Trong tháng 4/1975, song song với các chiến dịch trên đất liền, lực lượng hải quân và đặc công nước đã lần lượt giải phóng các đảo do quân đội Sài Gòn đóng giữ ở quần đảo Trường Sa. Mở đầu là đảo Song Tử Tây rạng sáng ngày 14/4/1975, kết thúc là đảo Trường Sa ngày 29/4/1975. Ngày 29/4 được lấy làm ngày giải phóng quần đảo Trường Sa.
Việc tiếp quản các đảo diễn ra nhanh, ít đổ máu, nhờ chuẩn bị bí mật, chọn thời cơ khi đối phương trên đất liền đang tan rã, và cách đổ bộ bất ngờ vào lúc trời tối. Bài này kể theo trình tự: vì sao phải làm ngay lúc ấy, lực lượng tham gia, diễn biến ở từng đảo và những gì sự kiện này để lại cho hôm nay. Quần đảo Trường Sa nay thuộc tỉnh Khánh Hoà.
Vì sao phải giải phóng Trường Sa ngay trong tháng 4/1975
Khi Tây Nguyên và miền Trung được giải phóng, các nhà lãnh đạo nhận thấy không chỉ đất liền mà cả các đảo ngoài khơi cũng cần được tiếp quản kịp thời. Nếu để chậm, khi chính quyền Sài Gòn sụp đổ, các đảo có thể rơi vào tình trạng bỏ trống, không ai quản lý, gây khó khăn lâu dài cho việc bảo vệ chủ quyền.
Vì vậy, đầu tháng 4/1975, Quân uỷ Trung ương chỉ thị cho Quân khu 5 và Quân chủng Hải quân phối hợp, nắm thời cơ giải phóng các đảo do quân đội Sài Gòn đóng giữ ở Trường Sa. Đây là quyết định nhìn xa: trong khi cả nước dồn sức cho trận quyết chiến ở Sài Gòn, một lực lượng nhỏ được tách ra cho nhiệm vụ trên biển.
Ý nghĩa của quyết định này càng rõ hơn khi nhìn lại sau nhiều thập kỷ. Các đảo được tiếp quản trong tháng 4/1975 trở thành nền móng cho sự hiện diện liên tục của Việt Nam ở Trường Sa, nơi hôm nay có các đơn vị hải quân, các công trình dân sinh và một đơn vị hành chính thuộc tỉnh Khánh Hoà.
Lực lượng tham gia và cách chuẩn bị
Lực lượng chủ yếu gồm các tàu vận tải của hải quân, chính là những con tàu từng chở vũ khí trên đường Hồ Chí Minh trên biển, cùng lực lượng đặc công nước được huấn luyện để đổ bộ, đánh chiếm đảo. Một bộ phận của Quân khu 5 tham gia phối hợp. Các tàu được cải trang như tàu đánh cá hoặc tàu vận tải để không gây chú ý khi tiếp cận.
Khó khăn lớn nhất là trinh sát và giữ bí mật. Các đảo ở xa bờ, xung quanh là bãi san hô, tàu lớn không vào sát được. Đặc công phải dùng xuồng nhỏ, lội qua bãi đá ngầm trong đêm tối, tiếp cận đảo mà không bị phát hiện. Mỗi đảo có cấu trúc, công sự, lực lượng đóng giữ khác nhau, nên phương án đánh phải tính riêng.
Nguyên tắc được đặt ra là đánh nhanh, bất ngờ, hạn chế thương vong cho cả hai phía, ưu tiên kêu gọi đối phương đầu hàng khi có thể. Đây là cách làm phù hợp với thời điểm: chính quyền Sài Gòn đã ở giai đoạn cuối, binh lính ngoài đảo cô lập và tinh thần sa sút, nên một đòn bất ngờ có thể giải quyết nhanh mà không cần trận đánh lớn.
Song Tử Tây: đảo đầu tiên, rạng sáng 14/4
Đêm 13/4/1975, các tàu chở lực lượng đặc công tiếp cận đảo Song Tử Tây, đảo nằm ở phía bắc quần đảo. Rạng sáng 14/4, đặc công đổ bộ, nổ súng tiến công các vị trí trên đảo. Trận đánh diễn ra trong thời gian ngắn, lực lượng giữ đảo bị đánh bại, một số bị bắt. Đảo Song Tử Tây được giải phóng.
Thắng lợi ở Song Tử Tây có ý nghĩa mở đường. Nó cho thấy cách đánh đã chọn là đúng, và tạo tiếng vang tới các đảo khác, khiến lực lượng đóng giữ ở đó thêm hoang mang. Sau trận này, các tàu tiếp tục chuẩn bị cho những đảo phía nam.
Đảo Song Tử Tây ngày nay là một trong những đảo có nhiều công trình dân sinh ở Trường Sa, có nhiều cây xanh, có ngọn hải đăng và các công trình phục vụ quân dân trên đảo. Các đoàn công tác ra thăm Trường Sa thường ghé đảo này, và câu chuyện ngày 14/4/1975 được kể lại cho khách như mốc mở đầu của cả quần đảo.
Các đảo được tiếp quản trong tháng 4/1975
Thứ tự và ngày tiếp quản dưới đây là mốc được nêu trong các tài liệu lịch sử hải quân và tài liệu tuyên truyền về biển đảo. Khi trích dẫn cho bài giảng, nên đối chiếu thêm với sách lịch sử Hải quân nhân dân Việt Nam.
| Ngày | Đảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| 14/4/1975 | Song Tử Tây | Đổ bộ rạng sáng, đánh chiếm trong thời gian ngắn |
| 25/4/1975 | Sơn Ca | Tiếp quản, lực lượng đóng giữ không còn khả năng chống cự |
| 27/4/1975 | Nam Yết | Tiếp quản |
| 28/4/1975 | Sinh Tồn | Tiếp quản |
| 29/4/1975 | Trường Sa | Đảo cuối cùng, ngày được lấy làm ngày giải phóng quần đảo |
Ở một số đảo phía nam, khi lực lượng giải phóng tới thì đối phương đã rút đi hoặc không còn khả năng chống cự, nên việc tiếp quản diễn ra mà không có giao tranh lớn. Điều này phản ánh đúng tình hình: khi trên đất liền chính quyền Sài Gòn đang sụp đổ, các đơn vị nhỏ ngoài đảo xa không còn được tiếp tế, chỉ huy.
Sau khi tiếp quản, bộ đội ở lại xây dựng công sự, ổn định đời sống, đón tàu tiếp tế từ đất liền. Đó là những lớp người lính đầu tiên bám đảo trong thời bình, giai đoạn mà điều kiện nước ngọt, rau xanh, thông tin liên lạc đều hết sức khó khăn.
Những người lính trên tàu không số
Nhiều con tàu tham gia giải phóng Trường Sa là những con tàu từng chạy trên đường Hồ Chí Minh trên biển những năm chống Mỹ, chở vũ khí từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Thuỷ thủ trên các tàu này đã quen với việc đi biển bí mật, ngụy trang, tránh tuần tra, chịu đựng sóng gió dài ngày. Kinh nghiệm ấy được dùng trong nhiệm vụ cuối cùng của cuộc kháng chiến.
Lực lượng đặc công nước cũng là những người lính có kỹ năng đặc biệt: bơi lặn giỏi, đi xuồng trong đêm, tiếp cận mục tiêu im lặng. Họ được huấn luyện cho các nhiệm vụ đánh tàu, đánh cầu, và lần này là đánh chiếm đảo, một nhiệm vụ mới với nhiều người.
Nhiều người trong số họ sau chiến tranh trở về quê, sống lặng lẽ, ít khi kể chuyện cũ. Những năm gần đây, các hội cựu chiến binh hải quân, báo chí và bảo tàng đã ghi lại nhiều lời kể. Đây là nguồn tư liệu quý, nên được gìn giữ khi trong gia đình có người từng tham gia những chuyến tàu ấy.
Những năm đầu bám đảo sau năm 1975
Tiếp quản đảo mới chỉ là bước đầu. Những người lính ở lại sau tháng 4/1975 phải đối mặt với điều kiện sống rất khắc nghiệt: đảo nhỏ, nắng gió quanh năm, nước ngọt phụ thuộc vào nước mưa và tàu tiếp tế, rau xanh gần như không có, thông tin liên lạc với đất liền hạn chế. Mỗi chuyến tàu ra đảo là một sự kiện, mang theo lương thực, thư nhà và người thay quân.
Bộ đội phải tự cải tạo đất để trồng rau, giữ từng giọt nước mưa, sửa chữa công sự, đồng thời giữ chế độ trực sẵn sàng. Nhiều người đã ở đảo nhiều năm, có người mắc bệnh vì thiếu rau và nước, có người hy sinh trong những chuyến tàu gặp bão. Những hy sinh thầm lặng ấy ít được nhắc tới bằng các trận đánh, nhưng chính chúng làm nên sự hiện diện bền bỉ trên quần đảo.
Hôm nay, điều kiện trên các đảo đã khác nhiều, có điện, có nước, có cây xanh, có công trình dân sinh. Nhưng khi kể chuyện Trường Sa, nên nhắc tới lớp người đầu tiên ấy, để thấy rằng mốc 29/4/1975 chỉ là khởi đầu của một nhiệm vụ kéo dài qua nhiều thế hệ người lính biển.
Tìm hiểu về Trường Sa hôm nay: nguồn đáng tin và cách kể cho con
Trường Sa là chủ đề nhạy cảm, có rất nhiều thông tin trôi nổi. Để tìm hiểu đúng và kể đúng cho con cháu, có thể làm theo các gợi ý sau.
- Lấy khung sự kiện từ các nguồn chính thống: sách lịch sử Hải quân nhân dân Việt Nam, tài liệu tuyên truyền biển đảo của các cơ quan nhà nước, báo Quân đội nhân dân, các bảo tàng hải quân.
- Dùng cách gọi theo văn bản hiện hành, ví dụ quần đảo Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hoà. Không dùng các tên gọi trôi nổi trên mạng hoặc tên gọi không chính thức.
- Khi kể cho trẻ, nhấn vào con người: những người lính đi xuồng trong đêm, những thuỷ thủ trên tàu không số, những người bám đảo khi chưa có nước ngọt, rau xanh. Trẻ nhớ câu chuyện người hơn là con số.
- Không tự suy đoán, không bàn chuyện tranh chấp hiện nay theo cảm tính. Phần đó nên để cho các nguồn chính thống và các nhà nghiên cứu chuyên ngành.
- Nếu có dịp tham gia các chuyến công tác ra Trường Sa do cơ quan có thẩm quyền tổ chức, hãy chuẩn bị sức khoẻ cho hải trình dài ngày và tuân thủ quy định của đoàn. Thông tin đăng ký cần hỏi trực tiếp cơ quan tổ chức.
- Viếng các đài tưởng niệm những người đã hy sinh vì biển đảo ở đất liền, như tại Khánh Hoà, với thái độ trang nghiêm, có thể kết hợp kể cho con về ngày 29/4/1975.
Tìm hiểu như vậy giúp người đọc có cái nhìn đúng, đủ, và có trách nhiệm. Lịch sử biển đảo cần được kể bằng sự chính xác và lòng tri ân, không cần lời lẽ gay gắt.
Câu hỏi thường gặp
Quần đảo Trường Sa được giải phóng ngày nào?
Các đảo do quân đội Sài Gòn đóng giữ ở Trường Sa được giải phóng từ ngày 14/4 đến ngày 29/4/1975, mở đầu là đảo Song Tử Tây và kết thúc là đảo Trường Sa. Ngày 29/4/1975 được lấy làm ngày giải phóng quần đảo Trường Sa.
Đảo nào ở Trường Sa được giải phóng đầu tiên?
Đảo Song Tử Tây là đảo đầu tiên, được giải phóng rạng sáng ngày 14/4/1975 sau một trận đổ bộ bất ngờ của lực lượng đặc công nước. Thắng lợi này mở đường cho việc tiếp quản các đảo phía nam trong những ngày sau.
Lực lượng nào giải phóng quần đảo Trường Sa năm 1975?
Lực lượng chủ yếu là các tàu vận tải của Hải quân nhân dân Việt Nam, vốn là tàu không số trên đường Hồ Chí Minh trên biển, cùng lực lượng đặc công nước và một bộ phận của Quân khu 5.
Vì sao phải giải phóng Trường Sa ngay trong tháng 4/1975?
Khi chính quyền Sài Gòn đang sụp đổ, các đảo ngoài khơi có nguy cơ bị bỏ trống, không ai quản lý. Tiếp quản kịp thời giúp đảm bảo sự hiện diện liên tục, làm nền móng cho việc bảo vệ chủ quyền lâu dài.
Quần đảo Trường Sa nay thuộc tỉnh nào?
Quần đảo Trường Sa nay thuộc tỉnh Khánh Hoà. Khi tra cứu tư liệu, nên dùng cách gọi theo văn bản hành chính hiện hành và theo các nguồn chính thống của nhà nước.
Muốn tìm hiểu thêm về lịch sử Trường Sa nên đọc gì?
Nên đọc sách lịch sử Hải quân nhân dân Việt Nam, tài liệu tuyên truyền biển đảo của các cơ quan nhà nước, các bài viết trên báo Quân đội nhân dân, và tham quan các bảo tàng hải quân. Lời kể của cựu chiến binh cũng là nguồn quý nếu được ghi chép cẩn thận.