Muốn kể cho học sinh về chủ quyền biển đảo cho đúng và đủ, nên dựa vào ba nhóm tư liệu chính: sách giáo khoa và tài liệu giáo dục chính thức, bằng chứng lịch sử như đội Hoàng Sa, châu bản triều Nguyễn, bản đồ cổ, và những câu chuyện con người được báo chí chính thống ghi lại. Cách kể nên phù hợp độ tuổi, bám sự thật, khơi lòng biết ơn và trách nhiệm, không gieo sợ hãi hay thù hằn.
Bài này dành cho thầy cô, phụ huynh, người phụ trách đội, đoàn muốn tổ chức một buổi nói chuyện, một tiết ngoại khoá hay đơn giản là trả lời câu hỏi của con: Hoàng Sa, Trường Sa là của ai, vì sao? Dưới đây là gợi ý chọn tư liệu, cách kể theo lứa tuổi và những lỗi thường gặp.
Bắt đầu từ câu hỏi của trẻ
Trẻ thường biết đến biển đảo qua một bài hát, một hình ảnh lá cờ trên đảo, một bản tin thời sự, hay bản đồ Việt Nam treo trong lớp có hai quần đảo nhỏ ở góc. Từ đó nảy ra những câu hỏi rất tự nhiên: đảo ở đâu, có người sống không, sao phải giữ, sao có người hy sinh. Bắt đầu từ chính những câu hỏi ấy luôn hiệu quả hơn mở đầu bằng một bài giảng dài.
Người lớn nên trả lời ngắn gọn, đúng, rồi gợi trẻ tìm hiểu thêm. Ví dụ, khi con hỏi Hoàng Sa ở đâu, có thể cùng con mở bản đồ Việt Nam, chỉ vị trí, so khoảng cách với Đà Nẵng, rồi kể rằng ông cha ta đã ra đó từ mấy trăm năm trước bằng thuyền nhỏ. Một câu trả lời gắn với hình ảnh cụ thể sẽ ở lại trong trí nhớ lâu hơn nhiều so với một khẩu hiệu.
Cũng cần chấp nhận rằng có những câu hỏi người lớn chưa trả lời chắc chắn được. Khi đó, thành thật nói là chưa biết và cùng con tra cứu trong sách, bảo tàng là cách dạy tinh thần tôn trọng sự thật, điều quan trọng nhất khi học lịch sử.
Một cách hay khác là để trẻ tự đặt câu hỏi trước buổi học: mỗi em viết một điều muốn biết về biển đảo lên mẩu giấy. Người dẫn chương trình gom lại, chọn những câu tiêu biểu để trả lời trong buổi, phần còn lại giao thành bài tìm hiểu cho nhóm. Cách làm này giúp nội dung bám sát điều học sinh thật sự thắc mắc, thay vì điều người lớn nghĩ các em cần nghe, và khiến các em chủ động hơn hẳn khi tự đi tìm câu trả lời.
Ba nhóm tư liệu nên dùng
Mỗi nhóm tư liệu có thế mạnh riêng. Một buổi nói chuyện tốt thường kết hợp cả ba, tuỳ thời lượng và độ tuổi.
| Nhóm | Ví dụ cụ thể | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Tài liệu giáo dục chính thức | Sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí, tài liệu giáo dục quốc phòng và an ninh, tài liệu tuyên truyền biển đảo do cơ quan nhà nước phát hành | Làm khung kiến thức chuẩn, nhất là mốc thời gian, khái niệm |
| Bằng chứng lịch sử, pháp lý | Ghi chép về đội Hoàng Sa trong Phủ biên tạp lục, châu bản triều Nguyễn, bản đồ cổ trong nước và nước ngoài, Công ước Luật Biển 1982, Luật Biển Việt Nam 2012 | Giải thích vì sao Việt Nam có chủ quyền, phù hợp học sinh lớn |
| Câu chuyện con người | Đội Hoàng Sa và lễ Khao lề ở Lý Sơn, người lính nhà giàn DK1, 64 chiến sĩ Gạc Ma, ngư dân bám biển | Tạo cảm xúc, giúp trẻ nhớ lâu, phù hợp mọi lứa tuổi nếu kể chừng mực |
Nên tránh dùng làm tư liệu chính những đoạn phim cắt ghép, bài đăng mạng xã hội không rõ tác giả, bản đồ tự vẽ thiếu chuẩn xác. Nếu muốn dùng hình ảnh từ mạng, hãy kiểm lại nguồn là báo chí, đài truyền hình hay cơ quan nhà nước.
Kể theo từng độ tuổi
Mầm non và đầu tiểu học. Chỉ cần những ý đơn giản: Việt Nam có biển dài, có nhiều đảo; trên đảo xa có các chú bộ đội giữ đảo, có người dân đánh cá. Dùng tranh, mô hình tàu, bài hát thiếu nhi về biển đảo. Không nhắc đến chiến tranh, thương vong.
Cuối tiểu học. Giới thiệu tên hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và vị trí trên bản đồ; kể chuyện đội Hoàng Sa ra đảo bằng thuyền nhỏ, chuyện lính đảo trồng rau trong thùng, hứng nước mưa. Có thể nhắc rằng có những người đã hy sinh để giữ đảo, nhưng không đi vào chi tiết.
Trung học cơ sở. Thêm khái niệm chủ quyền, vùng biển, các bằng chứng lịch sử như châu bản, bản đồ cổ; giới thiệu ngắn sự kiện Hoàng Sa 1974, Gạc Ma 1988 với mốc thời gian và con số chính xác, nhấn vào sự hy sinh và lòng dũng cảm.
Trung học phổ thông. Có thể đi sâu vào cơ sở pháp lý: Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982, khái niệm lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa; lập trường giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình. Khuyến khích học sinh đọc tư liệu gốc, tranh luận có lý lẽ, không cảm tính.
Những lỗi thường gặp khi kể
Nhiều buổi nói chuyện về biển đảo tuy nhiệt tình nhưng mắc những lỗi khiến học sinh hiểu sai hoặc nhận về cảm xúc không tốt. Một số lỗi hay gặp:
- Dẫn sai số liệu, ngày tháng do lấy từ nguồn trôi nổi, ví dụ nhầm năm Gạc Ma hay số người hy sinh. Mỗi con số nên đối chiếu với báo chí chính thống trước khi dùng.
- Dùng ngôn từ thù hằn, gọi một dân tộc bằng những từ miệt thị. Điều này đi ngược với tinh thần giáo dục và với lập trường chính thức về giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình.
- Mô tả quá chi tiết cảnh thương vong cho trẻ nhỏ, khiến trẻ sợ hãi thay vì xúc động và biết ơn.
- Biến buổi học thành nơi bàn chuyện quan hệ ngoại giao hiện nay, suy đoán chính sách. Đây là phần việc của cơ quan có thẩm quyền, không phải nội dung phù hợp với lớp học.
- Chỉ nói về chiến tranh mà quên đời sống thời bình: ngư dân, trường học trên đảo, công việc của người lính hôm nay. Thiếu phần này, học sinh dễ nghĩ biển đảo chỉ gắn với súng đạn.
Một mẹo nhỏ: trước buổi nói chuyện, viết sẵn ba ý chính muốn học sinh nhớ, rồi kiểm lại xem tư liệu đã chọn có phục vụ đúng ba ý ấy không.
Gợi ý một buổi ngoại khoá 45 phút
Mười phút đầu, mở bằng một câu hỏi và bản đồ Việt Nam có thể hiện đầy đủ hai quần đảo; cho học sinh đoán khoảng cách từ đất liền ra đảo. Mười lăm phút tiếp theo, kể câu chuyện đội Hoàng Sa: dân làng Lý Sơn được tuyển đi, mang theo chiếu, dây mây, thẻ bài, ra đảo bằng thuyền câu; giải thích vì sao đây là bằng chứng nhà nước Việt Nam đã quản lý quần đảo từ nhiều thế kỷ.
Mười phút kế tiếp, chuyển sang thời nay: đời sống người lính đảo, lính nhà giàn, trẻ em học ở trường trên đảo. Có thể chiếu một đoạn phóng sự ngắn của đài truyền hình quốc gia. Nếu học sinh đủ lớn, nhắc ngắn gọn sự kiện Hoàng Sa 1974 và Gạc Ma 1988 với mốc chính xác, dành một phút lặng tưởng nhớ.
Mười phút cuối để học sinh hỏi và làm một việc nhỏ: viết bưu thiếp gửi lính đảo qua chương trình chính thức của nhà trường hoặc đoàn đội, vẽ tranh về biển, hoặc ghi lại một điều mới biết. Kết thúc bằng ý chính: biển đảo là một phần lãnh thổ, có người đang giữ gìn, và mỗi học sinh góp phần bằng việc hiểu đúng, kể đúng.
Sau buổi học, người phụ trách nên ghi lại những câu hỏi học sinh chưa được trả lời và những tư liệu đã dùng, để lần sau bổ sung. Một buổi ngoại khoá không cần quá nhiều thông tin; chỉ cần học sinh ra về nhớ được một câu chuyện có thật và một lý do vì sao biển đảo cần được gìn giữ là đã thành công.
Đưa học sinh đi thực tế ở đâu
Bảo tàng Hải quân ở Hải Phòng. Giới thiệu lịch sử hải quân Việt Nam, có hiện vật về Trường Sa, nhà giàn, các trận đánh trên biển. Phù hợp học sinh trung học, nên đăng ký thuyết minh theo đoàn.
Nhà trưng bày Hoàng Sa ở Đà Nẵng. Tập trung tư liệu, bản đồ cổ, hiện vật về chủ quyền Hoàng Sa. Nơi này giúp học sinh thấy tận mắt những bằng chứng thường chỉ nghe trong sách.
Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma ở Khánh Hoà. Có cụm tượng đài vòng tròn bất tử và nhà trưng bày. Phù hợp học sinh lớn, cần chuẩn bị trước về thái độ trang nghiêm.
Các triển lãm lưu động về Hoàng Sa, Trường Sa. Thường được tổ chức ở các tỉnh, trường học, nhất là dịp Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam đầu tháng 6. Theo dõi thông báo của sở, ban, ngành địa phương để đăng ký cho lớp.
Kể về biển đảo mà không gieo thù hằn
Mục tiêu của giáo dục chủ quyền là để học sinh hiểu, yêu và có trách nhiệm với lãnh thổ, không phải để các em ghét bỏ một dân tộc nào. Khi kể về những sự kiện mất mát như Hoàng Sa 1974 hay Gạc Ma 1988, nên dùng cách gọi chính xác như lực lượng hải quân nước ngoài đã nổ súng, chiếm giữ, thay vì những từ ngữ miệt thị. Học sinh cần phân biệt hành động của một lực lượng quân sự ở một thời điểm với người dân bình thường của nước đó.
Nên nhấn vào những giá trị tích cực: lòng dũng cảm của người lính, sự kiên trì của ngư dân, công sức của các nhà nghiên cứu sưu tầm tư liệu, và con đường hoà bình dựa trên luật pháp quốc tế mà Việt Nam theo đuổi. Học sinh ra về với niềm tự hào và lòng biết ơn sẽ giữ được tình cảm ấy lâu hơn nhiều so với một cơn giận nhất thời.
Nếu trong lớp có học sinh đưa ra những phát ngôn cực đoan học được trên mạng, người dạy nên bình tĩnh hỏi lại nguồn, cùng cả lớp kiểm tra thông tin, và giải thích vì sao lời lẽ thù hằn không giúp gì cho việc bảo vệ chủ quyền.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu dạy trẻ về biển đảo từ mấy tuổi?
Có thể bắt đầu từ mầm non bằng những ý rất đơn giản như Việt Nam có biển, có đảo, có chú bộ đội giữ đảo, qua tranh vẽ và bài hát. Các nội dung về chiến tranh, hy sinh nên để từ cuối tiểu học trở lên và kể chừng mực.
Tư liệu nào chứng minh Hoàng Sa, Trường Sa thuộc Việt Nam?
Các tư liệu thường được giới thiệu gồm ghi chép về đội Hoàng Sa trong Phủ biên tạp lục, châu bản triều Nguyễn về việc cắm mốc dựng bia, bản đồ cổ trong và ngoài nước, cùng hoạt động quản lý liên tục qua nhiều thời kỳ. Nên tìm các ấn phẩm chính thức để có bản đầy đủ.
Có nên cho học sinh xem phim về Gạc Ma, Hoàng Sa trên mạng không?
Nên chọn phim tài liệu, phóng sự của đài truyền hình quốc gia hoặc báo chí chính thống. Tránh các đoạn phim cắt ghép, dựng lại không rõ nguồn trên mạng xã hội, vì dễ sai sự thật và hay kèm lời bình kích động.
Làm sao trả lời khi học sinh hỏi về quan hệ hai nước hiện nay?
Có thể giải thích ngắn gọn lập trường chính thức là khẳng định chủ quyền và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình theo luật pháp quốc tế, rồi hướng học sinh đọc thông tin từ cơ quan có thẩm quyền. Không nên suy đoán hay bình luận chính sách trên lớp.
Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam diễn ra khi nào?
Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam thường diễn ra từ ngày 1 đến 8 tháng 6 hằng năm, gắn với Ngày Đại dương thế giới 8/6. Đây là dịp nhiều trường tổ chức ngoại khoá, triển lãm về biển đảo.
Học sinh có thể làm gì để hướng về biển đảo?
Học sinh có thể tìm hiểu tư liệu chính xác, viết thư, bưu thiếp gửi lính đảo qua chương trình của nhà trường hoặc Đoàn, Đội, tham gia các cuộc thi tìm hiểu về biển đảo, giữ gìn vệ sinh bãi biển và kể lại điều mình biết cho người thân.