KhangChien.comKháng Chiến
Đại thắng mùa xuân 1975

Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975: ba chiến dịch lớn trong 55 ngày đêm

Mùa xuân 1975 gồm ba chiến dịch nối nhau: Tây Nguyên, Huế – Đà Nẵng và Hồ Chí Minh, cùng nổi dậy ở khắp nơi. Bối cảnh, kế hoạch, diễn biến và mốc chính.

Wide aerial view of red basalt highland plateau with coffee hills and a long winding road at dawn, low mist, olive and rust tones, documentary style

Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975 là đợt tiến công chiến lược cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, gồm ba chiến dịch lớn nối tiếp nhau: Chiến dịch Tây Nguyên mở màn bằng trận Buôn Ma Thuột, Chiến dịch Huế – Đà Nẵng giải phóng miền Trung, và Chiến dịch Hồ Chí Minh kết thúc trưa ngày 30/4/1975 ở Sài Gòn. Song song với các đòn quân sự là phong trào nổi dậy của nhân dân ở đồng bằng, thị xã, thành phố, giành chính quyền ở cơ sở.

Con số "55 ngày đêm" là cách nói quen thuộc trong sử sách để chỉ quãng thời gian từ những trận đánh đầu tháng 3 ở Tây Nguyên tới trưa 30/4; các tài liệu chọn mốc khởi đầu có khác nhau đôi chút, nhưng đều thống nhất ở một điểm: chỉ trong chưa đầy hai tháng, cục diện chiến tranh kéo dài hơn hai mươi năm đã được định đoạt. Bài này đi theo trình tự: bối cảnh, kế hoạch, ba chiến dịch, vai trò của nổi dậy, rồi một bảng mốc thời gian để tra nhanh.

Bối cảnh: từ Hiệp định Pa-ri đến trận Phước Long

Hiệp định Pa-ri được ký ngày 27/1/1973. Theo hiệp định, quân Mỹ rút khỏi miền Nam, nhưng chiến sự giữa các bên ở miền Nam chưa chấm dứt. Chính quyền Sài Gòn vẫn còn một quân đội đông, trang bị nhiều, giữ các đô thị, căn cứ và đường giao thông chính. Phía cách mạng trong năm 1973 và 1974 tập trung củng cố vùng giải phóng, mở rộng đường vận tải chiến lược, xây dựng các quân đoàn chủ lực cơ động để có thể đánh những trận quy mô lớn.

Mốc thử thách quan trọng là chiến dịch Đường 14 – Phước Long, diễn ra từ giữa tháng 12/1974 tới ngày 6/1/1975. Kết quả là toàn tỉnh Phước Long được giải phóng, vùng đất nay thuộc tỉnh Đồng Nai sau sáp nhập. Điều các nhà lãnh đạo chú ý không chỉ là một tỉnh được giải phóng, mà là phản ứng sau đó: phía Mỹ không đưa quân trở lại can thiệp, quân đội Sài Gòn không đủ sức chiếm lại. Phước Long trở thành một phép đo thực tế về tương quan lực lượng, làm cơ sở cho quyết tâm chiến lược đầu năm 1975.

Khi đọc về mùa xuân 1975, nên giữ trong đầu bối cảnh này. Chiến thắng không đến từ một trận đánh đơn lẻ, mà từ một quá trình chuẩn bị lực lượng, hậu cần, đường sá kéo dài nhiều năm, cộng với việc nắm đúng thời điểm khi đối phương suy yếu.

Kế hoạch chiến lược và câu chữ "nếu thời cơ đến"

Hội nghị Bộ Chính trị kéo dài từ cuối năm 1974 sang đầu tháng 1/1975 đề ra kế hoạch giải phóng miền Nam trong hai năm 1975 và 1976. Điểm đáng chú ý nằm ở phần dự phòng: nếu thời cơ đến vào đầu hoặc cuối năm 1975 thì lập tức giải phóng miền Nam ngay trong năm 1975. Nghĩa là kế hoạch được viết theo hai nấc, một nấc chắc chắn và một nấc sẵn sàng tăng tốc, tuỳ diễn biến thực tế trên chiến trường.

Hướng tiến công chủ yếu năm 1975 được chọn là Tây Nguyên. Đây là vùng cao nguyên có giá trị chiến lược: ai làm chủ Tây Nguyên thì có thể đánh xuống đồng bằng ven biển miền Trung và uy hiếp miền Đông Nam Bộ. Trong Tây Nguyên, Buôn Ma Thuột được chọn làm trận then chốt mở màn, vì đây là nơi đối phương bố trí lực lượng mỏng hơn so với Pleiku và Kon Tum, trong khi về vị trí lại là nút giao thông quan trọng.

Một điều người đọc hiện nay hay bỏ qua: kế hoạch không cố định cứng. Sau mỗi thắng lợi lớn, Bộ Chính trị lại họp, đánh giá và nâng quyết tâm. Sau Buôn Ma Thuột, quyết tâm giải phóng miền Nam trong năm 1975 được xác định. Cuối tháng 3, khi Huế và Đà Nẵng sắp được giải phóng, mục tiêu được đẩy lên: giải phóng Sài Gòn trước mùa mưa. Chính sự điều chỉnh liên tục ấy là lý do các chiến dịch nối nhau sát tới mức người đương thời gọi là thần tốc.

Đòn mở màn: Chiến dịch Tây Nguyên

Chiến dịch Tây Nguyên bắt đầu đầu tháng 3/1975 bằng các trận cắt đường số 19 và đường số 21, cô lập Tây Nguyên với đồng bằng ven biển, đồng thời nghi binh ở phía bắc để đối phương tin rằng mục tiêu chính là Pleiku hoặc Kon Tum. Rạng sáng ngày 10/3, các lực lượng chủ lực tiến công thị xã Buôn Ma Thuột. Tới ngày 11/3, thị xã cơ bản được giải phóng.

Đối phương đưa lực lượng bằng trực thăng xuống vùng Phước An, phía đông Buôn Ma Thuột, để phản kích chiếm lại, nhưng không thành. Ngày 14/3, chính quyền Sài Gòn quyết định rút bỏ Tây Nguyên. Cuộc rút chạy trên con đường số 7 qua Cheo Reo xuống Tuy Hoà bị truy kích, đội hình tan rã. Đến ngày 24/3, Tây Nguyên cơ bản được giải phóng.

Ý nghĩa của chiến dịch này vượt ra ngoài phạm vi một vùng. Lần đầu tiên trong cuộc chiến, quân đội Sài Gòn bỏ một vùng chiến lược rộng lớn theo lệnh từ cấp cao nhất, và cuộc rút lui ấy làm rung chuyển toàn bộ hệ thống phòng thủ. Từ đây, thế chiến lược chuyển hẳn sang phía cách mạng.

Đòn thứ hai: Chiến dịch Huế – Đà Nẵng

Trong khi Tây Nguyên đang diễn biến, ở mặt trận Trị Thiên và Quân khu 5 các lực lượng cũng chuyển sang tiến công. Quảng Trị được giải phóng ngày 19/3. Các mũi tiến công từ phía bắc, phía tây và phía nam siết dần vòng vây quanh Huế. Ngày 26/3/1975, Huế được giải phóng. Ở phía nam, Tam Kỳ và Quảng Ngãi lần lượt được giải phóng, cắt đôi dải đất ven biển miền Trung.

Đà Nẵng khi đó là căn cứ quân sự liên hợp lớn thứ hai ở miền Nam, có sân bay, cảng biển, kho tàng. Nhưng sau khi Huế và các tỉnh xung quanh mất, binh lính dồn về đây trong hỗn loạn, tinh thần suy sụp. Các cánh quân tiến vào từ nhiều hướng, kết hợp với lực lượng nổi dậy bên trong. Ngày 29/3/1975, Đà Nẵng được giải phóng.

Sau chiến dịch này, phần lớn các tỉnh ven biển miền Trung lần lượt được giải phóng trong tháng 3 và đầu tháng 4. Một khối lực lượng lớn của đối phương bị loại khỏi vòng chiến, còn các quân đoàn chủ lực phía cách mạng được giải phóng khỏi nhiệm vụ ở miền Trung để hành quân thẳng vào Nam.

Đòn quyết định: Chiến dịch Hồ Chí Minh

Cuối tháng 3, Bộ Chính trị nhận định thời cơ chiến lược đã đến và quyết định giải phóng Sài Gòn trong thời gian ngắn nhất, tốt nhất trong tháng 4. Ngày 14/4/1975, chiến dịch giải phóng Sài Gòn – Gia Định được mang tên Chiến dịch Hồ Chí Minh. Bộ Tư lệnh chiến dịch do Đại tướng Văn Tiến Dũng làm tư lệnh, đồng chí Phạm Hùng làm chính uỷ.

Trước trận quyết chiến, phải mở những cánh cửa phía ngoài. Ở phía đông, trận Xuân Lộc kéo dài từ ngày 9/4 đến ngày 21/4 cuối cùng đã phá vỡ tuyến phòng thủ then chốt. Ở duyên hải Nam Trung Bộ, Phan Rang được giải phóng ngày 16/4. Đến ngày 21/4, người đứng đầu chính quyền Sài Gòn tuyên bố từ chức.

17 giờ ngày 26/4, Chiến dịch Hồ Chí Minh bắt đầu. Năm cánh quân từ các hướng tây bắc, bắc, đông, đông nam và tây nam đồng loạt tiến công, lực lượng đặc công và biệt động chiếm giữ các cầu, các điểm then chốt để mở đường cho quân chủ lực. Sáng 30/4, các cánh quân tiến vào nội đô. Khoảng 11 giờ 30 phút, lá cờ cách mạng được cắm trên nóc Dinh Độc Lập. Những ngày đầu tháng 5, các tỉnh còn lại ở đồng bằng sông Cửu Long cũng được giải phóng.

Nổi dậy: vế thứ hai thường bị đọc lướt

Tên gọi chính thức là "tổng tiến công và nổi dậy", không chỉ "tổng tiến công". Vế sau có nội dung thật. Ở nhiều nơi, nhất là đồng bằng sông Cửu Long và các vùng ven đô, lực lượng chính trị và vũ trang địa phương tự giải phóng xã, ấp, thị trấn, có nơi giải phóng cả thị xã trước khi quân chủ lực tới. Cơ sở cách mạng trong lòng các đô thị dẫn đường, nắm tình hình, kêu gọi binh lính buông súng, giữ gìn trật tự và tài sản công.

Ở Sài Gòn, các đội biệt động, tự vệ và quần chúng đón quân, chỉ đường, chiếm giữ một số công sở. Ở miền Tây Nam Bộ, nhiều tỉnh được giải phóng vào ngày 30/4 và 1/5 chủ yếu nhờ lực lượng tại chỗ. Đây là lý do sử sách nhấn mạnh sự kết hợp giữa đòn tiến công của quân chủ lực và sức nổi dậy của nhân dân.

Nhờ yếu tố nổi dậy, nhiều thành phố lớn được giải phóng mà hạ tầng, nhà cửa không bị tàn phá nặng. Đây cũng là điểm người hướng dẫn tại di tích hay giải thích cho khách: thành phố hôm nay còn giữ được nhiều công trình cũ một phần nhờ cách kết thúc chiến tranh như vậy.

Bảng mốc thời gian để tra nhanh

Các mốc dưới đây là những mốc được sử sách nêu nhiều nhất. Khi trích dẫn cho bài học hay bài viết, nên đối chiếu thêm với sách giáo khoa và các ấn phẩm của Viện Lịch sử quân sự.

Thời gianSự kiệnGhi chú
6/1/1975Giải phóng tỉnh Phước LongPhép thử phản ứng của đối phương
Đầu tháng 3/1975Mở màn Chiến dịch Tây NguyênCắt đường 19, 21, nghi binh phía bắc
10–11/3/1975Trận Buôn Ma ThuộtTrận then chốt mở màn
24/3/1975Tây Nguyên cơ bản được giải phóngSau cuộc rút chạy trên đường số 7
26/3/1975Giải phóng HuếChiến dịch Huế – Đà Nẵng
29/3/1975Giải phóng Đà NẵngCăn cứ liên hợp lớn thứ hai
9–21/4/1975Trận Xuân LộcMở cánh cửa phía đông Sài Gòn
26/4/1975Mở màn Chiến dịch Hồ Chí Minh17 giờ, năm cánh quân
30/4/1975Giải phóng Sài GònKhoảng 11 giờ 30, cờ trên nóc Dinh Độc Lập

Bảng không ghi các trận nhỏ và các địa phương tự giải phóng, vì danh sách đó rất dài. Muốn tìm mốc giải phóng của một tỉnh cụ thể, nên xem lịch sử đảng bộ địa phương, các cuốn lịch sử lực lượng vũ trang tỉnh, hoặc hỏi bảo tàng tỉnh nơi đó. Mỗi địa phương thường có ngày giải phóng riêng và tổ chức kỷ niệm vào đúng ngày ấy.

Những hiểu lầm hay gặp khi kể lại mùa xuân 1975

"Chiến thắng đến bất ngờ, không ai tính trước." Kế hoạch hai năm đã có từ đầu năm 1975, kèm phương án rút ngắn nếu thời cơ đến. Cái bất ngờ là tốc độ đối phương tan rã, chứ không phải bản thân ý định giải phóng.

"Chỉ có trận cuối ở Sài Gòn là quyết định." Chiến dịch Hồ Chí Minh là đòn cuối, nhưng nó chỉ khả thi sau khi Tây Nguyên và miền Trung đã được giải phóng, lực lượng đối phương bị tiêu hao lớn và các quân đoàn chủ lực đã được rảnh tay.

"Ba chiến dịch tách rời nhau." Thực tế chúng gối lên nhau về thời gian. Khi Tây Nguyên chưa kết thúc, mặt trận Trị Thiên đã chuyển sang tiến công; khi miền Trung còn đang giải phóng các tỉnh cuối, các quân đoàn đã hành quân vào Nam.

"Sài Gòn bị đánh phá nặng nề." Mục tiêu chiến dịch là đánh nhanh vào năm mục tiêu then chốt để làm tê liệt bộ máy chỉ huy, hạn chế tối đa thiệt hại cho dân và thành phố. Phần lớn thành phố được giữ nguyên vẹn.

"Thống nhất là xong ngay ngày 30/4." Ngày 30/4 kết thúc chiến tranh và giải phóng miền Nam. Việc thống nhất về mặt nhà nước được hoàn tất qua cuộc tổng tuyển cử chung cả nước tháng 4/1976 và kỳ họp Quốc hội tháng 7/1976.

Câu hỏi thường gặp

Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975 gồm những chiến dịch nào?

Gồm ba chiến dịch lớn: Chiến dịch Tây Nguyên mở màn bằng trận Buôn Ma Thuột ngày 10/3, Chiến dịch Huế – Đà Nẵng kết thúc ngày 29/3 và Chiến dịch Hồ Chí Minh kết thúc trưa 30/4/1975. Đi kèm là phong trào nổi dậy của nhân dân ở nhiều địa phương.

Vì sao gọi là 55 ngày đêm?

Đây là cách nói quen thuộc trong sử sách, chỉ quãng thời gian từ các trận mở màn đầu tháng 3 ở Tây Nguyên tới trưa 30/4. Một số tài liệu chọn mốc khởi đầu khác nhau đôi chút, nhưng cùng nhấn mạnh việc cục diện được định đoạt trong chưa đầy hai tháng.

Vì sao chọn Tây Nguyên làm hướng chính năm 1975?

Tây Nguyên là vùng cao nguyên có giá trị chiến lược, làm chủ được thì có thể đánh xuống đồng bằng miền Trung và uy hiếp Đông Nam Bộ. Ở đây đối phương bố trí lực lượng tương đối mỏng ở Buôn Ma Thuột, nên trận mở màn có khả năng thắng lớn.

Trận Phước Long có liên quan gì tới mùa xuân 1975?

Chiến dịch Đường 14 – Phước Long kết thúc ngày 6/1/1975, giải phóng toàn tỉnh. Việc phía Mỹ không can thiệp trở lại và đối phương không chiếm lại được là căn cứ quan trọng để Bộ Chính trị khẳng định quyết tâm chiến lược năm 1975.

Những tỉnh nào được giải phóng sau ngày 30/4/1975?

Một số tỉnh ở đồng bằng sông Cửu Long và vài hải đảo ven bờ được giải phóng trong những ngày đầu tháng 5/1975, chủ yếu nhờ lực lượng tại chỗ nổi dậy. Ngày cụ thể của từng tỉnh nên tra trong lịch sử địa phương nơi đó.

Nên đọc tài liệu nào để tìm hiểu kỹ hơn?

Có thể bắt đầu từ sách giáo khoa lịch sử phổ thông, rồi đọc các công trình tổng kết chiến tranh của Viện Lịch sử quân sự, hồi ký của các tướng lĩnh chỉ huy chiến dịch, và các bài viết kỷ niệm trên báo Quân đội nhân dân. Khi trích số liệu, nên đối chiếu ít nhất hai nguồn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138