Đường biên giới đất liền của Việt Nam dài gần năm nghìn cây số, giáp ba nước Trung Quốc, Lào và Campuchia. Để đường biên ấy rõ ràng trên thực địa, các nước phải trải qua ba bước: hoạch định trên giấy bằng hiệp ước, phân giới tức xác định cụ thể trên mặt đất, và cắm mốc để đánh dấu. Với biên giới Việt Nam – Trung Quốc, việc phân giới cắm mốc hoàn thành cuối năm 2008 với 1.971 cột mốc.
Những con số và thuật ngữ ấy nghe khô khan, nhưng phía sau là hàng chục năm làm việc của các đoàn chuyên gia, bộ đội biên phòng, công binh, người dân vùng biên. Bài này giải thích dễ hiểu từng khái niệm, lịch sử biên giới với từng nước láng giềng và ý nghĩa của những cột mốc.
Hoạch định, phân giới, cắm mốc khác nhau thế nào
Hoạch định. Là việc các nước thoả thuận về hướng đi của đường biên, ghi trong hiệp ước và thể hiện trên bản đồ kèm theo. Ở bước này, đường biên mới chỉ nằm trên giấy, có thể theo đường phân thuỷ, sông suối hoặc các điểm toạ độ.
Phân giới. Là việc các đoàn chuyên gia hai bên ra thực địa, đi từng đoạn, đối chiếu bản đồ với địa hình thật để xác định chính xác đường biên chạy qua đâu. Đây là bước tốn nhiều công sức nhất, vì địa hình thực tế có khi khác bản đồ, sông suối có thể đổi dòng.
Cắm mốc. Là việc dựng các cột mốc bằng bê tông hoặc đá tại những vị trí đã thống nhất, có ghi số hiệu, toạ độ. Cột mốc giúp người dân, lực lượng chức năng và chính quyền hai bên nhận biết đường biên trên thực địa.
Quản lý biên giới. Sau khi cắm mốc, hai nước ký các văn kiện về quy chế quản lý biên giới và cửa khẩu, quy định việc qua lại, bảo vệ mốc, giải quyết sự việc phát sinh. Bộ đội Biên phòng là lực lượng nòng cốt quản lý, bảo vệ mốc phía Việt Nam.
Biên giới Việt Nam – Trung Quốc
Đường biên giới đất liền Việt Nam – Trung Quốc dài khoảng 1.450 cây số, chạy qua các tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn và Quảng Ninh theo đơn vị hành chính hiện nay. Đường biên này được hình thành qua lịch sử lâu dài và được xác định khá rõ trong các công ước ký giữa Pháp và nhà Thanh cuối thế kỷ 19.
Ngày 30/12/1999, hai nước ký Hiệp ước biên giới trên đất liền. Sau đó, công tác phân giới cắm mốc kéo dài gần chín năm, hoàn thành ngày 31/12/2008. Tổng cộng có 1.971 cột mốc được cắm, gồm 1.548 mốc chính và 423 mốc phụ. Năm 2009, hai bên ký Nghị định thư phân giới cắm mốc và các văn kiện về quản lý biên giới, cửa khẩu, có hiệu lực từ năm 2010.
Trong quá trình phân giới, nhiều đoạn biên đi qua núi cao, rừng rậm, có nơi còn bom mìn từ thời chiến tranh, các đoàn phải rà phá trước khi làm việc. Nhiều cán bộ, chiến sĩ và người dẫn đường đã vất vả nhiều năm trên các tuyến này. Việc hoàn thành phân giới cắm mốc tạo nền tảng pháp lý cho một đường biên rõ ràng, ổn định.
Biên giới Việt Nam – Lào và Việt Nam – Campuchia
Đường biên giới Việt Nam – Lào dài hơn 2.300 cây số, dài nhất trong ba tuyến, chạy dọc dãy Trường Sơn qua nhiều tỉnh từ Điện Biên vào tới Quảng Ngãi và vùng Tây Nguyên. Hai nước ký Hiệp ước hoạch định biên giới năm 1977, sau đó tiến hành cắm mốc. Từ năm 2008, hai bên triển khai dự án tăng dày và tôn tạo hệ thống mốc, hoàn thành vào giữa thập niên 2010, giúp đường biên được đánh dấu dày hơn, rõ hơn trên thực địa.
Đường biên giới Việt Nam – Campuchia dài khoảng 1.130 cây số, chạy qua vùng Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long. Hai nước ký Hiệp ước hoạch định biên giới năm 1985 và Hiệp ước bổ sung năm 2005. Công tác phân giới cắm mốc trên tuyến này đã hoàn thành phần lớn, phần còn lại các bên tiếp tục trao đổi.
Đường biên với Lào và Campuchia đi qua nhiều vùng đồng bào dân tộc sinh sống hai bên, có quan hệ họ hàng, buôn bán qua lại từ lâu. Vì vậy, bên cạnh cột mốc, quy chế quản lý biên giới và các cặp đồn biên phòng kết nghĩa có vai trò lớn trong việc giữ ổn định vùng biên.
Ba tuyến biên giới đất liền tóm tắt
Bảng dưới tóm tắt ba tuyến biên giới đất liền. Chiều dài là số làm tròn thường được nêu trong tài liệu phổ thông; số liệu chính xác nên tra ấn phẩm của cơ quan nhà nước phụ trách biên giới.
| Tuyến | Chiều dài (làm tròn) | Văn kiện hoạch định chính | Tình trạng cắm mốc |
|---|---|---|---|
| Việt Nam – Trung Quốc | Khoảng 1.450 km | Hiệp ước biên giới trên đất liền năm 1999 | Hoàn thành năm 2008, 1.971 cột mốc |
| Việt Nam – Lào | Hơn 2.300 km | Hiệp ước hoạch định biên giới năm 1977 | Đã cắm mốc, tăng dày và tôn tạo xong giữa thập niên 2010 |
| Việt Nam – Campuchia | Khoảng 1.130 km | Hiệp ước năm 1985, Hiệp ước bổ sung năm 2005 | Hoàn thành phần lớn, phần còn lại đang tiếp tục |
Biên giới trên biển là câu chuyện khác, liên quan đến vùng lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa theo Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982, không xác định bằng cột mốc.
Những cột mốc đặc biệt người ta hay tìm đến
Một số cột mốc và điểm đánh dấu có ý nghĩa đặc biệt, thường được du khách và người yêu sử tìm đến:
- Cột mốc số 0 ở A Pa Chải, tỉnh Điện Biên: đánh dấu điểm ngã ba biên giới Việt Nam – Lào – Trung Quốc, cũng là khu vực cực tây của Tổ quốc. Đường lên khá xa và dốc, cần đăng ký với đồn biên phòng.
- Cột cờ Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang: không phải cột mốc biên giới nhưng gần điểm cực bắc, là nơi nhiều người đến để chạm vào cảm giác đứng ở đầu Tổ quốc.
- Các cột mốc ở cửa khẩu: tại các cửa khẩu quốc tế như Hữu Nghị (Lạng Sơn), Lào Cai, Móng Cái (Quảng Ninh), du khách có thể thấy cột mốc ở khu vực cho phép.
- Mốc ngã ba Việt Nam – Lào – Campuchia: ở vùng Tây Nguyên, đánh dấu điểm giao của ba nước.
Khi đến các cột mốc, cần tuân thủ hướng dẫn của bộ đội biên phòng, không tự ý vượt qua đường biên, không leo trèo, viết vẽ hay làm hư hại mốc. Một số khu vực cần giấy phép theo quy định hiện hành về khu vực biên giới.
Người dân vùng biên và việc giữ mốc
Cột mốc không thể tự bảo vệ chính nó. Ở nhiều xã biên giới, người dân tham gia tổ tự quản đường biên, cột mốc, phối hợp với đồn biên phòng tuần tra, phát quang đường lên mốc, báo tin khi có hiện tượng bất thường. Mô hình này được nhân rộng ở hầu hết các tỉnh biên giới, trở thành một phần quen thuộc của đời sống vùng biên.
Nhiều gia đình dân tộc thiểu số có nhà gần đường biên coi việc trông mốc như việc của nhà mình. Câu chuyện về những người già ngày ngày đi thăm mốc, dặn con cháu không được để ai xê dịch mốc, được kể nhiều trong báo chí về biên giới. Đây là nét đẹp của thế trận lòng dân mà các đơn vị biên phòng luôn coi trọng.
Hiểu chuyện cột mốc giúp người dân ở nội địa thấy rằng biên giới không phải đường kẻ trên bản đồ, mà là kết quả của nhiều thế hệ gìn giữ. Một chuyến đi lên vùng biên, nếu có dịp, nên dành thời gian ghé đồn biên phòng, nghe cán bộ, chiến sĩ kể về công việc giữ mốc thường ngày.
Vì sao biên giới lại khó xác định trên thực địa
Người ngoài thường nghĩ đường biên đã có trên bản đồ thì cắm mốc là việc đơn giản. Thực tế, bản đồ cũ thường vẽ với tỷ lệ nhỏ, sai số lớn, nhiều địa danh ghi theo cách phiên âm khác nhau qua các thời. Một nét vẽ trên bản đồ có khi tương ứng với cả một dải đất rộng hàng trăm mét trên thực địa, và mỗi mét đều phải được hai bên thống nhất.
Sông suối là một khó khăn lớn. Nhiều đoạn biên đi theo dòng chảy, mà dòng sông có thể đổi hướng sau những trận lũ, bãi bồi xuất hiện hay mất đi. Vì vậy, các hiệp ước thường có điều khoản riêng về đường biên trên sông suối, về việc sử dụng nguồn nước, khai thác bãi bồi và cách xử lý khi dòng chảy thay đổi.
Ngoài ra còn có yếu tố con người: những bản làng, nương rẫy, mồ mả của cư dân hai bên nằm sát đường biên từ nhiều đời. Phân giới cắm mốc vì thế không chỉ là công việc kỹ thuật đo đạc mà còn đòi hỏi sự cẩn trọng, tôn trọng đời sống người dân, trao đổi kiên trì giữa các đoàn chuyên gia. Hiểu điều này giúp thấy vì sao một tuyến biên giới có khi phải mất nhiều năm mới cắm xong mốc.
Sau khi cắm mốc, công việc vẫn chưa dừng lại. Mốc có thể bị sạt lở, lũ cuốn, cây đổ đè lên, nên hai bên định kỳ kiểm tra, tu sửa, có khi phải dựng lại mốc theo đúng toạ độ đã ghi trong hồ sơ. Hồ sơ mốc lưu đầy đủ toạ độ, ảnh chụp, sơ đồ vị trí, là căn cứ để khôi phục khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Phân giới cắm mốc là gì?
Phân giới là việc xác định cụ thể đường biên trên thực địa dựa trên hiệp ước đã ký, còn cắm mốc là dựng các cột mốc tại những vị trí đã thống nhất để đánh dấu đường biên. Hai việc này thường đi cùng nhau sau bước hoạch định bằng hiệp ước.
Biên giới Việt Nam – Trung Quốc có bao nhiêu cột mốc?
Theo kết quả phân giới cắm mốc hoàn thành ngày 31/12/2008, tuyến biên giới đất liền Việt Nam – Trung Quốc có 1.971 cột mốc, gồm 1.548 mốc chính và 423 mốc phụ.
Cột mốc số 0 nằm ở đâu?
Cột mốc số 0 nằm ở A Pa Chải, tỉnh Điện Biên, đánh dấu điểm ngã ba biên giới Việt Nam – Lào – Trung Quốc. Muốn lên mốc cần đăng ký với đồn biên phòng và đi theo hướng dẫn, vì đường xa và nằm trong khu vực biên giới.
Đường biên giới đất liền của Việt Nam dài bao nhiêu?
Tổng chiều dài gần năm nghìn cây số, gồm khoảng 1.450 km với Trung Quốc, hơn 2.300 km với Lào và khoảng 1.130 km với Campuchia. Đây là số làm tròn trong tài liệu phổ thông, số chính xác nên tra ấn phẩm chính thức.
Đi tham quan cột mốc biên giới cần giấy tờ gì?
Tuỳ khu vực, có nơi chỉ cần căn cước và khai báo với đồn biên phòng, có nơi cần giấy phép vào khu vực biên giới. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi chính quyền xã hoặc đồn biên phòng nơi định đến trước khi đi.
Làm hư hại cột mốc biên giới có bị xử lý không?
Có. Cột mốc là tài sản được pháp luật bảo vệ, hành vi xê dịch, phá hoại, làm hư hại mốc bị xử lý theo quy định hiện hành. Người đi tham quan nên giữ gìn, không leo trèo, viết vẽ lên mốc.