn còn lực lượng. Trong đêm 7/5, quân ở đây tìm cách mở đường rút chạy về phía Nam, sang Thượng Lào. Các đơn vị của ta đã bố trí chặn trước, truy kích và tiêu diệt, bắt sống phần lớn lực lượng rút chạy. Đến đêm 7/5, toàn bộ tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ bị tiêu diệt, chiến dịch kết thúc thắng lợi hoàn toàn.
Theo số liệu sách giáo khoa, ta loại khỏi vòng chiến đấu 16.200 quân, bắn rơi và phá huỷ 62 máy bay, thu toàn bộ vũ khí, phương tiện chiến tranh. Ngay ngày hôm sau, 8/5/1954, Hội nghị Giơ-ne-vơ bắt đầu thảo luận về vấn đề Đông Dương. Thắng lợi trên chiến trường đã trở thành cơ sở để đi tới Hiệp định Giơ-ne-vơ tháng 7/1954, chấm dứt chiến tranh, lập lại hoà bình ở Đông Dương. Thời điểm ấy cho thấy rõ chiến trường và bàn đàm phán gắn với nhau chặt chẽ như thế nào.
Hầm De Castries hôm nay
Hầm chỉ huy của De Castries nằm ở bờ Tây sông Nậm Rốm, trong khu vực trung tâm Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên. Hầm có hình chữ nhật, mái được phục dựng bằng thép tấm và bao cát, bên trong chia thành các phòng làm việc, phòng thông tin, nơi nghỉ. Xung quanh còn hào giao thông, một số khẩu pháo, xe tăng cũ được giữ lại tại chỗ hoặc gần đó.
Khi tham quan, nên đi theo lối đã mở, xuống hầm chậm vì lối đi hẹp và có bậc. Nhiều người chọn đứng trên lối vào, nhìn ngược về phía đồi A1 để hình dung khoảng cách mà bộ đội ta đã vượt qua chiều 7/5. Kết hợp đi qua cầu Mường Thanh rồi về Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ sẽ giúp nối các mảnh của ngày cuối cùng thành một câu chuyện liền mạch. Giờ mở cửa, giá vé và quy định chụp ảnh nên kiểm với ban quản lý di tích hiện hành trước khi đến.
Những điều nên nhớ khi kể về chiều 7/5
Mốc giờ. Mốc khoảng 17 giờ 30 phút ngày 7/5/1954 được dùng phổ biến trong sách và bảo tàng. Khi kể, nên dùng chữ "khoảng" vì các hồi ức có thể lệch nhau ít phút.
Chiến thắng của cả thế trận. Việc bắt sống bộ chỉ huy là đỉnh điểm của 56 ngày đêm, kết quả của trận địa pháo, chiến hào, các trận giằng co ở phía Đông và hậu cần nhân dân, không chỉ của một buổi chiều.
Không thêm lời thoại. Nhiều bài viết dựng lại đối thoại ở cửa hầm. Nếu không có nguồn đáng tin, tốt nhất không trích, chỉ kể sự kiện đã được ghi nhận.
Giọng kể trang nghiêm. Đằng sau giây phút chiến thắng là sự hy sinh của rất nhiều người ở cả hai phía. Kể với giọng tự hào nhưng trang nghiêm, không chế giễu, không khoa trương.
Gắn với những ngày trước đó. Với học sinh, nên kể chiều 7/5 như đoạn kết của một câu chuyện dài, nhắc lại Him Lam, kéo pháo, đồi A1 để các em thấy vì sao buổi chiều ấy có thể diễn ra nhanh như vậy, thay vì chỉ nhớ một hình ảnh cắm cờ trên nóc hầm.
Tin chiến thắng lan đi như thế nào
Tin bắt sống bộ chỉ huy tập đoàn cứ điểm được báo về sở chỉ huy chiến dịch ở Mường Phăng ngay trong chiều 7/5, rồi truyền về Trung ương và các cơ quan kháng chiến. Trong những ngày sau, tin thắng trận lan về các vùng tự do, các làng có người đi bộ đội, đi dân công. Nhiều hồi ức kể lại cảnh người dân đốt đuốc, đánh trống, kéo nhau ra đường mừng chiến thắng; các đoàn dân công đang trên đường vận chuyển cũng được báo tin ngay tại các trạm dừng chân.
Ở vùng tạm chiếm, tin tức đến chậm và phải truyền miệng, nhưng tác động rất lớn. Ra thế giới, báo chí nhiều nước đưa tin về sự thất thủ của tập đoàn cứ điểm mà trước đó được giới thiệu là mạnh nhất Đông Dương. Tên Điện Biên Phủ từ đó đi vào ngôn ngữ của nhiều dân tộc như một biểu tượng. Với chính những người lính trong hầm hào, niềm vui chiến thắng đi liền với nỗi nhớ đồng đội đã nằm lại; nhiều đơn vị làm lễ truy điệu ngay tại mặt trận trước khi hành quân trở về.
Câu hỏi thường gặp
Tướng De Castries bị bắt lúc mấy giờ?
Theo cách trình bày phổ biến trong sách và bảo tàng Việt Nam, tướng De Castries cùng bộ tham mưu bị bắt sống vào khoảng 17 giờ 30 phút chiều ngày 7/5/1954 tại hầm chỉ huy ở khu trung tâm Điện Biên Phủ.
Đơn vị nào bắt sống tướng De Castries?
Sử liệu Việt Nam thường ghi bộ đội Trung đoàn 209, Đại đoàn 312, trong đó có đại đội do đại đội trưởng Tạ Quốc Luật chỉ huy, là đơn vị tới hầm chỉ huy và bắt sống De Castries. Đây là kết quả của cuộc tổng công kích nhiều hướng.
Vì sao bộ chỉ huy chiến dịch ra lệnh tổng công kích ngay chiều 7/5?
Sau khi mất đồi A1, khu trung tâm có dấu hiệu tan rã rõ rệt. Bộ chỉ huy chiến dịch quyết định đánh ngay trong buổi chiều để không cho đối phương có thời gian tổ chức phá vây hoặc rút chạy về phía Nam.
Cụm cứ điểm Hồng Cúm kết thúc thế nào?
Trong đêm 7/5/1954, quân ở Hồng Cúm thuộc phân khu Nam tìm cách mở đường rút chạy sang Thượng Lào nhưng bị các đơn vị ta chặn đánh, truy kích và bắt sống phần lớn. Chiến dịch kết thúc trong đêm ấy.
Hầm De Castries hôm nay ở đâu?
Hầm chỉ huy De Castries nằm ở bờ Tây sông Nậm Rốm, khu trung tâm Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên. Hầm được phục dựng phần mái bằng thép tấm và bao cát, mở cửa cho khách tham quan theo quy định của ban quản lý di tích.
Chiến thắng ngày 7/5 liên quan gì tới Hội nghị Giơ-ne-vơ?
Ngay sau chiến thắng, ngày 8/5/1954, Hội nghị Giơ-ne-vơ bắt đầu bàn về vấn đề Đông Dương. Thắng lợi Điện Biên Phủ là cơ sở quan trọng để đi tới Hiệp định Giơ-ne-vơ tháng 7/1954, chấm dứt chiến tranh ở Đông Dương.