Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam là bảo tàng quốc gia về lịch sử quân sự, lưu giữ hiện vật từ thời dựng nước tới các cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và bảo vệ biên giới. Bảo tàng ra đời từ năm 1956 với tên gọi ban đầu là Bảo tàng Quân đội, đặt nhiều năm cạnh Cột cờ Hà Nội. Cuối năm 2024, bảo tàng chuyển sang công trình mới, rộng lớn ven Đại lộ Thăng Long, phía tây Hà Nội.
Bài viết giới thiệu những nhóm hiện vật kháng chiến nên xem, trong đó có nhiều hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia, cách chia thời gian khi đi, và gợi ý cho nhóm học sinh, gia đình. Cách bố trí phòng trưng bày, giờ mở cửa và vé vào cửa có thể thay đổi, nên kiểm thông tin hiện hành của bảo tàng trước khi đi.
Từ Bảo tàng Quân đội đến công trình mới
Bảo tàng được thành lập năm 1956, ít lâu sau khi kháng chiến chống Pháp kết thúc, với nhiệm vụ sưu tầm, gìn giữ hiện vật của quân đội và chiến tranh nhân dân. Nhiều thập kỷ liền, bảo tàng nằm trong khuôn viên có Cột cờ Hà Nội, ngay trung tâm thành phố. Qua thời gian, số hiện vật tăng lên rất nhiều, trong khi diện tích trưng bày chật hẹp, nhiều hiện vật lớn như máy bay, xe tăng, pháo phải đặt ngoài trời.
Công trình mới ven Đại lộ Thăng Long được xây dựng để giải quyết bài toán đó, với không gian trưng bày trong nhà rộng hơn nhiều, khu trưng bày ngoài trời và công viên xung quanh. Nội dung được sắp xếp lại theo dòng thời gian, từ những hiện vật thời dựng nước, các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thời phong kiến, qua thời kỳ chống Pháp, chống Mỹ, tới các cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới và chủ quyền biển đảo. Khi đến, nên lưu ý rằng các bài viết, cẩm nang cũ có thể còn mô tả bảo tàng ở vị trí trung tâm; hãy kiểm địa điểm hiện hành trước khi lên đường.
Những hiện vật kháng chiến nên dừng lại lâu
Xe tăng ở Dinh Độc Lập trưa 30/4/1975. Bảo tàng lưu giữ xe tăng gắn với khoảnh khắc tiến vào Dinh Độc Lập trưa 30/4/1975, một hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia. Đứng trước chiếc xe, có thể hình dung đoạn đường hành quân dài từ miền Bắc vào tới Sài Gòn.
Máy bay tiêm kích MiG-21. Những chiếc MiG-21 từng tham gia chiến đấu trên bầu trời miền Bắc, trong đó có chiếc gắn với các trận không chiến nổi tiếng, được trưng bày như bằng chứng cho sự trưởng thành của không quân nhân dân. Biển giới thiệu bên cạnh ghi rõ chiến công của từng chiếc.
Hiện vật chiến dịch Điện Biên Phủ. Pháo, xe đạp thồ, dụng cụ đào hào và các vật dụng của bộ đội, dân công trong chiến dịch năm 1954 giúp người xem thấy rõ cách một quân đội còn thiếu thốn đã đánh thắng tập đoàn cứ điểm.
Mảnh xác máy bay B-52. Các mảnh xác máy bay ném bom chiến lược bị bắn rơi trong chiến dịch 12 ngày đêm cuối năm 1972 được trưng bày, gắn với trận "Điện Biên Phủ trên không" ở Hà Nội.
Hiện vật thời phong kiến. Vũ khí cổ, cọc gỗ gắn với trận địa trên sông Bạch Đằng và nhiều hiện vật khác cho thấy truyền thống giữ nước kéo dài hàng nghìn năm trước các cuộc kháng chiến hiện đại.
Đọc một hiện vật cho đúng cách
Ở một bảo tàng quân sự, người xem dễ bị cuốn vào kích thước của xe tăng, máy bay mà bỏ qua những hiện vật nhỏ. Thật ra, chiếc ba lô bạc màu, cuốn nhật ký, lá thư gửi về nhà, chiếc võng dù hay đôi dép cao su thường kể nhiều điều hơn. Khi dừng trước một hiện vật, thử trả lời ba câu: hiện vật này của ai, được dùng vào việc gì, và vì sao nó được giữ lại tới hôm nay. Ba câu hỏi đó biến một món đồ trong tủ kính thành câu chuyện về con người.
Với những hiện vật lớn, hãy đọc kỹ biển giới thiệu: số hiệu, đơn vị, trận đánh, người điều khiển. Nhiều chi tiết như số máy bay địch bị bắn hạ, tên người lái xe tăng, đều có nguồn tư liệu của bảo tàng. Nếu đọc các bài viết bên ngoài thấy con số khác, hãy ưu tiên thông tin chính thức tại chỗ và ghi chú lại để tìm hiểu thêm, thay vì vội kết luận. Đó cũng là cách dạy học sinh đối chiếu nguồn: lịch sử đáng tin khi có hiện vật, tư liệu và người kể khớp với nhau.
Gợi ý đi bảo tàng trong một buổi
Bảo tàng mới rộng, nếu đi không có kế hoạch rất dễ mỏi chân mà vẫn sót những khu đáng xem. Một trình tự gọn:
- Xem sơ đồ ở sảnh, xác định khu thời phong kiến, khu chống Pháp, khu chống Mỹ và khu trưng bày ngoài trời.
- Đi lướt khu thời dựng nước và phong kiến trong khoảng ba mươi phút để có mạch lịch sử dài.
- Dành nhiều thời gian nhất cho hai khu kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, dừng lâu ở các hiện vật bảo vật quốc gia.
- Ra khu trưng bày ngoài trời xem máy bay, pháo, xe tăng ở cự ly gần; đây là khu trẻ em thường thích nhất.
- Nghỉ ở khu công viên hoặc khu dịch vụ, rồi quay lại khu nào còn muốn xem kỹ.
- Kết thúc ở khu tưởng niệm hoặc khu trưng bày về bảo vệ biên giới, biển đảo để nối lịch sử với hiện tại.
Thời gian hợp lý cho một lượt tham quan là nửa ngày. Vé, giờ mở cửa, quy định chụp ảnh và lịch thuyết minh nên kiểm trên kênh chính thức của bảo tàng ở thời điểm đi.
Đi cùng học sinh: biến buổi tham quan thành bài học
Bảo tàng Lịch sử Quân sự là điểm học ngoại khoá quen thuộc của nhiều trường. Để buổi đi không chỉ là chụp ảnh với xe tăng, giáo viên và phụ huynh có thể chuẩn bị một phiếu nhỏ với vài nhiệm vụ: tìm một hiện vật gắn với trận đánh đã học trên lớp, ghi lại tên đơn vị và năm; tìm một hiện vật nhỏ của người lính và đoán xem nó được dùng thế nào; chọn một hiện vật thời phong kiến và một hiện vật thời hiện đại có cùng mục đích để so sánh.
Với học sinh tiểu học, nhiệm vụ nên đơn giản, ví dụ tìm chiếc xe đạp thồ và hỏi xem nó chở được bao nhiêu hàng. Với học sinh trung học, có thể yêu cầu ghi chú nguồn: thông tin lấy từ biển giới thiệu nào, có khớp với sách giáo khoa không. Sau buổi đi, mỗi nhóm trình bày năm phút về một hiện vật. Cách làm này giúp các em ghi nhớ lâu, đồng thời rèn kỹ năng quan sát, đọc tư liệu. Không nên biến buổi học thành cuộc thi chấm điểm, xếp hạng; điều cần là các em thấy lịch sử gần gũi và có thật.
Ứng xử trong bảo tàng quân sự
Bảo tàng quân sự lưu giữ nhiều hiện vật gắn với sự hy sinh, nên dù không khí không nặng nề như nghĩa trang, người xem vẫn cần giữ sự tôn trọng. Không trèo lên xe tăng, máy bay, pháo ở khu ngoài trời nếu không có chỗ được phép; không gõ, đập vào hiện vật để nghe tiếng kim loại; không viết, khắc lên bất cứ bề mặt nào. Trong khu trưng bày trong nhà, đi theo chiều hướng dẫn, nói vừa đủ nghe, giữ trẻ nhỏ trong tầm tay.
Khi chụp ảnh, chú ý quy định của từng khu: có nơi không cho dùng đèn chớp để bảo vệ hiện vật giấy, vải. Tránh các kiểu tạo dáng cầm súng, chĩa vào người khác hay đùa cợt trước những hiện vật gắn với mất mát. Một số khu trưng bày giới thiệu di vật của liệt sĩ, thư từ, ảnh gia đình; ở đó nên dừng lại lâu hơn, đọc kỹ và giữ yên lặng. Thái độ của người lớn là bài học trực tiếp nhất cho trẻ em đi cùng về cách nhìn chiến tranh: không phải để khoe sức mạnh, mà để hiểu cái giá của độc lập.
Kết hợp với các điểm khác ở Hà Nội
Nếu có thêm thời gian, chuyến tham quan bảo tàng có thể nối với các điểm khác trong thành phố để thành một hành trình lịch sử trọn vẹn. Cột cờ Hà Nội và khu Hoàng thành Thăng Long, nơi bảo tàng từng đóng nhiều năm, giúp hình dung lịch sử quân sự từ thời phong kiến. Di tích nhà tù Hoả Lò kể câu chuyện người tù cách mạng thời thuộc địa. Hồ Hữu Tiệp, nơi còn xác máy bay B-52 nằm giữa hồ trong khu dân cư, là dấu tích sống của trận "Điện Biên Phủ trên không" cuối năm 1972.
Một gợi ý sắp xếp: buổi sáng ở bảo tàng mới, buổi chiều về trung tâm thăm Hoàng thành Thăng Long, Cột cờ, tối hoặc hôm sau ghé Hoả Lò và hồ Hữu Tiệp. Với học sinh, đi theo thứ tự thời gian giúp các em nối những gì đã thấy thành một mạch. Với khách ở xa, hai ngày đủ để đi hết các điểm này mà không vội. Mỗi điểm có giờ mở cửa và quy định riêng, nên lên danh sách và kiểm thông tin từng nơi trước khi đi, tránh đến nơi gặp ngày đóng cửa bảo trì.
Câu hỏi thường gặp
Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam hiện nằm ở đâu?
Từ cuối năm 2024, bảo tàng chuyển sang công trình mới ven Đại lộ Thăng Long, phía tây Hà Nội. Trước đó bảo tàng nằm nhiều năm trong khuôn viên có Cột cờ Hà Nội ở trung tâm; nên kiểm địa điểm hiện hành trước khi đi.
Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam được thành lập năm nào?
Bảo tàng được thành lập năm 1956 với tên gọi ban đầu là Bảo tàng Quân đội, sau đó nhiều lần đổi tên trước khi mang tên Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam như hiện nay.
Ở bảo tàng có những bảo vật quốc gia nào?
Bảo tàng lưu giữ nhiều hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia, tiêu biểu như xe tăng gắn với sự kiện tiến vào Dinh Độc Lập ngày 30/4/1975 và máy bay MiG-21 từng chiến đấu trên bầu trời miền Bắc. Danh sách đầy đủ có tại bảo tàng.
Tham quan bảo tàng mất bao lâu?
Một lượt tham quan hợp lý mất khoảng nửa ngày, gồm khu trưng bày trong nhà theo dòng thời gian và khu ngoài trời. Nếu muốn đọc kỹ tư liệu hoặc đi cùng đoàn học sinh làm nhiệm vụ, nên dành gần trọn một ngày.
Có nên đưa trẻ nhỏ đến bảo tàng quân sự không?
Có. Khu trưng bày ngoài trời với máy bay, xe tăng thường rất hấp dẫn trẻ. Người lớn nên giữ trẻ trong tầm tay, dặn không trèo lên hiện vật và kể chuyện theo hướng hiểu cái giá của hoà bình, không cổ vũ bạo lực.
Giá vé và giờ mở cửa bảo tàng là bao nhiêu?
Giá vé, giờ mở cửa, ngày nghỉ và quy định chụp ảnh do bảo tàng quy định và có thể thay đổi. Nên kiểm thông tin hiện hành trên kênh chính thức của bảo tàng trước khi đi, đặc biệt khi đi theo đoàn đông.